د نوي كول ځوان ليكوال او ژباړن سيدنظيم سيدي علمي، هنري او ادبي ويبلاك
 


د څېړنې ماهيت
سيدنظيم سيدي
که د څېړنې په اړه څومره پېژندونو ته ځيرنه وکړو؛ نو په ټولو کې د يوې موضوع پر رښيتنوالي او حقيقت باندې ډېر زور اچول شوى او وايي، چې څېړنه د يوې موضوع حقيقت او تل ته رسېدلو ته وايي؛ خو د ځينو ادب څېړونکو، چې په دې پېژند باندې تنده نه ماتېږي؛ نو هغوى بيا څېړنه په لاندې جملو سره تعريفوي:
? څېړنه هغه اوډلې او منظمه کړنه ده، چې د ترسره کولو پر مهال يې څېړونکى ډول ډول پوښتنې مطرحه کوي او په پايله کې يې د هرې پوښتنې ځواب ته ځان رسوي؛ خو چې رښتينوالى په کې نغښتى وي.
? څېړنه د يوې موضوع داسې لوستنه ده، چې له امله يې څېړونکى د پوهنيزو ارونو تطبيق ته اړ کېږي.
? څېړنه د داسې منظمو کړنو يوه ډله ده، چې د يوې موضوع د ستونزې د هواري لپاره رښتياوو ته ځان رسوي.
? څېړنه د رسمي، سيستماتيکي او ژور روش هغې شننې ته وايي، چې له امله يې څېړونکى د آرونو په رڼا کې پوهنيز چار ته لاس رسى پيدا کوي؛ خو که را لنډه يې کړو؛ نو څېړنه د هغې باوري پوهې لاس ته راوړلو ته وايي، چې له امله يې انسان منظمه او سيستماتيکه زده کړه کوي.
د څېړنې موخې:  
د څېړنې موخه د هغو پوښتنو ځواب موندل دي، چې څېړونکى يې د يوې پوهنيزې چارې د ترسره کولو لپاره د پوهنيز روش په رڼا کې مطرح کوي او بيا د نظريو په رڼا کې د ارونو په پام کې نيولو سره ځان داسې کشف ته رسوي، چې د څېړونکي زړه پرې اوبه وڅښي او داسې وانګيري، چې همدا رښتيا او حقيقت دى.
په بله وينا د څېړنې موخه د هغو پوښتنو د ځوابونو موندل دي، چې د علمي روشونو په رڼا کې مطرح شوې وي.
 يو شمېر ادب څېړونکي څېړنه په دوه ډوله وېشي، چې يوې ته يې اساسي څېړنه وايي او بلې ته يې تطبيقي څېړنه.
اساسي څېړنه بيا هغې څېړنې ته وايي، چې په وسيله يې د اختياري موخې رښتيانۍ پيدا شي، چې له امله يې وکولاى شي د يوې تيورۍ يا نظريې ترتيب، پراختيا او ارزونه وکړاى شي. البته د ادب څېړونکو په اند د دغه ډول څېړنې موخه د کومې پوهنيزې مسالې زباتول نه دي؛ بلکې موخه يې يوازې د علم د پولو پراختيا او ارزونه ده، چې په وسيله يې علمي تطبيقات په پام کې نيول کېږي. خو ياده دې وي، چې د دغه ډول څېړنې پايله ډېرى وخت د ټولنيزې پوهې پر ارزښتونو چورلي. د ساري په ډول که چېرې څوک غواړي، چې په طبابت کې پرمختګ او نوى والى راشي؛ نو هڅه کوي، چې پر بيوشيمي موادو فشار زيات کړي او په دې برخه کې خپلو څېړنو ته دوام ورکړي، چې ګوندې کومه نوې او اسانه لار راوباسي، دغه شان که چېرې يو څوک غواړي، چې پر ټولنيزو مسايلو په دقيقه توګه ځان پوه کړي؛ نو اړ دى، چې ټولنې ته سر ورښکاره کړي، په کې وګرځي او عيني سترګۍ ورته په سترګو کړي؛ ترڅو حقايق په خپله پيدا او په خپلو سترګو يې وويني؛ خو د دغو حقايقو د موندنې لپاره هم اړ دى، چې د پخوانيو ازمويل شويو څېړنو او تجربو په رڼا کې خپل کار پيل کاندي، چې همدغو ازمويل شويو کارونو کې نوي والي ته اساسي څېړنه وايي، چې بيا هم پوهې ته سر ورښکاره کېږي.
تطبيقي څېړنه بيا هغې څېړنې ته وايي، چې موخه يې د پوهنيزو ستونزو فوري او ژر حل وي. دغه څېړنه د نورو ټولو خوبيو ترڅنګ يوه لويه ښېګڼه دا هم لري، چې ډېر ځله د ښوونې او روزنې څانګوال يې په وسيله د زده کوونکو ترمنځ پوهنيزه کچه يا سويه هم معلوموي او د همدغې څېړنې له لارې کولاى شي، چې هغوى ته فوري او سم له واره د حل لاره پيدا کاندي.
دغه څېړنه لومړى په دې خبرې ځيرنه کوي، چې ولې ځينې زده کوونکي ډېر فعال او با استعداده دي او ځينې بيا غبي او نا فعاله، کله چې يې د آرې ستونزې رېښه پيدا کړه؛ نو بيا يې سم له واره د حل لارو چارو پسې ګرځي او هڅه کوي، په فوري توګه يوه داسې د حل لاره ورته را وباسي، چې په وسيله يې ستونزه هواره او ټول زده کوونکي وکولاى شي، چې ځان په اصلي هدف پوه کړي.
 په ارواپوهنه کې د څېړنې مېتودلوژي:
 که لږه ځيرنه وکړو؛ نو د څېړنې ميتود عمومي روش ته ويل کېږي، چې موږ يې د خپلو ځينو پوښتنو د ځوابولو لپاره تحليل او تجزيه داسې وړاندې کوو، چې موخه مو ترې زباد شي؛ نو دغه د کار پيل او په پيل کې د يو پلان طرحه وړاندې کول په خپله د څېړنې ميتودلوژي ده.
ښوونيزې څېړنې:  
 د ادب څېړونکو او ارواپوهنې د علم څانګوالو په اند ښوونيزې څېړنې په پنځو ډولو وېشل کېږي، چې په لاندې ډول دي:
? تجربي يا ازمويل شوې څېړنه.
? مقايسوي يا پرتليزه څېړنه.
? توصيفي يا تشريحي څېړنه.
? تاريخي څېړنه.
? د څومره والي څېړنه.
اوس له موضوع سره په تړاو هره يوه څېړنه په خپل وار په لنډو ټکو معرفي کړو:
الف) ازمويل شوې يا تجربي څېړنه:
 ازمېښت شوې يا تجربي څېړنه د يوې پوهې هغې څېړنې ته وايي، چې په اوږدو کې يې يو څېړونکى نېغ په نېغه يا مستقل متحول کنټرول او سمبالوي او هغه بدلونونه، چې مستقيم متحول او يا هم په نامستقيم متحول کې څنګ پر څنګ راغلي هغه د څېړنې او کتنې لاندې نيسي.
البته لکه څنګه يې، چې له نامه څخه ښکاري د دغه ډول څېړنې موخه د هغو پېښو سپړنه او شننه ده، چې پخوا ترسره شوې وي او د تجربو له بټيو څخه تېرې شوې وي؛ خو ټوليزه موخه او پايله يې هغه ده، چې ځينې ازمويل شوې څېړنې چې لا زموږ په ذهن کې په سمه توګه تحليل شوې نه وي او يا غواړو، چې د دغو څېړنو لمنه نوره هم پراخه او خوره شي نو د نويو څېړنو لپاره يې تر کتنې او ازمېښت لاندې نيسو، چې هغو پايلو ته په کې ورسېږو، چې يوه څېړنه او نړۍ واله قاعده يې غوښتنه کوي. البته دا څېړنه هم د نورو څېړنو په څېر ځينې ځانګړنې لري، چې په دې ډول دي:
? کنټرول. ? رښتينواله. ? او کتنه.
ب) مقايسوي، پرتليزه يا د پېښې له پېښېدا څخه وروسته څېړنه:
 دا ډول روش هم له تجربي يا ازمېښت شوې څېړنې سره کابو يو شان دى؛ په دې معنا په دې ډول څېړنه کې څېړونکى نه شي کولاى، چې په خپلواکه توګه مستقيم متحولونه کنټرول کړي. په دې ډول څېړنه کې څېړونکى د پېښې له پېښېدا څخه وروسته هغو اثارو پسې ګرځي، چې د عواملو او شرايطو ترمنځ پېښ شوي او له امله يې پېښه پېدا شوې او هر کله يې، چې دغه شيان پيدا کړل، نو بيا د تجربي څېړنې په رڼا کې د هغې د حل لاره راباسي او په دې توګه ځان رښتينوالي ته رسوي.
ج) توصيفي څېړنه:
څېړونکي وايي د دې ډول څېړنې موخه دا ده، چې څېړونکي هر هغه څه، چې ليدلي وي او موجود وي هغه کټ مټ پرته له دې، چې په خپله په کې مداخله وکړي او يا ځان په کې دخيل کړي توصيف او تشريح کوي او هڅه نه کوي، چې رنګ يې ور بدل کاندي.
دغه ډول څېړنه يوازې او يوازې له موجوده شرايطو او روابطو سره کار لري او هڅه کوي، چې رښتينى حقيقت وړاندې کړي داسې يې وړاندې کړي، چې په هغې کې له بېلابېلو روشونو څخه ګټنه شوې وي؛ خو په دې اړ چې رښيتواله په کې په ټوليزه توګه په پام کې نيول شوې وي.
د دغه ډول څېړنې موخه دا ده، چې پوښتل شوې پوښتنې ته يو داسې ځواب پيدا کړي، چې د رښتينوالي پر اوبو لمبېدلى وي او کابو ډېرو ته د منښتې وړ وي او پر ځواب يې ډېر شک ونه کاندي.
البته دا د څېړونکي دنده ده، چې هرې خبرې ته د شک په سترګه وګوري؛ خو داسې هم نه چې ځينې واقعيتونو باندې هم سترګې پټې او د شک سترګۍ ورته په سترګو کړي. دا ډول څېړنه هم په لاندې ډولونو وېشل کېږي:
× د يو وګړي د حالاتو څېړنه.
× د ودې څېړنه، چې هغه هم په دوه ډوله ترسره کېږي.
الف: طولي وده.
ب: مقطعي وده.
× څېړنه.
× د سندونو شننه. البته دا برخه هم په څو نورو برخو وېشلاى شو.
? د اماري ټولنې ځانګړې کول.
? د يوې پېژندل شوې بېلګې خوښونه.
? د ځانګړو بدلونو په پام کې نيولو سره مېچ کول.
? بيا ځلي غوره کول.
? دويم ځلي اندازه کول.
× د لارې چارې شننه.
× د پيوستون مطالعه. البته موخه يې په دې ډول ده:
? د بدلونونو ترمنځ د شته وو اړيکو ستاينه.
? د يو بدلون له مخې د بل بدلون د معلومې وړاندوينې له تړون يا پيوستون څخه ګټنه کول.
د) تاريخي څېړنه:
په دغه ډول څېړنه کې څېړونکى هڅه کوي پخواني راټول شوي حقايق سره راټول او وڅېړي او د هغې رښيتنوالى او صحت معلوم کاندي، کله چې يې دغه معلومات سره معلوم کړل، نو بيا يې سم معلومات سره منظم، تحليل او اوډي او له هغې وروسته يې بيا مينه والو ته وړاندې کوي؛ په بله وينا دغه ډول څېړنه د کتنې د روش يوه بشپړونکې او رغونکې څېړنه ده، چې کابو ډېرو پوښتنو ځوابونه ويلاى شي.
د تاريخي څېړنې موخه د تېرو پېښو تعبيرونو او تفسيرونو شننه او تجزيه ده، چې د ګډو عمومي ځانګړنو د کشف لپاره خورا پوهاوى رامنځته کوي او څېړونکي ته په ځينو مواردو کې دا وړتيا په لاس ورکوي، چې د همدغو تجربو او شننو له مخې د ګاندې ځينو پېښو وړاندوينه وکړي او د همدغو تجربو په رڼا کې يې سره واوډي. خو که په ساده الفاظو يې ووايو؛ نو د دغه ډول څېړنې موخه هغه څه، چې تېر شوي او يا هغه پېښې، چې پېښې شوي د هغې څېړنه او راسپړنه ده.
هـ) د څومره والي يا کيفي څېړنه:
ادب څېړونکي وايي، چې په دغه ډول څېړنه او روش کې څېړونکي تېرې پېښې په طبيعي سترګيو له نظره تېروي او په دې هڅه کې وي، چې د پېښې څرنګوالى او څومره والى مطالعه او وڅېړي. د دغه ډول څېړنې موخه د پېښو د شرايطو پر پوهېدا او لامل يې څرخي، چې ولې او په څه لامل يوه پېښه رامنځته شوې وه، د کومو شرايطو په پام کې نيولو سره يې مخه نيولاى شو.
د څېړنې ځانګړنې:
موږ پورته او په تېرو بحثونو کې هم څو ځله دا خبره ياده کړه، چې څېړنه په حقيقت کې د رښتياوو او سپيناوي موندلو ته وايي او يا د يوې موضوع حقيقت ته رسولو ته وايي؛ خو دغه سپيناوي او حقيقت ته رسېدل د شننې او تجزيې پوړۍ غواړي، چې موږ پرې بويه پورته شو؛ په دې معنا څو فرضيې په خپل ذهن کې وزېږو او بيا د يو مېتود په روښانولو سره د خپل کار په اډانې پيل وکړو او په وار سره يوه يوه پوښتنه ځوابوو.
ادب څېړونکي وايي کله چې موږ وړانديز شوې فريضه په خپل ذهن کې زېږو  او غواړو، چې د علت او معلول ترمنځ پر اړيکو يې خبرې وکړو او موخه يې معلومه کړو؛ نو اړ يو، چې د تجربو او شننې لابراتوار ته سر ورښکاره کړو، چې په وسيله يې خپله خبره واقعيت ته ورسو، نو دغه څه، چې موږ په خپل ذهن کې زېږولي په حقيقت کې تر دې دمه دا اټکلي او ګوماني دي او هڅه کوو، چې واقعيت ته يې ورسو، نو دغه اټکلونه چې موږ راپنځولي دا په حقيقت کې ځانله ځانګړنې او خصوصيات لري، چې هر يو ته به يې په لاندې توګه نغوته وکړو:
× زياتوالى.
× تجربه توب.
× نظم لرل.
× عموميت منل.
× د څانګوالۍ غوښتنه.
× په کتنه کې د سموالي ځيرنه.
× عينيوالى او منطقيوالى.
×اوسېله کول.
× جرات کول.
× په څېړنه کې سموالي ته پاملرنه کول.
او داسې نور، چې د موضوع پورې اړوند وي او د موضوع کره والي، بکر والي او رښيتنوالي ته پرې څېړونکى ورسېږي.
اوس نو لکه څنګه چې پورته هم ورته نغوته وشوه، چې هره څېړنه ځانله ځانګړنې لري، دغه شان ځانته محدوديتونه او بريد پولې هم لري، چې له دې پولو څخه اوښتل او محدوديتونو په پام کې نه نيول نه يوازې څېړنې ته زيان رسوي، بلکې د څېړونکي شخصيت او پوهه هم تر پوښتنې لاندې راولي، چې لاندې ورته نغوته کېږي.
په څېړنه کې د محدوديتونو ډولونه:
د ادب څېړونکو په اند په يوه څېړنه کې د محدوديتونو پېژندل او ورته پاملرنه کول په حقيقت کې لوى کار دى او څېړونکي ته بويه، چې د خپلې څېړنې له پيلېدا وړاندې ورته د حل لارې چارې ولټوي؛ دا ځکه چې د څېړنې پر مهال عادي ستونزه هم د څېړونکي کار خورا ډېر پر شاه تمبولاى شي او په ځينو مواردو کې د دې شونتيا هم وي، چې له څېړونکي څخه لاره ورکه کړي او په ناسمې لارې يې روان کاندي؛ نو که چېرې څېړونکى له وړاندې څخه دغو ستونزو ته ځير وي او د مخنيوي لپاره يې لارې چارې ولټوي، بې له شکه څېړنه به يې بريالى او هغه خنډونه، چې د څېړنې پر مهال يې مخې ته راځي، ښايي تر ډېره يې له ګواښه په امن وي، د دې لپاره، چې دغه ربړې او محدوديتونه مو پېژندلي وي په لاندې توګه به يې په لنډو ټکو يادونه وکړو:
الف:  دلته موخه هغه محدوديتونه او ربړې دي، چې کابو کول يې د څېړونکو له توانه وتلې خبره ده، چې بېلګې يې په کافي اندازه زياتې دي، د ساري په ډول که چېرې دا مهال خپل ښوونيز نصاب ته ځيرنه وکړو؛ نو داسې نوې خبرې او له ځانه زياتونې په کې وينو، چې کابو کول يې هم د يادو ليکوالو له وسې وتلې خبره ده او هم د هغو درنو ښوونکو، چې دا مهال همدغه نصاب تدريسوي. البته د دې معنا دا نه ده، چې د ټولنې نور وګړي پرې نه پوهېږي؛ خو د ياد نصاب ليکوالو ته ځکه ستونزمنه ده، چې کټ مټ يې له نورو ځايونو څخه راکاپي کړي او له بده مرغه په ځينو مواردو کې يې پرې خپله هم سر نه خلاصېږي.
ب: يو شمېر داسې ربړې هم شته، چې کابو کول يې د څېړونکي د وسې خبره ده.
دا داسې محدوديتونه او ربړې دي، چې څېړونکى يې د يوې ځانګړې او تخصصي موضوع پورې تړي او د حل لارې يې ځکه په واک کې وي، چې کولاى شي د يادې موضوع لپاره څانګوال او اړوند کسان پرې راټول او يا ورته موضوع وټاکي، چې هغوى پرې کار وکړي او هر هغه څوک، چې په ټاکلې موضوع کې د صلاحيت څښتن نه وي هغه په خپله له دې ليست څخه په شاه کېږي.
 د څېړنې ژبه:
 که د درنو لوستونکو په ياد وي، موږ په تېرو بحثونو کې هم پر دې موضوعاتو ښه په مړه خېټه خبرې کړي، چې موږ څو ډوله ژبه لرو او د دې ټولو ژبو په لړ کې د څېړنې ژبه څه ډول ده. ليکوال او څېړونکي ته بويه، چې په څېړنيز چار کې څه ډول ژبه وکاروي؛ خو دا چې دلته له موضوع سره يې بيا هم تړاو پيدا شوى؛ نو د تکرار احسن په توګه يې يو ځل بيا يادونه کوو، چې د څېړنې ژبه بايد څه ډول وي:
معمولاً موږ په ورځنيو چارو کې ډېره ساده او روانه ژبه کارو، داسې ژبه چې هم پرې ولس پوه شي او هم د وينا پر مهال يې موږ ته کومه ستونزه نه وي او يا ځان په کومه محدوده کې رانغاړل شوى ونه انګيرو؛ خو د ليک ژبه بيا لږو ډېر له دغې ژبې سره توپير لري، که څه هم اوس يو شمېر ادب څېړونکي په دې اند دي، چې ليکنۍ ژبه هم بويه هغسې وي، لکه څنګه يې چې په ورځينو چارو کې وايو؛ خو د څېړنې او د ژبې د آرونو له مخې بيا دا مساله لږه د تامل وړ ده، خو له دې ټولو سره سره بيا هم څېړنيزه ژبه تر عادي ژبې يو څه درنه ده؛ په دې معنا په څېړنيزه ژبه کې څېړونکي داسې وييونه او کلمې کاروي، چې ښايي له هغه سره ډېر خلک اشنايي ونه لري او يا هم ورسره اشنايي ولري؛ خو معنا ته يې ډېر ځير نه وي؛ خو کله چې څېړونکى هغه ويى کاروي؛ نو د هغه موخه ترې د يادې کلمې مسلکي والى وي، په دې معنا ډېر ځله ځينې اصطلاحات او وييونه داسې وي، چې هغه د يو ژانر، فورم او يا، صنعت او يا هم يو علم ځانګړې اصطلاح وي، چې ښايي ټول وګړي ورسره بلد نه وي او يوازې څانګوال يې پرې پوه شي؛ نو په داسې مواردو کې څېړونکى اړ دى، چې د ياد ويي په اړه لږو ډېر معلومات خپلو لوستونکو ته وړاندې کړي، چې لږ تر لږه په ضمني معنا خو يې خلک پوه شي؛ خو د دې معنا دا نه ده، چې هغه ويى يا اصطلاح دې بدله شي؛ ځکه ډېر ځله ځينې اصطلاحات د يوې څانګې د څانګوالو له خوا ټولمنلې وي او د هغه ادلون بدلون ټولو ته د منښتې وړ نه وي؛ نو ځکه له مسلکي اصطلاحاتو او نومونو سره احتياط بويه او لوستونکي اړ دي، چې د ځينو نومونو اسوېله ولري او هضم يې کړي.
په څېړنه کې عام پړاونه:
هره څېړنه عام او ځانګړي پړاونه لري، چې دا پړاونه، نه يوازې د ادب څېړنې پورې اړه لري، بلکې د هرې پوهې د څېړنې پورې اړه لري، چې پېژندل او پرې پوهېدل د هرې پوهې څېړونکو ته بويه او که چېرې پرې پوه نه شي، ښايي د څېړنې پر مهال له لويو ربړو سره مخ شي. دا چې دلته زموږ موخه د ادب څېړنې عام پړاونه دي، نو لاندې به ورته ځيرنه وکړو:
? د مسالې ټاکنه.
? د شننې پړاو.
? د څېړنې د روش ټاکنه او د وسايلو پراختيا.
? د تفسير د تعبير راټولونه.
? د پايلې په اړه معلومات وړاندې کول.
اوس د دې لپاره، چې پورته خبرې مو په سمه توګه درک کړې وي، نو په وار سره به د هرې يوې لنډې سپړنې ته ځير شو.
د مسالې ټاکنه:  
کله چې څېړونکى د خپلې څېړنې لپاره موضوع ټاکي، نو وړاندې تر هر څه خپلو موجوده موادو او خپلې پوهې ته مراجعه کوي او دې ته ځيرنه کوي، چې نوموړى په دې برخه کې څومره معلومات لري او څومره ورته لاس رسى پيدا کولاى شي او ايا کولاى شي، چې په ښه شان دا څېړنه ترسره کړي او هغه پوښتنې، چې د خلکو او يا هم د ده په ذهن کې پيدا شوي حل کړي؟ البته داسې حل چې څېړنيز چار او علمي آرونه يې غوښتنه کوي. البته ځوابونه هم بايد داسې ځوابونه وي، چې له دې وړاندې دې مسالې ته ځوابونه نه وي موندل شوي او دى يې هم ورته داسې پيدا کړي، چې په اړه يې قوي معلومات ولري او موضوعات يې داسې شنلي او تحليل کړي وي، چې هم ترې ځواب موندل شوى وي او هم يې تحليل د منښتې وړ وي.
پاتې دې نه وي، ادب څېړونکي وايي، ځينې داسې پوښتنې هم شتون لري، چې د علمي روشونو له مخې د هغه ځواب موندل محال خبره ده، چې د مسالې په ټاکنه کې بايد د هغه ځواب هم له يوې لارې نه يوې لارې وموندل شي.
د شننې پړاو:
په څېړنه کې تر ټولو خورا ټاکونکې خبره د مسالې ټاکنه ده، کله مساله وټاکل شي؛ نو بيا د څېړنې شننيز يا تحليلي پړاو پيلېږي په دې پړاو کې څېړونکى اړ دى، چې لومړى د څېړنې په اړه ټولې هغه پوښتنې ځواب کړي، چې د څېړنې په پيل کې يې له ځانه کړې وې او بيا د خپلو خبرو د قوت او پخلي لپاره يو شمېر اقتباسات هم راواخلي او تر دې وروسته د هرې موضوع تحليل او شننې ته ورشي او په دې توګه خپل ليدلورى لوستونکو او څېړونکو ته څرګند کړي، چې دى د يادې موضوع په اړه کوم دريځ لري.
که چېرې ياد څېړونکي د دې موضوع په اړه پخواني کارونه نه وي لوستي او د هغوى پايلې ورته معلومې نه وي؛ نو ښکاره خبره ده، چې د ده څېړنه بيا ډېره مثبته نه شي تمامېدلاى او نه هم کومه نوې فرضيه زباتولاى شي؛ ځکه ده ته بايد په دې اړه د تېرو څېړونو خوبۍ او نيمګړتياوې معلومې وي او دى، چې کوم خبره زباتول غواړي؛ نو په قوي لاسوندونو او ښه ترا استدلال سره يې زبات کړي.
د څېړنې د روش غوره کول:
د څېړنې په موضوع کې د روش غوره کول خورا مهمه خبره ده، چې له مخې يې څېړونکى کولاى شي ځانته مېتود معلوم کړي او که په ګانده کې څوک پرې کره کتنه کوي؛ نو د ټاکلي روش او ميتود پر کنډه يې تللاى شي.
په څېړنه کې د روش او ميتود ټاکنه هغه توکونه دي، چې د څېړنې پر مهال څېړونکي ته ستونزمنې لارې پرانيزي او په دې يې پوهوي، چې ياد څېړونکى د څېړنې پر مهال کوم کوم توکي يادښت کړي او څه ډول خبرې په خپل ذهن کې جوړې کړي؛ ځکه کله چې روش او ميتود غوره شي او څېړونکى يې د خپلې رسالې په سر کې لوستونکو ته ور وپېژني؛ نو بيا دا اجازه نه لري، چې له ياد روش او ميتود څخه پښې وغځوي او بلې خوا ته لاړ شي؛ ځکه په داسې حالت کې بيا لوستونکى او هغه څوک، چې د همدې برخې څانګوال او کره کتونکى دى نشي کولاى، چې د ده له هر ډول څرګندونو څخه اخيستنې وکړي.
د معلوماتو د تفسير تعبير او راټولونه:
کله چې د څېړنې د فرضيو اټکل شوې پايلې د ازمېښت لاندې ونيول شي؛ نو له دې وروسته پړاو بيا د معلوماتو د راټولو او تفسير پړاو په نامه يادېږي او يا په بله وينا، کله چې يو څېړونکى خپل معلومات او د مطالعاتو پايله سره را ټوله او نچوړه کړي او تر ازمويښت لاندې يې ونيسي، چې کومه يې په دې څېړنه کې د ده په کارېږي او کومه نه؛ نو له هغې وروسته د معلوماتو د تفسير پړاوو پيلېږي او څېړونکى د خپل کار فرضيه، روش او ميتود ټاکي او پر مخ يې بيايي او وروسته له دې بيا د موضوع شننه او تحليل وړاندې کوي او په دې توګه له پايلې څخه وروسته خپله څېړنه سرته رسوي.
پايله:
 څېړونکى چې کله د څېړنې له منځپانګې څخه وزګار شو؛ نو بيا اړ دى، چې د خپلې څېړنې پايله په معقول ډول هغو کسانو ته وړاندې کړي، چې له دې موضوع سره مينه لري؛ خو بيا هم ټينګار په کار دى، چې دا وړاندې کول به د روش او ميتود په رڼا کې وي؛ نه په منفردانه او غير مسلکي توګه.
البته يو شمېر څېړونکي په دې ګروهه دي، چې د پورته پړاوونه تعقيبول بايد د ياد څېړونکي له خوا ونه شي. ځکه دغه ډول پړاوونه له يو بل سره نېغ په نېغه اړيکې لري او په ځينو حالاتو کې داسې هم شونې کېږي، چې ياد موضوعات د څېړونکي نظر او ليد لورى ور بدل کاندي او ښايي د دې لامل شي، چې خپل ټول ترسره کړى کار له سره پيل او خپل روش او ميتود هم ور بدل کاندي.
د څېړنې د موضوع غوراوى:  
موږ پورته هم دې مسالې ته نغوته وکړه، چې د څېړونکى لومړنى کار د موضوع غوراوى يا ټاکنه ده، چې څېړونکى يې بويه له وړاندې غوره کړي.
د دې خبرې يادول اړين دي، چې د څېړنې د موضوع ترتيب او غوراوى د څېړنيزې عمليې د شمزۍ حيثيت لري او بويه چې له عادي سترګيو ورته ونه کتل شي او که چېرې څوک په دې فکر کې وي، چې زه خپل کار پيل کړه او ښايي د کار په اوږدو کې موضوع پيدا کاندي نو دا لويه تېروتنه او ناسم پوهاوى دى.
ادب څېړونکي وايي، چې د څېړنيزې موضوع په ټاکنه او غوراوي کې بويه له ډېرې ځيرنې څخه کار واخيستل شي او په هېڅ ډول بې غوري ونه شي او يا له بيړي څخه کار وانخيستل شي؛ ځکه څېړنه د ذوق او پوهې پورې هم اړه لري او که چېرې يو څېړونکى په يوې برخه کې لږو ډېر معلومات هم ولري؛ خو چې مينه ورسره ونه لري او يا يې په ذوق برابره نه وي نو بيا يې هم تعقيبول له وسې وتلې خبره ده، کله چې موضوع وټاکل شوه نو بيا د روش د غوراوي پړاو دى، چې دا هم د څېړنې په رڼا کې شونى دى.
په دې کې شک نه شته، چې نوي څېړونکي د څېړنيزې موضوع د ټاکنې او غوراوي په برخه کې له ستونزو سره مخ وي؛ خو د دې معنا دا نه ده، چې ګواکې په څېړنه کې موضوع شتون نه لري؛ بلکې موضوعات ښه ډېر دي خو څېړونکى په دې نه پوهېږي، چې له کومه يې پيل کړي او د څه په اړه څېړنه وکړي او څنګه يې وکړي.
زه د ادب پوهنځي د ډېرى فارغو محصلينو شاهد يم، چې کله فارغ شي نو د پايليک لپاره ځانته موضوع نه شي غوره کولاى، چې څنګه موضوع باندې څېړنه وکړي او په څه ډول يې وکړي؟ دا ځکه چې په دوى کې ډېرو لا ځانته لاره نه وي معلومه کړي، چې کومه لار تعقيبه کړي، ادب تاريخ غوره کړي، ادب تيوري، ادبي نقد او که ادبپوهنه؟ او د څېړنې لومړنى شرط هم دا دى، چې څېړونکى بايد موضوع په خپله خوښه غوره کړي او هغه څه غوره کړي، چې لږ تر لږه هم ورسره مينه ولري او هم يې په اړه پخواني معلومات ولري؛ ځکه دى بايد ځانته معلومه کړاى شي، چې پخوا په دې اړه چا چا کار کړى او څه ډول کار يې کړى؟ کومې نيمګړتياوې يې لرلې او دى يې څنګه هوارولاى شي؟ ده په کې کوم نوي ټکي پيدا کړي او د ده شننيزه برخه څومره د پام وړ ده؟ ايا تر شل سلنې زياته نوې برخه لري او که نه بېرته بيا هم په کليشو او سوليدلو موضوعاتو غږېدلى؟
که چېرې يې دغه پوښتنې له ځان سره حل کړاى شوې؛ نو بې له شکه نوې څېړنه به يې کړې وي او تر ډېره به ټولنې ته هم د منښتې وړ وي.   
 د څېړنې د موضوع سرچينې او منابع
څېړندوى سيدنظيم سيدي
ډېر ځله يو شمېر څېړونکي او هغه کسان، چې له څېړنې سره مينه لري او غواړي څېړنه وکړي په لومړي سر کې له دې پوښتنې سره مخ کېږي، چې خپله د څېړنې موضوع څنګه پيدا او څنګه يې پيل کړي؟
پخوانيو ادب څېړونکو به ويل، چې د دغه ډول پوښتنې د ځواب لپاره مشخصې لارې چارې او قوانين نه شته؛ خو اوسني ادب څېړونکي بيا دا خبره نه کوي او وايي، چې نړۍ اوس يو کلى شوى او هر څه، چې انسان وغواړي موندلاى يې شي؛ خو ښايي ځينې ژبې ستونزې ولري او په بسنده توګه مواد ونه لري؛ خو ډېرى نړۍ والې ژبې بيا داسې نه دي؛ په دې معنا د نړۍ ولسونه او قامونه د خپلو ژبو لپاره کار کوي او مواد پنځوي، چې د همدغو پنځونو په پام کې نيولو سره لاندې لارې چارې په ګوته کوي:
الف) تجربه:
ادب څېړونکي وايي، چې د څېړنې په چار او د موضوع په ټاکنه کې يوه مهمه مساله تجربه ده، ځکه تجربه ډېر ځله د يو لارښوود په توګه له څېړونکي سره مرسته کوي، چې د خپلې څېړنې لپاره څه ډول موضوع وټاکي، چې هم نوې او هم د څېړنې وړ وي. د ساري په ډول تجربه لرونکي څېړونکي ته دا خبره زباتوي، چې که چېرې نوموړى د ښوونيزې موضوع په اړه څېړنه کوي؛ نو څنګه يې پيل کړي او له کومو سرچينو څخه ګټنه وکړي.
آن که له هغې موضوع راتېر شو او د ښوونې او روزنې ارواپوهنيزه موضوع په پام کې ونيسو؛ نو دا هم د څېړنې لپاره يوه ښه موضوع ده، چې په دې کې هم خورا ډېرې تجربې شتون لري. د ښوونې او روزنې پوهان وايي که چېرې يو څوک په ارواپوهنيزې ښوونې او روزنې باندې کار کوي، نو لومړى بايد تدريسي روشونه ځانته جوت کړي او له هغې وروسته د ښوونې او روزنې په نورو روشونو هم ځان پوه کړي او يو تر بله سره پرتله کړي؛ نو په دې صورت کې څېړونکي ته ډېر داسې ټکي ور په ګوته کېږي، چې ښايي تر دې وړاندې ورته د چا پام نه وي شوى او يا يې هم په سمه توګه هغه ستونزې او غورونې يې درک کړې نه وي.
که څېړونکى غواړي، چې د يادې موضوع په اړه نوره ژوره څېړنه هم وکړي او ستونزو ته يې د خلکو ور پام کړي؛ نو سم له واره هغو نيمګړتياوو ته مخه کوي، چې هره ورځ ورسره د ښوونې او روزنې ښوونکي مخ وي، د ساري په ډول د ښوونيز نصاب ستونزې، ښوونيز پروګرامونه او وسايل، د زده کړې بېلابېل پړاونه، څارنه او ساتنه، د زده کوونکو ارزونه، چې کوم يې با استعداده او کوم يو يې غبي دى او د غبي والي آر لاملونه يې څه دي؟ د زده کوونکو انظباطي موضوعګانې او دې پورې تړلې ورته نورې موضوعګانې، چې دا ټول د ښوونې او روزنې په ارواپوهنيزې څېړنې کې راتلاى شي او ډېرې اسانه د حل لارې يې هم موندل کېږي؛ په دې معنا چې له مجربو او څانګوالو سره ناسته پاسته او د هغوى له تجربو څخه په ګټنه څېړونکى کولاى  شي ډېره ښه څېړنه ترسره کړي.
ب) د نظريې اټکل يا تيوري:
د څېړونکي په اند په ارواپوهنيزه ښوونه و روزنه کې اټکلي نظريې يا تيوري د څېړنې يو بله مهمه سرچينه ده، چې کولاى شو له هغې څخه خورا زياتې موضوعګانې د خپلې څېړنې لپاره راوباسو. همدغه شان تيوري هم د ستونزو او ربړو کونجي ده، چې کولاى شو په وسيله يې د خورا زياتو موضوعګانو تل ته لار پيدا کړو؛ نو تيوري پوهان وايي، چې تيوري هم ځانته ځانګړي پرنسيپونه او روشونه لري، چې په ښوونه او روزنه کې يې څرګندونه يو څه تته ده؛ خو که غواړو، چې دغه ځلا يې روڼه شي؛ نو بايد په صنفي وړتياو کې څېړنې او پلټنې ګړندۍ کړو. اوس نو د ښوونې او روزنې پوهان وايي د دې لپاره، چې دا مساله ځانته زباد کاندو، چې تيوري په ښوونيزو مسالو کې څومره ګټوره زباتېداى شي لومړى بايد په دې اړه څېړنه وکړو او ژوندۍ بېلګه پيدا کاندو، چې ښې ثابتېدلاى شي؛ ځکه ښوونيزې مسالې بايد پر تجربو ولاړې وي او دغه تجربې هغه وخت ښه ترا ځليداى شي، چې د تيورۍ پرنيسپونه او عمومي قوانين يې په سمه توګه په پام کې ونيول شي او د تجربو له بټيو تېر شي.
د تفکر او د شخصيت ادراک د ښوونې په اړه خورا بېلابېلې نظريې شتون لري، چې کولاى شو د هغه سموالى او د ګټنې موارد د ښوونې و روزنې په موضوعاتو کې تر ازمېښته تېر کړو، د ساري په ډول: که چېرې د وړتيا او پياوړتيا تيوري په پام کې ونيسو، نو دې موضوع ته مو هرو مرو پام را اړوي، چې ياده تيوري په روزنيزه څېړنه کې د ځانګړې ارزښت لرونکې ده، ځکه دې تيورۍ دا خبره زباد کړې، چې د پوښتلو او ځوابولو په لړۍ کې ذهن ډېر تيزېږي او ځوابونه دومره ژر وړاندې کېږي، چې ښايي په ډېرى مواردو کې يې اټکل هم ونه شي.
د دې لپاره، چې دا موضوع مو لږه نوره هم روښانه کړې وي يوې بلې بېلګې ته به پاملرنه وکړو: د ژويو طبيبان وايي، چې ژوي په ټوله کې په درې ډوله دي، يو شعوري، دويم نيمه شعوري او درېيم بې شعوره. اوس که چېرې هغه ژوي، چې د شعوري ژويو په نامه يادېږي، لکه اس په پام کې ونيسو؛ نو آس د نورو کارونو ترڅنګ معمولاً هره ورځ خپل مالک ته ښه خوندور چکر ورکوي او ځينې څښتنان خو لا داسې وي، چې اوز لوبه پرې کوي؛ نو که چېرې ورته ځيرنه وکړو کله چې کوم پالوان يا د اوز لوبې لوبغاړى له آس غوځار شي آس يې ځان پرې غولۍ کړي او خپل څښتن يا سورلۍ نه پرېږدي، چې د نورو اسانو تر پښو لاندې شي اويا ورته کوم زيان ورسېږي؛ ځکه دغه آس دا کار په شعوري توګه ترسره کوي؛ خو په عين حال کې ځينې خبرې داسې وي، چې هغه يې څښتن يا ساتونکي د تکرار په توګه ور ښوولې وي او ياد ژوى ترې ځان ساتي او يا يې ترسره کوي. اوس که د ياد ژوي دغه ډول کړنې ته ځيرنه وکړو؛ نو په حقيقت کې دې پايلې ته رسېږو، چې دا په اصل کې ور ښوول شوى کار دى، چې د تجربې پر بنسټ تکرار شوى او په حقيقت کې يو ډول ښوونه ده؛ همداسې د ټولګيو زده کوونکي هم دي؛ په دې معنا که چېرې کوم زده کوونکى ډېره وړتيا او پوهه ولري او هره ورځ د ښوونکي پوښتنو ته په سمه توګه ځواب ووايي؛ خو استاد يې ونه وهڅوي، بلکې ځواب يې هم ناسم وبولي؛ نو په دې کار سره يې نه يوازې د هغه خوله بنده کړه؛ بلکې د هغه وړتيا يې هم وځپله او ښايي د ډېر لږ وخت په تېرېدو سره هېڅ زده کوونکى دې ته زړه ښه نه کړي، چې نور د ښوونکي پوښتني ته ځواب ووايي او يا له ښوونځي سره مينه وکړي؛ نو د ښوونيزې څېړنې آره موخه د همدغې موضوع څېړل دي، چې هم پرې ټولنه او هم پرې څانګوال وپوهوي، چې د دغې څېړنې ګټې او زيانونه کوم دي.
ج) د موضوع مخېينه يا پخوانۍ ترسره شوې څېړنې:
اوس نو د دې وار را رسېږي، چې څېړونکى پخوانۍ څېړنې يو ځل له نظره تېرې کړي، چې څومره څېړنې شوي او څه نيمګړتياوې لري؛ خو بيا هم په دې برخه کې که چېرې څېړونکي د دوو يادو شويو روشونو په رڼا کې د خپلې څېړنې موضوع ونه ټاکلاى شي؛ نو بيا کولاى شي، چې د يادې موضوع په اړه د څېړنو مخېينه له نظره تېره کړي او په هغې کې يوه داسې موضوع ځانته غوره کړي، چې دى يې د ترسره کولو وړتيا ولري؛ البته دا ډول غوراوى پر نورو ښېګڼو سربېره دا ګټه هم لري، چې څېړونکى د يادې موضوع په اړه له خورا بېلابېلو څېړونو سره اشنا کوي، چې تر ده وړاندې ترسره شوي او لا غوره خو يې دا ده، چې که چېرې نوموړى د يادې موضوع په اړه کومه ستونزه پيدا کړي او يا يې اخځليکونو ته اړتيا پيدا شي؛ نو وړاندې تر دې يې ټول مواد له نظره تېر کړي او ترې اقتباسات کولاى شي آن داسې هم کولاى شي، که چېرې په ترسره شويو څېړونو کې د کوم درانه څېړونکي روش يا د کار کړندود خوند ورکړي؛ نو هغه د ځان لپاره هم غوره کړي.
که څه هم موږ په خپلو تېرو بحثونو کې په دې خبرې په کراتو کراتو ټينګار کړى، چې په هره نوې څېړنه کې بويه لږ تر لږه تر شل سلنې پورې نوې خبرې وي، دا ځکه که چېرې لوستونکي او مينه وال نوي خبرې وانه وري؛ نو ترسره شوې څېړنه ورته هېڅ ارزښت نه لري، دلته هم د نويو څېړونکو په اړه همدا خبره ده؛ خو په لږ بدلون سره په دې معنا نويو څېړونکو ته په کار ده، چې د پخوانيو څېړونکو څېړنې ولولي او ويې ګوري بيا خپلې څېړنې ترسره کړي او په پاى کې خپله څېړنه د پخوانيو څېړونو سره پرتله کړي، چې په کومه برخه کې نوې خبرې لري او په کومه کې ستونزې، که چېرې يې خپلې ستونزې او ربړې درک کړاى شوې؛ نو ښه خبره دا ده، چې پر هغوى يو ځل بيا له سره کار وکړي او هغه ستونزې لرې کړي، چې لوستونکو ته ښه مواد په لاس ورشي؛ البته که چېرې څېړونکى د کار په اوږدو کې زړه تنګ کړي او يا په خپل کار کې ستونزې وګوري؛ خو بيا يې هم سمې نه کړي او اوسېله يې ورته تنګه شي؛ نو داسې څېړونکى بيا ستونزمنه ده، چې په اره معنا څېړنه وکړاى شي؛ ځکه داسې څېړنې هم شته، چې آن لس تر پنځلس کاله پرې خواري شوې، په کراتو کراتو له سره کښل شوې؛ خو بيا هم نيمګړې ده او بيا بيا پرې څېړونکي کار کړى او څو څو ځلې يې چاپ کړې، چې ژوندۍ بېلګې يې د پوهاند ډاکټر مجاور احمد زيار يو شمېر څېړنې دي؛ خو د زيار بېلګه په دې معنا نه ده، چې ګواکې څېړنې يې نيمګړې دي؛ بلکې دى چې کله هم نوې خبرې پيدا کړي؛ نو په ژوندوني هغه سمې او د ياده يې وکړي.
اوس نو، چې څېړونکي پخوانې څېړنې له نظره تېرې کړې په کار ده، چې دا څېړنې په منظم ډول ډلبندي کړي او په لنډو يې يادونه وکړي؛ ځکه د يادې موضوع ډلبندي پر نورو ښېګڼو سربېره لاندې ښېګڼې هم لري:
? د يادې موضوع په اړه د پخوانۍ څېړنې مطالعه موږ سره دا مرسته کوي، چې موږ يې په اړه شويو پوښتنو ته ځير شو، چې کومې يې په سمه توګه ځواب شوي او کومې يې پاتې دي او کومې يې له کار وروسته زېږېدلې دي؟
? د موضوع پورې اړوندو اثارو د مطالعې يوه ښېګڼه داده، چې کولاى شي زموږ ذهن يو ځل تېرو ليکنو ته ځير کړي.
? د تکراري موضوعاتو نوې څېړنې يوه ښېګڼه داده، چې کولاى شي ځينې پاتې شوې پوښتنې او اړين ټکي له سره په نوې جوله وڅېړي؛ خو چې نوښت په کې شوى وي.
? او بالاخره د زړو اثارو او څېړونو يوه لويه لاسته راوړنه دا هم ده، چې موږ ته د موضوع په شننه او څېړنه کې داسې خبرې را په زړه کوي، چې له امله يې زموږ څېړنې ته نوې دريڅې پرانيستلاى شي او همدا کار زموږ څېړنې ته نوى ارزښت ورکوي.
د  تفکر يا تخېيل اخلاق
 په څېړنه كې پورته سرليك يو نوښت او غوراوى دى؛ خو دغه غوراوى هغه وخت ښه ګټور كېدلاى شي، چې دغه درې ټكي "شخصي تجربې، نظريې او توضيحي او تفيسري متون"په كې ټينګښت ومومي،  ځكه كه چېرې موږ فكري اړخ باندې ډېر ټينګار كوو؛ نو بويه، چې واقعيتونه له نظره تېر شي او له واقعيت څخه پرته تفكر هېڅ معنا هم نه شي ښندلاى.
د څېړنيزو مسايلو ارزونه:
كله چې موږ د خپلې څېړنې لپاره يوه موضوع وټاكله او تر ازمېښته تېره شوه؛ نو بيا تر ارزونې لاندې نيول كېږي، ترڅو په دې توګه هم وشنل شي او هم يې ښېګڼې او بد ګڼې په ګوته شي او څېړونكي ته يو ډاډ پيدا شي، چې كړى كار يې څومره سم او يا ناسم دى او څومره ارزښت لري، كه چېرې يې كار يې ښه او غوره و او پر ده سربېره د نورو هم خوښ شو؛ نو بيا په كار ده، چې د ارزونې لاندينيو پړاونو ته په دقيقه توګه ځيرنه وكړي:
P د مسالې په خورا غوره او ښه حالت كې، چې ښه حكم پرې كېدلاى شي موضوع بايد داسې وي، چې د علم پر بنسټ ټاكل شوې وي او په علمي چوكاټونو يې پرېكړه وشي.
P كه چېرې موږ يوه څېړنيزه مساله څېړو نو دا مساله بايد داسې وي، چې موږ د نورو مسالو څېړلو ته اړ باسي.
P كومه مساله، چې څېړو شرط يې دا دى، چې بايد د څېړنې وړتيا ولري او په منځ منځ كې يې داسې مسالې هم پيدا شي، چې په ډېرى مواردو كې هغه په خپلواكه توګه هم د څېړنې اړتيا ولري.
P كومه مساله يا موضوع، چې موږ د څېړنې لپاره غوره كوو، هغه بايد د څېړونكي له وړتيا سره سمه وي. دا خبره دوه اړخه لري، يو دا چې ښايي ډېر ځله د څېړنې موضوع زموږ له سويې څخه ډېره لوړه وي او موږ د خپلې څېړنې لپاره غوره كړې وي، چې په دې صورت كې ښكاره خبره ده زموږ كار ناكام دى، البته كه زحمت ډېر وويستل شي ښايي په خپل كار كې بريالي اوسو او دويم دا موږ چې كله د څېړنې لپاره موضوع ټاكو؛ نو بويه چې هغه هم زموږ په خوښه وي او هم مو په غاښ برابره وي او داسې نه وي، چې يا ترې موږ ځان خلاص كړو او يا هم موضوع چندان نه وي.
P د څېړنې موضوع بايد داسې يوه موضوع وي، چې ډېر ځله له چاپيريال او حالاتو سره هم سمون ولري او داسې نه وي، چې نه زموږ په درد وخوري او نه هم زموږ له عصر سره برابره وي.
P  كومه مساله، چې تاسې د څېړنې لپاره ټاكئ، هغه بايد په ټاكلي وخت كې د بشپړېدو امكان ولري، يعنې داسې موضوع مه خوښوئ، چې ډېره لويه او په ټاكلي وخت كې د بشپړېدو شونتيا ونه لري، ځكه موږ عادت لرو، چې د ځان لپاره لويې موضوعګانې غوره كړو، خو چې كله پرې كار پيل كړو نو بيا راته د كار په اوږدو كې معلومېږي، چې زموږ غرور بې ځايه او ملاماتونكى و. دغه شان د مسايلو د ارزونې لپاره يو شمېر معيارونه هم شتون لري، چې ډېر ځله يې موږ د پوښتنې او سواليې په توګه مطرح كوو، دا ځكه چې كه چېرې زدكړيالان او يا هم نور څېړونكي زموږ څېړنه لولي، نو دغو خبرو ته ځير شي او د خپلې څېړنې پر مهال له ځانه پوښتنه وكړي او په خپله يې په اړه پرېكړې او قضاوتونه وكړي.
د ساري په ډول ښايي زموږ د پوښتنو يو ډول داسې وي: ايا دا مساله د څېړونکي د عمر په پام کې نيولو سره د څېړلو وړتيا لري؟ په دې معنا ښايي د يو چا عمر لږ وي؛ خو داسې موضوع يې غوره كړې وي، چې ټول يې پر سپيناوي او حقيقت پوهېږي، چې ياد كس يې له باره نه شي وتلاى. البته په دې كې شك نه شته، چې دا مهال ځوانان هم ډېر ښه روان دي او په دې ډګر كې يې هم تر يو ځايه سوبه په خپله برخه كړې ده؛ خو ځوان بايد داسې څېړنه هم غوره نه كړي، چې د څېړنې پر ځاى ترې د ځوځانو خول جوړ شي. په دې معنا كه چېرې كوم ځوان څېړونكى د يوې موضوع په اړه په بسنده توګه معلومات ولري او د دې وړتيا ولري، چې يوه موضوع په ټوله معنا وڅېړي، نو بيا خو نعمت الله دى او كه چېرې دا وړتيا نه لري او موضوع يې له وړتيا څخه ډېره اوچته وي؛ نو بيا خو ښكاره خبره ده، چې نوموړى هم خپل وخت او هم د نورو وخت ضايع كوي.
P كومه موضوع، چې تاسې د څېړنې لپاره ټاکئ او د رسمي ادارې پر سپارښتنه يې څېړئ ايا هغه اداره تاسې ته په بسنده توګه پيسې او وخت دركوي او كه نه؟ دا ځكه د څېړنې يو آر دا دى، كله چې يو څېړونكى د يوې موضوع په اړه څېړنه پيلوي او هغه هم د رسمي ادارې په چوكاټ كې نو له وړاندې بايد د څېړنې ټولې خواوې له ځان سره وسنجوي او په اړه يې يو مهالي پلان جوړ كړي، چې په څومره وخت كې څومره كار كولاى شي او دغه كار يې څومره لګښت غواړي او ايا دا كار ده ته څومره معنوي ګټه لري؟ كه چېرې يو څوک دغه پوښتنې له وړاندې له ځان سره ځواب نه كړاى شي؛ نو له شك پرته د كار په اوږدو كې به له ډول ډول ستونزو او ناخوالو سره مخ شي، چې ښايي په ډېرى مواردو كې يې ده ته هم د حل لاره نه وي معلومه.
P د څېړنې پر مهال بايد دا خبره هم په ياد ولرئ، چې ايا د څېړنې په اړه پخواني معلومات شتون لري، يعنې پخوا يې په اړه څه شوي او ايا د هغوى د راټولولو او لوستلو لپاره په كافي اندازه وخت لرئ؟
P كومه څېړنه، چې تاسې ترسره كوئ ايا د هغه د راټولونې، شننې او تجزيې لپاره په بسنده توګه وسايل لرئ او كه نه؟ د ساري په ډول اړوندې سيمې ته د ساحوي څېړنې په موخه تللاى شئ، د كتابتون شونتيا شته، مجلې او نور مواد يې په اړه شتون لري او كه نه او تاسې ته به په ګوتو درشي  او كه نه؟
P د كومې موضوع په اړه، چې تاسې څېړنه كول غواړئ ايا د پخوانيو موادو په پرتله ستاسې څېړنه به د شته امكاناتو په رڼا كې نوې خبرې او ټكي ولري او كه نه، كه چېرې مو منفي ځواب ترلاسه كړ؛ نو بيا اړتيا نه شته، چې ځان په عذاب كړئ او كه چېرې مو د مثبت ځواب درك په سترګو شو؛ نو څېړل يې بيا تر ټولو ښه خبره ده.
د مسالې بيان:
وروسته له دې، چې د خپلې څېړنې موضوع مو د ځان لپاره معلومه كړه او د ټاكلو هوډ مو وكړو؛ نو بيا غوره خبره دا ده، چې د يادې موضوع د څېړنې ارزښت په ګوته كړو او دا څرګنده كړو، چې په دې موضوع كې كوم ټكي دي، چې د څېړنې اړتيا لري او بايد وڅېړل شي، كله چې دا خبره روښانه شوه؛ نو بيا بويه لاندې ټكي د څېړنې د مسالې يا د مسالې د بيان په توګه روښانه كړو:
۱- دا خبره بايد په روښانو ټكو څرګنده شي، چې په يادې موضوع كې كومې خبرې يا مطلب د څېړلو ارزښت لري.
۲- د مسالې بريد پولو او حدودو د څېړنې موضوع مشخصه او ځانګړې كړې ده او د نورو خواوو څېړلو ته يې اړتيا نه شته.
دا جوته خبره ده، كله چې څېړونكي د يوې موضوع د څېړلو هوډ وكړي؛ نو معمولاً په ډېرو خبرو يې پوه وي او له وړاندې يې له ځان سره يوه خاكه په پام كې نيولي وي، چې له مخې يې خپل كار پر مخ بوځي؛ خو په دې كې هم شك نه شته، چې نوي څېړونكي په لومړي سر كې له خورا ډېرو ستونزو سره مخ وي، چې ډېر ځله يې د څېړنې لاره هم ترې وركه كړې وي؛ نو كه يو متجرب څېړونكى دې خبرې ته له فلسفي سترګيو ځيرنه وكړي په خپله دا مساله درك كولاى شي او د نوي څېړونكي په ستونزو پوهېږي، چې په كوم ځاى كې ستونزې لري؛ خو كه چېرې وغواړي، چې دغې ستونزې او ربړې لپاره بنسټيزې د حل لارې پيدا كړي؛ نو بيا اړ دى، چې لومړى موضوع له عاموالي څخه مشخصوالي ته ځانګړې كړي او بيا يې د ستونزو په هوارولو پيل وكړي؛ ځكه عامې ربړې ډېرې وي او ډېر ځله ربړېدلى څېړونكى په كې د خپلو ستونزو حل په اسانۍ پيدا كولاى هم نه شي. اوس نو كه غواړو موضوع ځانګړې كړو بايد لاندې ټكو ته هم لږو ډېره ځېرنه وكړو:
P ادبڅېړونكي وايي، د څېړنې پر مهال څېړونكي ته په كار دي، چې په لومړي سر كې د څېړنې ستونزمنې اصطلاحګانې او ګړنې تعريف كړي. د ساري په ډول په څېړنه كې فرضيه څه شى دى؟ ميتود څه شى دى او څو ډوله ميتود شتون لري؟ خپله څېړنه څه ته وايي او كوم موضوعات د څېړنې ارزښت لري؟ او داسې نور، كه چېرې مو دغو باريكيو ته ځيرنه وكړه او د دې پوښتنو يا ګړنو پېژندونه مو وړاندې كړل؛ نو كار مو يو څه اسانېږي؛ خو دا خبره هم بايد په ياد ولرو، چې موږ د دغو موضوعاتو او يا ګړنو تعريفونه يوازې په فرهنګونو او قاموسونو كې نه شو پيدا كولاى؛ بلكې ډېر ځله دغه پېژندونه په عملياتي ډول او يا هم د تجربو پر بنسټ زباتېږي، چې بايد موږ يې پيدا كاندو، البته موږ دا خبره په تېرو بحثونو كې هم روښانه كړه، چې عملياتي ډول يا پېژند هغه پېژند ته وايي، چې يوه ګړنه يا اصطلاح د مستلمه جاجونو له مخې، چې ياد جاج يا اصطلاح اندازه كړاى شي او په اساسي توګه يې د مفهوم څرګندونه وكړي، له مخې تعريفېږي، د ساري په ډول كه چېرې موږ په څېړنيز ډګر كې د افغانستان د علومو اكاډمۍ د ژبو او ادبياتو مركز په اړه خبرې كوو؛ نو لږ تر لږه بايد د پښتو ټولنې پر تاريخچې او د پښتو ټولنې د وخت علمي غړو له نومونو او كړنو څخه يو څه ناڅه خبر اوسو او په اړه يې معلومات ولرو؛ ځكه څېړنه بايد يو شى دقيق او پاك له حسادت او كينې پرته لوستونكي ته وړاندې كړي؛ نو ځكه يې په پېژند كې وايي، چې څېړنه د حق له كلمې څخه اخيستل شوې ده، چې يو حق يې هم همدا دى، چې حق وينا بايد په كې وشي.
۳- لكه څنګه چې د څېړنې مساله يا د مسالې بيان ډېر عام او يا پيچلى كېدلاى نشي همدغسې ډېر ساده او لنډېدلاى هم نه شي، ځكه كه ډېر لنډ شي نو شونې ده، چې جاج يې له منځه لاړ شي او يا هغه څه، چې څېړونكى غواړي ښايي هغه بيان نه كړاى شي، نو څېړونكي ته په كار ده، چې موضوع دومره وڅېړي او دومره يې اړخونه جوت كړي، چې څومره يې څېړنه غوښتنه كوي او موضوع پرې روښانه كېدلاى شي، خو د دې معنا دا هم نه ده، چې همداسې دې غځوي او بچي دې ورته پيدا كوي؛ بلكې بايد دومره يې مشخصه هم كړي، چې لږ تر لږه د يادې څانګې زده كړيالان پرې تر لږ غور وروسته پوه شي او ډېر سر خوږي ته يې اړتيا پاتې نه شي؛ نو څېړونكي وايي، چې د بيان مساله بايد د يوې پوښتنې په توګه مطرح شي او متحولونو ترمنځ اړيكې يې وپلټل شي، خو د دې خبره معنا هېڅكله داسې كېدلاى نه شي، چې هرو مرو وپوښتئ، چې د " پلاني ... او پلاني څيزونو يا پوهو ترمنځ څه ډول اړيكه ده؟ او دا اړيكې څنګه نورې هم پسې مضبوطېدلا شي؟" ځكه اړينه نه ده، چې پوښتنه په همدغو الفاظو وشي دا ځكه ښايي ډېر ځله داسې څېړونكي شتون ولري، چې په دومره زړه راښكونكو او مسلكي الفاظو پوښتنې مطرح كوي، چې زموږ اوسنى اصل تر پوښتنې لاندې راولي؛ نو د يو اصل په توګه دا خبرې بايد ومنو؛ خو په ترسراوي كې يې څېړونكى خپل واك لري، چې څنګه پوښتي او له چا يې پوښتي؟
له كتل شويو موادو څخه ګټنه:
څېړونكي وايي د هرې لاينفكې پروژې دغه پړاو څېړنه ګڼل كېږي. له كتل شويو موادو څخه ګټنه دا معنا ښندي، چې څېړونكى د يادې موضوع په اړه خپل پخوانى كار يا څېړنه يو ځل بيا له نظره تېروي او هڅه كوي هغه برخې يې يو ځل بيا راواخلي، چې ده ته كار وركوي او كه چېرې پرې وخت زيات وتلى وي؛ نو هڅه كوي د همغې په رڼا كې داسې نوى كار وكړي، چې پخوانۍ څېړنه ورته د پُل حيثيت پيدا كاندي.
دا څرګنده خبره ده، چې د يوې څېړل شوې موضوع په اړه د اثارو او موادو شتون څېړونكي ته لار و ګودر ټاكي او دى په دې پوهوي، چې پخوانۍ څېړنه څومره د منښتې وړ وه او ولې نوموړى هم د يادې موضوع په اړه څېړنه كوي، ستونزې او نيمګړتياوې يې كومې دي او ده ته په مخ كې پرتې ربړې كومې دي، څنګه بايد پر مخ لاړ شي او له كومو روشونو څخه ګټنه وكړي، چې لوستونكي يې خبره ومني.
څېړونكي په دې خبرې هم ټينګار كوي كه چېرې يو څېړونكى د يوې موضوع په اړه هرڅومره مطالعه او معلومات ولري په هماغه كچه د خپلې له كار لاندې څېړنې سره احتياط او محتاطانه كړنه كوي؛ په دې معنا ځيرنه يې ډېره وي، چې دقيق پر مخ لاړ شي او له څېړنې سره لوبې او يا بې ځايه كارونه ونه كړي؛ ځكه نوموړى پوهېږي، چې د ده مخاطب يا لوستونكي څوك دي؛ نو ځكه نوموړى ډېره ځيرنه كوي او په شننه كې يې هم پر خپلې ذهني بټۍ ډېر فشار راوړي او همدا لامل دى، چې نوموړى د ډېر سوچ او ځيرنې له امله خورا نوي او پوهنيز روشونه مومي او هڅه كوي، داسې ګټنه ترې وكړي، چې د نورو په څېړنو كې هم ځاى ومومي.
په څېړنيزه پروژه كې د پخوانۍ څېړنې رول:
يو شمېر څېړونكي دا عادت لري كله چې د خپلې څېړنې پر ليكلو پيل وكړي؛ نو بيا د موضوع پورې د اړوندو پخوانيو او يا هم نويو اثارو په اړه له مطالعې لاس اخلي او وايي، چې د كار په اوږدو كې د اثارو مطالعه زموږ كار له انارشۍ سره مخوي په داسې حال كې، چې دا سمه خبره نه ده. ځكه موږ پورته هم ياده كړه څېړونكى چې هرڅومره ډېره مطالعه او معلومات ولري هماغومره له خپلې څېړنې سره احتياط او ځيرنه كوي او هڅه كوي داسې ګام پورته كړي، چې تر نيوكو لاندې رانه شي او دا چې وخت په وخت مطالعه كوي، ګټه يې دا ده، چې ښايي د كار په اوږدو كې داسې خبرې پيدا كړي، چې د ده پر كړي كار د بطلان كرښه را كاږي او يوه نوې لار ورته په ګوته كړي؛ نو ځكه د كار په هر مهال كې مطالعه او معلومات راټولول اړينه خبره ده. البته دا كار به ستړى كوونكى وي او د څېړونكي اوسېله به نيسي خو د دې معنا هېڅكله دا نه ده، چې له مطالعې دې لاس واخلي؛ نو كه څېړونكى هر مهال مطالعه كوي له لاندې ښېګڼو څخه به برخمن وي:
? له پخوانيو څېړنو څخه خبرېدا له څېړونكي سره دا ګټه كوي، چې د خپلې څېړنې لارې چارې وټاكي، د ساري په ډول: ياد څېړونكى وايي د زابلي، شرر، احمدزي او لاموال څېړنو زموږ د موضوع پوښتنې تر دغې بريد پولې را ځواب كړي؛ خو د يوسفزي څېړنې تر دې هم پښه اړولې او زموږ د څېړنې پانګه يې لا درنه كړې ده؛ خو زما په اند نور كار ته هم اړتيا شته او لا ټولې پوښتنې نه دي ځواب شوي؛ نو د دې لپاره چې ټولې پوښتنې هوارې شي او نوې خبرې او شننې هم په كې ځاى شي وړانديز كوم، چې د يوسفزي پر څېړنې دې يو څو خبرې هم ور زياتې شي او يا دې داسې څوك دا كار وكړي، چې تر ده يې كار غوره وي.
? د بېلابېلو نظريو او تيوريو په اړه معلومات پيدا كول له څېړونكي سره دا مرسته كوي، چې خپله څېړنه د هغوى له ډلې څخه له يوې سره همغږي كړي؛ خو له دې كار څخه به د څېړونكي موخه دا وي، چې دى بويه لږ تر لږه په خپله ځان قانع كړاى شي، چې د ده كار د څومره كسانو په پوهه كې زياتوالى راوړلاى شي او يا نوموړى دې له ځانه داسې وپوښتې كله چې دى د كومې تيورۍ له يوې فرضيې څخه ګټنه كوي ايا دغه فرضيه خلكو ته د منښتې وړ ده او كه نه او يا هم د ده دغه كار له ازاد فكر او يا هغه فكر، چې د كومې تيورۍ پلوى نه كوي تر هغه غوره دى او كه نه؟
كه چېرې يې د هو ځواب وموند او كوم كس نيم بل هم ورسره دا خبره غبرګه كړه؛ نو بيا د ده كار ارزښت پيدا كوي او كه چېرې يې يوازې ځان قانع او نور خلك يې قانع نه كړاى شول؛ نو د ده كار هسې عبث خواري ده.
? د پوهنيزو او څېړنيزو اثارو مطالعه او بيا بيا كتنه څېړونكي ته دا خبره جوتوي، چې د روشونو له ډلې څخه كوم روش ډېر ګټور او كوم يو يې لږ ګټور دى. كله چې څېړونكى پخواني مواد بيا بيا ګوري نو د ژورې مطالعې پر مهال ورته دا طرحه هرومرو په مخه ورځي، پخوانيو څېړونكو څنګه كولاى شول خپلو څېړنوته يو داسې روش يا طرحه پيدا كړي، چې ټولو ته د منښتې وړ وې؟، نو د زړو يا پخوانيو څېړونو د لوستلو يوه ګټه همدا ده، چې څېړونكي ته بريالۍ، ټولمنلې او بې كاره يا د نه منلو وړ څېړنې معلوموي او په دې يې هم پوه كوي، چې دى بايد له كومو لارو چارو څخه ګټنه وكړي.
? د پخوانيو څېړنو مطالعه له څېړونكي سره دا مرسته كوي، چې د پخواني ترسره شوي كار په پام كې نيولو سره تصميم ونيسي، چې يا له خپل كار څخه تېر شي او تېږه پرې كېږدي او يا هم د يادې موضوع داسې اړخونه را وسپړي، چې تر ده پخوا نه وي را سپړل شوي او يا هم هغه نوې خبرې په كې ورزياتې كړي، چې د ده په اند نوې پيدا شوې او پخوانيوڅېړنو كې يا نه شته او يا هم په سمه توګه نه دي څېړل شوي.
? د پخوانيو څېړنو مطالعه او كتنه څېړونكى په يو غوره موقف كې دروي، چې خپله موضوع په سمه توګه درك او په تفسير او شننه كې يې په بسنده توګه خواري وكړي.
? له پخوانيو څېړنو څخه ډېر ځله ناخبرې څېړونكي بې ځايه بوخت وي او په كراتو كراتو داسې شوي، چې يو او آن څو تنو څېړونكو په يوې موضوع كار كړى وي؛ خو بل څېړونكى هم پرې كار وكړي او نوى كار يې تر پخواني هغې ډېر كمزورى او پيكه وي؛ نو كه چېرې زاړه اثار وكتل شي او په اړه يې غور وشي هېڅكله د څېړونكي وخت نه ضايع كېږي او نه يې څېړنه د توت قدرې بې ارزښته كېږي.
? د څېړنې پورې اړوندو پخوانيو موادو او څېړنو مطالعه نه يوازې پورته ګټې؛ بلكې په لسګونو نورې ګټې او ښېګڼې هم لري، چې دلته به له سينده په كوزې بسنه وكړو.
په ښوونې و روزنې كې د مرجع سرچېنې:
د پورته خبرو په پام كې نيولو سره ټولو څېړونكو ته د پخوانيو كارونو په اړه پوهېدا يوه اړينه خبره ده او د دې اړينې خبرې د ترسره كولو لپاره څېړونكي ته بويه، چې له لاندې خبرو سره په جدي توګه اشنا وي:
P د ترسره شويو كارونو له سرچينو سره بلدتيا.
P د څېړنو له اړوندو ادارو»څېړنيزو اكاډميو، پوهنتونونو او څېړنيزو مركزونو« سره بلدتيا.
P اړوندو څېړنيزو ادارو ته لاس رسى.
P د اړتيا وړ موضوعاتو د موندنې له لارو چارو سره اشنايي.
د دغو لارو چارو د موندلو او مطالعې لپاره څېړونكي ته بويه له بېلابېلو كتابتونونو سره اشنايي او بلدتيا ولري. يو شمېر كتابتونونو د خپلو كړنو او ارونو لپاره يا د ياددښت كتابچې چاپ كړې وي او يا هم لايحې، نو څېړونكي ته بويه دغه مواد پيدا او د كتابونو او مجلو د ګټنې په مواردو ځان پوه كړي؛ ځكه كه چېرې څېړونكى په دې اصل پوه نه شي؛ نو هغه ته به ګام پر ګام ستونزې او ربړې زياتېږي او ښايي له داسې حالاتو سره هم مخ شي، چې د نا بلدتيا له امله ځينې كتابتونونه ورته خپل كتابونه د ګټنې لپاره وړ نه كړي؛ ځكه د څېړونكي كړنې به په ظاهره كتابتون ته بې تفاوتي او عدم درناوى ښكاري؛ خو په حقيقت كې به څېړونكى د هغو په قوانينو بلد نه وي. كه څه هم په اوسني پېر كې په خورا بسنده توګه پرمختګونه شوي او د ډېرى كتابتونونو فهرستونونه په كمپيوټر ټايپ شوي، چې په خپلو اړوندو سايټونو كې يې پراته دي او هر څېړونكى په ډېرې اسانۍ سره كولاى شي هغه ومومي او د كرېډټ كارت په صورت كې هغه ته لاس رسى هم پيدا كړي؛ خو كه دا نه وي نو لږ تر لږه ترې خبرېږي او كولاى شي، چې په يو ډول نه يو ډول يې ترلاسه كړي.
د ترسره شويو څېړنيزو اثارو تنظيم او اوډنه:
كله چې څېړونكي د خپلې موضوع پورې اړند مواد مطالعه كړل او په دې پوه شو، چې اوس كولاى شي خپله څېړنه پيل كړي؛ نو وړاندې تر دې، چې ليكل پيل كړي اړينه ده د ترسره شويو څېړنيزو اثارو تنظيم او اوډنه پيل كړي، د كتابونو د اوډنې تر ټوله غوره يا ښه ترا لاره د سرليكونو پر اساس ده، يعنې كوم سرليك د ده له كومې  موضوع سره ډېر تړلى او د ده په كار كې سهولت راوړي. كله چې دا هر څه بشپړ شول نو بيا څېړونكى په خپل كار پيل كوي او دى بويه په خپل كار كې لوستونكى ته دا خبره جوته كړي، چې ده ولې په دې كار پسې مټې رانغاړلي او له ده وړاندې هم دا كار شوى و؟ يعنې دى بويه ټولې هغه پوښتنې ځواب كړي، چې د ترسره شويو كارونو په اړه ده ته متوجه كېږي او بايد د خپل كار جوت توپيرونه هم په كې په ګوته كړي؛ ځكه كه چېرې نوموړى د خپلې څېړنې په سريزه كې دا هر څه ونه وايي څرګنده خبره ده، چې د ده د اوږدو بابولالو لوستلو ته خلك بسنده وخت او اوسېله نه لري.
البته كه چېرې د نوموړي څېړنه څو اړخونه يا خواوې ولري اړ دى، چې د خپلې څېړنې ټولې خواوې او يا هغه خواوې، چې څېړي يې له پيله مشخصې كړي او د خپل كار كړندود معلوم كړي.
څېړونكي وايي ډېر ځله تجربو زبات كړې هغه اثار او سرچېنې، چې د څېړنې پورې اړوندې دي او پخوا ليكل شوي له دې سره، چې په ډېر احتياط راټولې شوي او اوډول شوي دي؛ خو بيا هم زموږ تر كار لاندې څېړنې سره په ضمني او نامستقيم ډول څه ناڅه تړاو لري، پر همدې بنسټ اړينه نه ده هر هغه څه يا مواد چې څېړونكي ته د كار پر مهال په لاس ورځي هغه دې په خپل اثر كې ياد كاندي او يا دې هرو مرو له هغې څخه ګټنه وكړي؛ ځكه خبره به ډېره اوږده شي.
دغه راز د څېړنې ارونه وايي يو شمېر څېړونكي غواړي خپله څېړنه اوږده كړي او نورو څېړونكو ته ځان ډېر پر كاره وښيي، خو دې ته يې پام نه وي، چې لوستونكي يې د هرې پوړۍ خلك وي او د هغوى نه يوازې د ليكنې څومره والي؛ بلكې څنګه والي او څرنګوالي ته يې هم پام وي او له فلسفي سترګيو يې تېروي؛ نو كه په داسې حالاتو كې څېړونكى خپله څېړنه په منظمه توګه ترسره نه كړي او له پيله يو روش ځانته غوره نه كړي، ښايي ډېر ژر خپل څېړنيز ارزښت له لاسه وركړي.
نو د پورته ټولو خبرو په پام كې نيولو سره د موجودو ترسره شويو كارونو د جوړښت، سكښت او سازمانولو لپاره بايد لاندې وړانديزونه يا سكالوې په پام كې ونيول شي:
P څېړونكى بويه خپله څېړنه او لوستنه له نويو اثارو پيل او پر زړو يې ورختمه كړي.
P په لومړي سر كې د خپلې څېړنې نچوړ يا لنډيز له نظره تېر كړي او په دې فكر وكړي، چې د ده ترسره كړې څېړنه څومره له موضوع سره برابره ده او څومره اړتياوې يې را سپړلې دي؟
P ستاسې په څېړنه كې، چې كومې برخې د نورو اثارو پورې اړه لري يا د نورو د اثارو مطالعه ده هغه لومړى جلا  او بيا خپل يادښتونه ترې واخلئ؛ ځكه دې ته د وخت له ګاړ څخه مخنيوى وايي.
P د هرې برخې پورې اړوند اخځليكونه په جلا توګه ترتيب او واوډئ.
P د موضوع پورې اړوندو سرچينو او كتابونو په لوستلو كې د ځان لپاره په بسنده توګه يادښتونه واخلئ.
P د يادښت كارتونو په اسانوالي او اوډنه كې هڅه مه كوئ، چې له يو څخه د زياترو ماخذونو يادښتونه واخلئ.
P كه چېرې د يادښت مساله په كمپيوټر كې وي؛ نو بيا په كمپيوټر كې هم خپل كار منظم كړئ او په يو فايل كې يې خوندي كړئ.
P كله چې د يادښت مساله بشپړه شوه، داسې ګومان مه كوئ، چې ستاسې يادښتونه بشپړ شوي؛ ځكه ښايي تاسې د كار په اوږدو كې ځينې نور داسې مواد ترلاسه كړئ، چې يادښت ته اړتيا ولري، نو ځكه د يادښت كارتونه په ټوليزه توګه مه راټولوئ.
د دې ټولو خبرو په پام كې نيولو سره د ترسره شويو كارونو اوډون دا او دې ته ورته خورا ډېرې نورې ځانګړنې او آرونه لري، چې له سينده مو كوزه را ډكه كړه د اوس لپاره همدومره.
اخځليکونه:
۱- روهي، کانديد اکاډميسين محمد صديق: د څېړنې لارښود، دويم چاپ، سيمه ييز مطالعات.؟.
۲- ګيلاني، احمدسميعي: نګارش و ويرايش، سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني، تهران، ١٣٨٣ لمريز کال.
۳-  هېوادمل، څېړنوال زلمى: د متن څېړنې مېتودولوژي، يوه کلنه علمي پروژه، انتشارات اميري، دويم چاپ، ١٣٨٩ لمريز کال.
۴-  هېوادمل، سرمحقق زلمى: د پښتو نثر اته سوه کاله، له نويو زياتونو سره، دويم چاپ، دانش خپرندويه ټولنه، ١٣٨٩ لمريز کال.
۵- هېوادمل، سرمحقق زلمى: د ماسترۍ پروګرام لكچر نوټونه، كابل، د ژبو او ادبياتو پوهنځى، ۱۳۸۹ لمريز كال.
۶- انسايکلوپيډيا. انټرنټي پاڼه.
۷- بحار الانوار. انټرنټي پاڼه.
۸- بېلابېلې انټرنټي پاڼې.
يادونه: له دغو او دغو ته ورته اثارو څخه ما په ټوليزه توګه او عمومي توګه ګټنه كړې؛ نو ځكه مې د مخ شمېره اړينه ونه بلله.  
|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه بیست و نهم خرداد 1392  |
 تور پنجابي د افغانستان د ښکېلاک پسې را اخيستې

تور پنجابي د افغانستان د ښکېلاک پسې را اخيستې

قسم يې کړى، چې په ارام مو پرې نږدي، بس افغانان بايد د چرګانو او... په څېر ووژل شي؛ خو عجيبه سياست پوهان هم دي، داسې طلايي شېبې پيدا کوي، چې د سړي ورته هډو خيال هم نه وي، چا به ويل، چې په داسې حساسو شېبو کې دې دوى داسې وحشيانه کړنې ته لاس وغزوي.

افغان ولس په کراتو- کراتو دا خبره کړې، چې زموږ د سر قاتلين څوک دي او څوک بايد محاکمه شي؛ خو چا ته يې وايې او پر چا يې اورې؟ ځکه افغانان خو نن سبا په نړۍ کې د ترهګر، وژونکي او ... په نامه يادېږي او هر څوک ورته د شک په سترګه ګوري؛ خو دې خبرې ته هېڅوک خيال نه کوي، چې دا بده ورځ پر دوى چا راوړې او آر عاملين يې څوک دي؟

هغه تېره ورځ هم په فراه ولايت کې د نړيوالو ځواکونو يوويشت د تېلو ټانکرونه وسوځول شول او چې کله يې سوړې پسې ولټولې؛ نو تر ډېرو پوښتنو او ګروېږنو وروسته يې دا ومونده، چې دا کار زموږ د ګرانو ګاونډيانو، هغه ګاونډيانو، چې تر اوسه پورې ځان زموږ خواخوږي بولي او په ګام، ګام خاوره کې يې راته ازغي کرلي، ګرانو ايرانيانو کار و، دوى ته چې کله د خپلو متحدينو او د پردې تر شاه ملګرو مال  په لاس ورشي؛ نو په ډېر بسم الله او امانت سره يې خپل څښتن ته تر ټاکلي ځايه ور رسوي او سپاري يې او په دې هڅه کې وي، چې څوک ورته زيان ونه رسوي؛ خو چې کله يې د خپلو مخالفينو مال حال، چې په سر کې يې امريکه ده په لاس ورشي؛ نو سم له واره يې تېلى ورته کړى وي او تر هغې ورته ناست وي، چې اثار يې هم ايرې شوې نه وي، همداسې د پاکستان ورورولي او دوستي هم در واخله، د فساد جرړه اسامه ته دوى په خپله خاوره کې ځاى ورکړى و، ځاله ورته همدوى جوړه کړې وه او ګټه وټه يې همدوى خوړله؛ خو نوم پرې د افغانستان بد و او د ترهګرو  ځاله يې افغانستان باله؛ خو دا چې خداى له چا سره ښه کوي؛ نو ترې نه پوښتي، چې څوک يې؛ خو دغه ښه له موږ سره داسې وخت کې وشول، چې له يوې خوا مو هېواد د وحشي امريکايانو او ملاتړو په پنجو کې دى او له بلې خوا يې زموږ په زرګونو بې ګناه او مظلوم ولسي خلک تر  جېلونو او خاورو لاندې کړل، همدا اوس هم د دوى د وحشت او بربريت نښې نښانې هره ورځ د هېواد په ګوټ ګوټ کې وينو.

په هر حال پاکستان ټول عمر له نازکو حالاتو څخه اعظمي ګټنه کړې؛ په دې معنا کار دوى کړى؛ خو پړه يې پر بل اچولې. څه موده وړاندې د افغانستان د خاورې پر بېلابېلو بريد پولو يې بريدونه وکړل او پړه يې پر افغان طالبانو واچوله؛ خو دا په داسې حال کې وه، چې پاکستانيو طالبانو، چې په حقيقت کې د پاکستان د اى ايس اې ځانګړي لاسپوڅي او د پام وړ کسان وو او دي د دغو پېښو مسووليت پر غاړه اخيسته او په څرګندو الفاظو به يې ويل، چې نن مو په افغانستان کې دومره... ووژل؛ په داسې حال کې، چې دلته به خړ پړ، سر ببري او مظلوم ماشومان، ښځې، سپين ږيري او... وژل شوي وو، چې بېګاه ته به يې د ډوډۍ درک هم نه و. دوى په ډېرى مواردو کې نه يوازې خپل دغه وحشيانه کار يوه سهوه وبلله؛ بلکې ځان يې پرې ناشکه کړ او داسې يې ښووله، چې ګواکې دوى پرې خبر نه دي، افغان حکومت هم سره له دې، چې د دې واک يې ښه درلود، چې ګرېوان تر ګرېوانه ورسره ونيسي؛ خو د وروستي زيان له امله يې دا کار نه کاوه؛ ځکه په دې ښه پوهېدل، چې له هغې غاړې راکټي بريدونه تورپنجابيان کوي؛ خو په ځوابي ډزو کې يې هلته هم بې ګناه افغان ولس او که ساده يې ووايم، مظلوم او ځپل شوي پښتانه، چې نړۍ يې د ځپلو پسې را اخيستې ده، زيانمنېدل او وژل کېدل؛ نو ځکه يې ځان ګوڼ کړى و؛ خو پاکستاني ځواکونه اوس په دې نزاکت پوه شوي او غواړي، چې په دې توګه نور د افغانانو اوسېله ختمه کړي او دواړه غاړې په خپلو کې سره واچوي او دوى ورته د خير په غونډۍ کېني او په ګانده کې له دغه ګواښ څخه، چې تر جېلم يا اټک پورې د افغانستان خاوره ده له کيسې ځان بېغمه کړي؛ خو هغه د معنوي خبره دا به خوب وي، خيال به وي او جنون؛ ځکه پښتانه متل کوي، چې که سل کاله وروسته دې خپل کسات واخيست؛ نو لا دې هم بېړه کړې ده.

نو که خبره مو رانغاړلې وي، پاکستان په خپل دغه ډول وحشيانه بريدونو سره، چې په دې څو ورځو کې يې کړي او کابو تر زرو پورې راکټونه يې افغان ولس ته را ډالۍ کړي، نه شي کولاى، چې نوک او اورۍ سره بېل کړي او يا د دې ولسونو په منځ کې درز پيدا کاندي، دا ولس به همداسې دايم او قايم وي او هېڅوک نه شي کولاى، چې دوى سره جلا کړي؛ خو لږ ورته ځير کېدل په کار دي او دواړه لوري بايد خپل دښمن وپېژني.  

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه پنجم مهر 1390  |
 پنځه دېرش كاله وروسته
پنځه دېرش كاله وروسته سيد نظيم سيدي د روغتون په جومات كې د ناستو ټولو كسانو خولې له خندا نه ډكې وې او يو نيم خو به لا اوف، مړ شوم خدايه، دا څه عجيبه كيسه ده او... ويل؛ خو د جاني كاكا سره له دې، چې ډېره يې د زړه پاچاهي ورانه وه او هډو خولې ته يې خندا نه ورتله، بيا يې هم په غير طبيعې توګه ډېره هڅه كوله، چې ځان چا ته كم را نه ولي او ناستو خلكو ته ځان د پوره همت څښتن وښيي. په دې كې بيا ترې چا پوښتنه وكړه: ښه جانو كاكا نو بيا؟ بس يارانو، خواښې نه وه سم غضب و، هم يې خپله ځان خراب كړ او هم يې موږ په غم واړولو؟ نو جانى كاكا په دې كې ستا د خواښې څه ګناه ده؟ د هغې ژوند خو خداىﷻ ځنې واخيست نه كوم بل چا، دا خو د خداىﷻ نظام دى يو به نوى زېږي او بل به مري، همدا اوس ته دې روغتون ته لږ ځير شه وګوره، چې څومره خلك دلته ځي او راځي، څوك په ډېرې خوشحالۍ له روغتون څخه وځي، خپل ناروغ يې له لاسه نيولى وي او روان كړى يې وي او څوك بيا په داسې كوكو او بغارو له دغه دوزخ څخه وځي، چې په ټول ژوند كې به بيا دغه ځاى ته په ښه نظر ونه ګوري، سره له دې، چې په دې ښه پوهېږي، چې دا هر څه د خداىﷻ په لاس كې دي. ګوره بچيه! زه په دې هرڅه پوهېږم، خو مشران وايي، چې اختياط (احتياط) ښه كار دى، ما په حكيكت (حقيقت) كې اختياط نه دى كړى. چا ترې پوښتنه وكړه هغه څنګه؟ جانو ځواب وركړ، ياره اصلي كيسه خو داسې ده، چې اصلاً زموږ پلرونه دا پنځه دېرش كاله پخوا پېښور ته تللي دي، موږ هم هلته واړه را لوى شو او داسې ګومان مو كاوه، چې ګواكې دا زموږ وطن او كور دى؛ خو په دې وروستيو كې چې هلته هم د چا خداى ناترسو له خوا دلته او هلته د بمونو كېښودل زيات شول او د بې ګناه خلكو وژنې زياتې شوې، نو د پوجيانو او تاڼه دارو هم موږ خوارو ته پام شو او هر ځاى كې مو، چې ونيسي په دې نامه مو جېل ته اچوي، چې موږ ماجر(مهاجر) يو، كه څه هم اوس د خپل وطن په معنا پوه شوى يم؛ خو له دې ټولو خبره سره سره بيا هم موږ خپل غوږونه ساړه كړي دي او خپل كار مزدوري كوو، پخوا خو مې خواره واره كارونه كول؛ خو له دا څه وخت راهيسې مې د بايسكل پر كنجوغې د رختونو خرڅولو كار پيل كړى او د خداىﷻ په فضل سره ښه دومره پيسې په كې راته پاتې كېږي، چې هم مې اولادونو ته پرې ډوډۍ اخيستلاى شم او هم مړى او ژوندى پرې كېږي. - جانو كاكا، چې داسې وه خو هملته به كرار ناست واى او خپله مزدورې به دې كوله. - بچيه! ستا خبره سمه ده، خو ما مخكې درته وويل، چې د پوليسو ډېرو نيولو هم زه او هم يې زما اولادونه په تنګ كړل، بس له څه وخت راهيسې مې زامنو راته ځان لېونى كړ، چې هر څه كېږي موږ به يو ځل افغانستان ته بيايي، چې موږ د خپل پلار نيكه وطن وګورو، كه څه هم ما د خپلو زامنو خبرو ته دومره ارزښت نه وركاوه؛ ځكه زه مال د خداىﷻ اوه زامن لرم او لومړى به د كوم يو غوښتنه پوره كوم،خو چې كله مې يوازينۍ او نازولې لور راته وويل، چې دا دا ما به هم له ځان سره بيايې، چې خپله انۍ ووينم؛ نو پر هغې مې زړه وخوږېد او هڅه مې كوله، چې نن سبا كې ځان را وزګار كړم او خپل بچيان د هغوى پلرني ټاټوبي شكر درې ته راولم، بس يارانو په همدې ورځو كې خبر راغى، چې زما خواښې په حق ورسېده، د دې خبر په اورېدلو سره مې هم مېرمنې او هم بچيانو دواړه پښې راته په يوې موزې كې كړې، چې كابل ته يې راولم. نور نو ما هم د مقاومت وس نه درلود، درې پنځوس زره كلدارې مې په جيب كې راكېښودې او د كابل پر لور را روان شوم، كه څه هم هغه وخت، چې موږ له افغانستان څخه تللو، زه كوچنى ماشوم وم او اوس لا ځايونه هم ډېر بدل شوي؛ خو بيا مې هم د پلار نيكه ځاى پيدا كړ، دعا مو وكړه او لا مو دوه درې شپې نه دي كړي، چې نازولې لور مې په پيچس( پيچ، اسهال) ناروغۍ اخته شوه، كليوال ډاكټر ته مې دوه درې ځله ور ښكاره كړه؛ خو درو (درملو) يې پرې اغېز ونه كړ، چا راته وويل، چې راځه په ښار كې يو ډېر ښه د ماشومانو روغتون دى، هلته يې بوځه كه ګوندې يې خداىﷻ ښه كړي. دادى نن مې دويمه شپه ده، چې همدلته دا څه ورته وايي صخت تيپل »صحت طفل« ده كه څه شى دى په دې روغتون کې پروت يم، چې څه به كېږي. بس يارانو ما خو ويل، چې زه درې پنځوس زره كلدارې مې له ځان سره راوړي او دا مې پوره وخت بس دى؛ خو دلته چې دې سور كيامت (قيامت) ته ګورم؛ نو ولاكه دا پيسې دوه ورځې هم وشي؛ ځكه سهار تشناب ته تللم هغه د ظالم زوى هم راڅخه پنځه روپۍ واخيستې، كه كلدارو ته يې واړوې نو لس كلدار شوې په لس كلدارو په پېښور كې ډېر كار كېږي، نو چې د انسان غـ... هم په پنځه روپو شي څه فكر كوئ، چې نسخه به يې څومره د سړي ملا ماته كړي. هماغه پېښور راته ښه دى، كه څوك ماجر(مهاجر) هم راته وايي، نو د قيمتۍ داسې قيامت خو په كې نه شته او موږ يوازې پوليس ځوروي عوام خو يې ښه خلك دي، چا ته خو څه نه وايي، دلته خو له عادي سړي سره هم خبره نه كېږي، يو عادي د روغتون كار كوونكي راته له ځانه پلار جوړ كړى وي، داسې چيغه به درباندې ووهي، چې ټوله شپه دې په ذهن كې انګازې وكړي، نور ډاكټران او... خو يې پر ځاى پرېږده. بس! هر چاته خپل وطن كشمير دى، ماته كشمير دى د پېښور ښايسته رختونه. پاى
|+| ليكوال سيدي در یکشنبه پانزدهم اسفند 1389  |
 تخیل

ليكوال: آر،ال، برت

ژباړن : سيدنظيم سيدي

تخيل

درېيمه برخه 

...نو همدغه لاملونه دي، چې اوديسن په دې اړه خپل نظر لري او وايي: هر كوچنى او فردي وضعيت، چې موږ پخوا ليدلى هغه په اوس وخت كې په قوي اټكل سره يو نوى او بشپړ خيال او فكر زېږوي. سربېره پر دې خورا ډېر سوچونه او جاجونه را پاروي او د درانه خوب ګردونه ترې څنډي، چې پخوا يې په خيال يا تخيل كې ځاى نيولى و؛ نو پر دې بنسټ همدا لامل دى، چې يو عادي بوي او يا هم يو عادي رنګ، چې موږ څنګه وګورو سم له واره مو ذهن هغه بڼ يا خوراك ته بوځي، چې پخوا مو په كې چكر وهلى، خاطرې يې په ذهن كې راپاتې دي او هم مو له هغه خوراك څخه په هماغه وخت كې خورا ډېر خوند اخيستى دى. په حقيقت كې دا د حافظې هغه قوت دى، چې تر اوسه يې له ځان سره ساتلى او خيال ته يې په مناسب وخت كې ور په يادوي او تخيل هم له خپل هنر څخه كار اخلي او د حافظې دغه ښكلې منظره زموږ ذهن ته په نامستقيم ډول را په يادوي او په دې توګه موږ د څو شېبو لپاره د ښكلو منظرو، ښارونو، تياترونو، دښتو، غرو او  رغو مېلمانه كوي.

كه څه هم د تخيل په اړه د اوديسن نظر  داسې دى، چې هغه د حافظې پورې تړلې او مقيد بولي؛ خو له دې ټولو سره سره بيا هم د هغه دغه پېژند تخيل له ډېرو نورو كره كتنو، قيدونو، او بندونو څخه خلاص كړى دى. اوس وړاندې تر دې، چې پر پورته اغېز خبرې وكړو په كار ده، چې د تداعي پر بنسټ د ارواپوهنې د ټوليزې ودې او پرمخيون پر طرحې خبرې وكړو، چې په سر كې ورته د اتلسمې پېړۍ دوو روڼ اندو فيلسوفانو ډېوېډ هارتلي او ډېوېډ هيوم كار كړى او هغه يې تر يوځايه پر مخ بيولي. هارتلي د لاك وفا دار پليونى و، خو په خپله يې په يو پوهنتون كې استاد هم و او ده به پر خپلې نظريې ډېر ټيګار كاوه؛ يعنې ده به ويل هغه حس، چې بنسټ يې پېژندنه او معرفي وي هغې ته بايد ډېر كار وشي او د همدغې حس عام كېدل يې غوښتل؛ خو ياده دې وي، چې د هغه تر ټولو لويه موخه په دغه حس كې دا هم وه، چې زموږ اخلاقي آرونه هم بويه په كې شامل شي.

د هارتلي له انده اخلاق د تجربې زېږنده دى، هغه به د هغو فيلسوفانو نظر رداوه، چې هغوى به اخلاقي سوچونه د فطرت زېږنده ګڼل؛ نو د هارتلي له انده اخلاق هغه دي، چې د تداعي معاني ورسره تړلي وي په ځانګړي توګه هغه تداعي، چې شر وي او غم ورسره ملګرى وي او يا هم هغه خوښي، چې خوند ورسره تړلى وي. د ارواپوهني له نظره دغه ډول خوند د انسان د ذهن داسې انځور وړاندې كولاى شي:

موږ له هغه ژوند سره مينه لرو، چې په هغې كې شرافت او فضيلت نغښتى وي؛ ځكه د نېكو او ښو كارونو ترسره كول موږ ته خوند او لذت را بخښي؛ نو په دغه ډول نړۍ ليد كې چې د اخلاقو د آرونو كومه زېرمه پرته ده، هغه د خپل نفس د همغږۍ او د ځان منښتې د حس اصلاح شوې او رغول شوې بڼه ده. د هارتلي په ليكنو كې، چې كوم شيان نوي دي او له نورو سره توپير لري هغه د فيزيولوژۍ د پوهې په اصطلاحګانو او كالب كې د نظر د تداعۍ دويم ځلي بيان دى. هارتلي سره له دې، چې خپل د (انسان ته كتنې) اثر، چې د لومړي ځل لپاره په ۱۷۴۹ زېږديز كال كې چاپ كړ دومره ډېر مطرح نه و؛ خو د دې مهم والى هغه وخت راڅرګند شو، چې كله جوزوف پريستلي[1] د ده د دغه كتاب را نچوړ شوى جاج د (انسان ته كتنې په اړه د هارتلي نظر) په هكله مقاله خپره كړه. د هارتلي د شننې پر اساس، د انسان په ذهن او ضمير كې، چې كوم مواد او اطلاعوې شتون لري هغه دغه ځانګړنې لري: لومړى حسيات، دويم خيالونه يا تصورونه؛ يعنې هغه ساده انځورونه، چې د دهمدغو حسياتو ښكارندوى وي. يا هغه حسيات، چې د پټو حسي موضوعګانو د څرګندولو لامل شوي دي او هغه يې را بربنډ كړي دي. پاتې شوه درېيمه خبره، درېيم هغه مركب او تاو راتاو يا لانجمن انځورونه او سوچونه دي، چې په خپلو كې د يو ځاى كېدلو پر مهال ساده او اسان فكرونه او خيالونه زېږوي. چې دغه كار درې شيان زېږوي، حس، حافظه او فكر. اساسي آر، چې ذهن د هغې په وسيله يوه كړنه ترسره كوي، د معاني د تداعي آر دى، چې د دوو ټكو په پام كې نيولو سره يوه بله كړنه ترسره كوي: په وخت او ځاى كې ګاونډيتوب، بيا راتګ او بياځلي، چې سوچونه او انځورونه هم په تېر وخت كې د هغې په وسيله له يو بل سره يو ځاى شوي او ګډ شوي وي. تر دې وروسته هارتلي هڅه كوي، چې د فيزلوژۍ د اصطلاحاتو د پوهې او يا عصب پېژندنې د پوهې په وسيله د ذهن د تدبير او توضيح په اړه معلومات وړاندې كړي. له حس څخه بهر موضوعات او كارونه تر اغېزې لاندې راوړي او په پايله كې يې يو شمېر ګډوډۍ او ستونزې د انسان په اعصابو او ذهن كې زېږي او دومره دوام كوي، آن چې كله د دغو ستونزو او ربړو اثرات هم په ذهن كې نه وي؛ نو بيا هم اعصاب له همداسې اختلالونو سره مخ وي؛ خو ياده دې وي، چې زور به يې مخ په كمېدو وي نه ډېرېدو. البته په داسې حال كې موږ كولاى شو، چې هغه بېرته بيا د معاني د تداعي په وسيله ترميم كړو، نو اوس كه د هارټلي څېړنې او تحليل ته ځير شو له نننيو نظريو سره دومره ډېر ټكر نه لري او په ډېرو حالاتو كې ورسره همغږي هم ښيي او همدا لامل دى، چې دغه شيانو ذهن ته لاره پيدا كړې او موږ كولاى شو ذهن له كمپيوټر سره تشبېه كړو. كمپيوټر هم يوه حافظه لري، چې په برېښنايي الكترونيكونو كې ځاى پر ځاى شوې او هغه وخت خپل فعاليت پيلوي، چې كله د يوې مناسبې نښې په وسيله فعاله شي .

ښايي هيوم د هارټلي په پرتله د خلكو په ذهن او زړه كې لږ ځاى ولري؛ خو نوموړى يو افراطي متفكر دى، چې د تجربې مسلك يې تر اخري بريده ورساوه او په دې كار سره يې كانټ هم ورسره مخالف شو. كانټ په خپله وايي دا د هيوم شكاكيت او هلې ځلې وې، چې هغه يې له (جزمي خوب) څخه راويښ كړ. هيوم په ۱۷۳۹ زېږديز كال كې (د انساني طبيعت په اړه رساله) او په ۱۷۴۸ ز كال كې (د انساني پوهې په اړه څېړنه) اثر بشړ او چاپ كړ. كه څه هم لاك په دې اړه خورا ډېره څېړنه كړې وه او  دا استدلال يې كاوه د عقل هغه مواد او اطلاعات، چې د هسې تجربو له لارې منځ ته راځي عقل د هغې په وسيله كړنه كوي او په دې توګه هغه پرې پېژندل كېږي؛ خو سربېره پردې بيا هم په دې ګروهمند و، چې د حسې تجربې موضوعات د بهر نړۍ پورې اړه لري، چې د عليت قانونيت پر هغې واكمني كوي، په داسې حال كې، چې د هيوم په نظريه كې عليت بيا تداعي ته تقليلېږي:

نو پر دې اساس كله چې ذهن يو سوچ يا د ورته (عين) اغېز او يا هم يوه موضوع، چې كله سوچ او يا د ورته فكر يا يوې بلې موضوع ته ورسېږي؛ نو په دې وخت كې دا ټول شيان د عقل تر اغېز او واك لاندې نه وي او په حقيقت كې د يو ټاكلي آر پليوني كوي، چې د دغو ورته والو يا اعيانو په اړوند سوچونه يا نورې موضوعګانې له يو بل سره تړي او هغوى په تخيل كې سره يو كوي[2].

تخيل له دغې تداعۍ او تدبيرونو څخه خورا لږ اوچته او بدل دى، چې د هغى په اوږدو كې، سوچونه، د ورته والي په پام كې نيول، ګاونډيتوب، راتلونكې پايلې يې او د مخكنيو تداعيو په پام كې نيولو سره تكرار يې، له يو بل سره تړل كېږي.د ځينو ثابتو او توالي لرونكو منظمو ټاكلو سوچونو او انځورونو تكرار انسانان دې ته اړباسي داسې فكر وكړي، چې سوچونه او اټكلونه په يو ډول نه يو ډول له يو بل سره تړلي او اړيكه لري؛ خو هيوم بيا داسې استدلال كوي، چې په دغو تړښتونو او پيوندونو كې هېڅ منطقي تړاو او اړتيا شتون نه لري او دا كار يوازې د عادت له مخې ترسره كېږي. د هيوم څېړونو او ګروېږونو هيوم آن هغه بريد ته رسولى، چې د شيانو مستمر وجود، چې نېغ په نېغه له ذهن سره تړاو لري، په هغې منكر شي او كوټلي الفاظ ووايي، چې دا شى نه شته او كه تر دې يې لږه نوره هم پسې راټينګه كړو؛ نو آن داسې ځاى ته هم رسېږو، چې هيوم د (نفس) د مستمروجود له مدُرك څخه هم منكر شوى دى. موږ تر اوسه پورې د يو مستمر نفس ټاكلى او ثابت اټكل او سوچ نه لرو. يوازې او يوازې د توالي ډول او د تل بدلېدونكي او مجزا اغېزو د ځاى ناستي كېدو په لټه كې يو. موږ  په حقيقت كې(د بېلابېلو ادراكاتو له ډلې يا مجموعې پرته بل شى نه يو). كه څه هم هيوم د څه وخت په تېرېدلو له خپل (د انساني پوهې په اړه څېړنه) اثر څخه دغه افراطي خبره لرې كړه؛ خو بيا هم د هغه فلسفي موضوع د انساني پوهې او پېژن په اړه تر ټولو لانجمنه او ستونزې راپارونكې ده. په هر حال هيوم له دې ټولو خبرو سره سره بيا هم تخيل د حافظې يو ډول بولي او په دې اړه وايي: ((د حافظې او تخيل ترمنځ توپير په دې كې دى، چې حافظه كې بايد ډېر شور، زوږ او خوښي موجوده وي[3])).  

وړاندې مو وليدل، چې اوديسن عواطفو ته په پراختيا وركولو سره تداعۍ تشريح كړه او سربېره پر معاني او اټكلونو د بېلابېلو ذوقونو د بېلوالي د تبيين او توضيح بنسټ يې هم په ډاګه كړ، اوس نوموړى له همدغه ټكي څخه په ګټنې سره داسې ليكي:

ښايي په دې ځاى كې مناسبه وي، چې د دې مسالې په څېړلو پيل وكړو، چې څنګه دى، چې څو بېلابېل لوستونكي، چې ټول يوې ځانګړې ژبې سره بلدتيا هم لري او خبرې پرې هم كوي او هغه كلمې چې وايي يې د هغې په معنا هم په سمه توګه پوهېږي، نو څنګه شونې ده، چې له همدغې كلمې څخه دوى ځانګړى خوند واخلي او په وجود كې يې شور او زوږ پيدا شي. ځينې مهال داسې هم پېښېږي، چې يو لوستونكى د يو متن له يو پاراګراف څخه دومره خوند اخلي او دومره په تبه يې لولي، چې آن د نورو د خوښۍ او احساساتو حس هم راپاروي، په داسې حال كې، چې همدغه پاراګراف يو بل لوستونكي په ډېرې تېزۍ سره لوستى او هېڅ خوند يې ترې نه دى اخيستى او يا د ده په پرتله ترې دومره اغېزمن شوى نه دى.

البته لامل يې دادى، چې دغه ټوټې د بېلابېلو لوستونكو په ذهن كې جلا او متفاوتې تداعۍ ښندلي دي او ښندي يې؛ لكه:

دغه د ذوق تفاوت په ناشعوري توګه هم د تخيل له كمال څخه زېږي، چې په يو لوستونكى كې تر بل زيات محسوسېږي او هم له بېلابېلو اټكلونو او معناګانو څخه، چې بېلابېل لوستونكي يې په واحدو كلماتو كې سره محلق كوي[4].

اوديسن په دې نه دى خوشحاله، چې ذوق هم د كس د سليقې پورې تړلي سرليك لاندې په خپل حال پرېږدي؛ بلكې په ډېرې هيلې او لېوالتيا په دې لټه كې دى، چې داسې معيارونه او نښې نښانې په كې پيدا كړي، چې ټولو ته د منلو وړ او عمومي وي؛ نو پر همدې اساس په يوې داسې مسالې ځان بوختوي، چې په اتلسمه پېړۍ كې څو نسله ليكوال ورسره لاس و ګرېوان وو؛ خو تر ټولو مهمه مساله زموږ د اوسني بحث خبره ده، چې دا هم د هغه بحث يوه څانګه ده. داسې، چې احساسات زموږ غبرګونونه زموږ په اټكلونو او سوچونو كې سره راونغاړي او بڼه وركړي او دغه شان د ذوق پر رول هم ټينګار په كار دى؛ ځكه چې هغه زموږ په وجود كې د ښكلا پېژندنې حس را ژوندى كوي. په هر حال له دې ټولو خبرو سره سره هغه يو داسې ليكوال دى، چې د دې ټولو غبرګونونو او پاڅونونو په سركې روان دى او د دې كار پايله ښكاره ده، چې رومانتيزم دى. كه څه هم دا ټكى يو ځانګړى ارزښت لري؛ خو له دې سره سره بيا هم، د تخيل په اړه د اوديسن نظر او تحليل له دوو ټكو پرته بله ځانګړې پراختيا او پرمخيون نه لري:

لومړى: وړاندې تر دې، چې هغه د شاعرانو پنځونو ته كومه پاملرنه وكړي، د شعر په كره كتنې او درك باندې خبرې پيلوي او دويم دا، چې تداعي يې د ارواپوهنې تر ټولو مهم آر او اصل منلى او ټاكلى دى. نو د دې لپاره، چې موږ  د تخيل په اړه د ټولو هغو نظريو، چې وړاندې مو بيان كړې جاج اخيستى وي او ځان مو پرې پوه كړى وي او هغو ټكرونو او تضادونو ته مو هم نغوته كړې وي، په كار ده هغه ليكوال ځانته معلوم كړو، چې فلسفي تبې لري؛ خو داسې فلسفي تبې، چې هغه د هابز لاك له فلسفې سره په ټوليزه توګه توپير ولري.

آن كله چې هابز خپل لوياتان اثر وليكه، ميلتون[5] كولاى شول، چې ورك شوى جنت د الهي الهام په وسيله د استمداد پر زور پيل كړي. داسې لكه څنګه چې هومر په خپلو دوو مهمو اثارو يا حماسو كې د شعر له اسماني الهو څخه مرسته غوښته، البته د ميلتون له نظره له الهي الهام څخه استمداد يوازې ادبي ترسره كونه نه ده؛ ځكه نوموړى په دې اړه د خپل ورك شوي جنت اثر په نهم ټوك كې په ښكاره داسې ويلي دي:

اسماني پرښته، چې زما معشوقه او ځان ده

پرته له كوم شرطه د خپل مخ ننداره پر ما لوروي

او زما په خيالونو او سوچونو كې خورا ډېر شيان را خورول غواړي

او يا هم په اسانۍ خورا ډېر نامانوس او نېش وهونكي شعرونه ماته الهاموي

دغه راز ميلتون د يو مسيحي په توګه په دې ګروهمند دى، چې د خداى روح خپل يو اثر ده ته الهام كړى دى؛ ځكه نوموړي پخوا هم په خپل يو اثر (د كليسا د حكومت لامل)، ( ۱۶۴۲) كې د مرستې او يارۍ په اړه خبرې كړې وې او ويلې وو، چې شاعران له دغه نعمت څخه برخمن دي؛ خو (د حافظې د زړه راښكونكو نجونو او الهي استمداد په وسيله) ځينې شيان نه دي ترلاسه شوي. (بلكې د صادقانه  دم دعا له لارې يې د هغه دربار ته ابدي او خوشحاله روح راوړى، چې كولاى شي هرې خبرې او وينا ته قوت او پياوړتيا ور وبخښي او لوړ شي).

هابز د داونانټ په ځواب كې د دغې ګروهې په اړه هر ډول ګروهې ردوي او سپك نظر ورته كوي په ځانګړي توګه كه چېرې داسې نظريات د يو عيسوي شاعر له خوا ويل شوي وي. نوموړى په دې اړه ليكي:

ولې بايد يو ميسحي...

نور بيا...

 

 

 



[1] - Priestley جوزوف پريستلي (۱۸۰۴ – ۱۷۳۳ ) د انګليستان پوه او عالم.

[2] -Treatise of Human Nature, BK. I, Part iii, vi.

[3] - Treatise, Bk. I, Part, iii, v.

[4] - Spectator, No.416.

[5] Milton جان ميلتون(۱۶۷۴- ۱۶۰۸) انګريز شاعر.

|+| ليكوال سيدي در شنبه بیست و چهارم مهر 1389  |
 مضراحتیاط

مضر احتياط

سيدعاصم وسيم

يو مهال مې د ارواښاد استاد الفت نثرونه لوستل يو ځاى كې مې دغه سرليك (مضراحتياط) ته ور پام شو، ډېر راته په زړه پورې او حيرانونكى ښكاره شو، په زړه كې مې د هغې د لوستلو تلوسه پيدا شوه او چې كله مې ولوست؛ نو له هغې راهيسې د ډېرو شيانو په معنا پوه شوم او په دې هم پوه شوم، چې احتياط هم په څو ډوله دى، چې ځينې يې ګټور او ځينې يې د الفت په وينا مضر دي. ښايي تاسې ته دا پوښتنه پيدا شي، چې په دې ځاى كې د دې خبرې يادونې ته څه اړتيا وه، اوس يې درته وايم. هغه ورځ مې د دولتي ادارې له يوه كاركوونكي سره د افغانستان په روانو حالاتو بحث شو، هغه راته وويل، ګوره ځوانه، ته ځوان يې او لا دې احساسات نه دي كابو كړي، دغو ځينو مسايلو ته ډېر پام كوه، سمه ده چې په حكومت او په ټوله كې په دولت كې به ځينې ستونزې او ربړې وي؛ خو ته دم ګړۍ د دولت معاش؟! اخلې او بويه چې ورپسې بد ونه وايې؛ ځكه دولت تا ته د دې لپاره تنخا يا معاش دركوي، چې ته د هغه نه دفاع يا ملاتړ وكړې نه غندنه.

 دغه مهال ماته د استاد الفت همدغه د مضر احتياط خبره را ياده شوه، چې څومره پر ځاى او په تول تللې خبره يې كړې وه، ما ته همدغه وخت را معلومه شوه، چې د استاد الفت پر مهال هم همداسې ستونزې شته وې، چې د هغه پام يې هم ځانته ور اړولى و او هغه هم په نره دغه ډول وګړي ټولنې ته ورپېژندل، زه دغه مهال د دولت د مامور او ماموريت په معنا پوه شوم، چې د دولت مامور يعنې څه؟!

عجيبه ده، په يو ولس كې، چې له پوځي سرتېرو څخه نيولې تر اداري او آن مشاورينو پورې كسان يې ټول پردي وي او ټول يې د هغه ولس د سننو، كولتور، عنعناتو، مقدساتو، ناموس او بلاخره د دين دښمنان وي او بيا هم موږ د دولت د يو مامور په توګه هغه تائيد كړو او خپل غږ   پورته نه كړو، چې موږ د دولت مامورين يو، په يو ولس كې چې خپله ولسمشر يې نارې ووهي، چې د اداري فساد مخه بايد ونيول شي او بيا هم موږ د همدغې دولت ملاتړ وكړو، د يو ولس چې قاطع اكثريت وګړي، د دې او هاغې په نامه كله د زندان د تمبو شاته واچول شي او كله هم په بېلابېلو نومونو او پلمو تر تورو خاورو لاندې شي او بيا هم موږ د دولت د مامور په نامه هغه وستايو، يو ولس چې هره ورځ د لسګونو بې ګناه وګړو د مرګ ژوبلې شاهد وي او موږ بيا هم هغه د دولت د مامور په توګه وستايو، د يو دولت چې بنسټ يې په غلا، تالا ترغل او... اېښودل شوى وي او موږ بياهم پر هغه د بطلان كرښه را نه كاږو او هغه د دولت د كاركوونكي په توګه ومنو، د يو ولس چې سربېره پر نارينه وو د هغه ناموس هم په پرديو نارينه وو او سپيو باندې تلاشي شي او موږ بيا هم هغه د دولت د يو كاركوونكي په توګه تائيدو، هغه ولس، چې اتلان يې د بې وزلو او خوارانو د وينو په زبېښلو اتلان شوي وي او بيا هم موږ هغه په يو نامه منو او هغه ولس چې افغانيت يې د څو پيسو ټنګو پر وړاندې له خاورو سره خاورې كېږي او موږ بيا هم هغه د دولت د يو كاركوونكي په توګه تائيدو؛ نو نه پوهېږو، چې دې ته همدغه د استاد الفت د مضر احتياط  اصطلاح وكارو او كه كوم بل څه؟؟

په هر حال وايي سقراط به ويل خپل استاد (افلاطون) راباندې ګران دى؛ خو حقيقت تر هغې هم ډېر زما په زړه كې ځاى لري. په دې كې شك نشته، چې په موږ به د دندې له پلوه حكومت او په ټوليزه توګه دولت ته مسووليت لرو؛ خو تر ټولو لوى مسووليت د خپلې ټولنې، ولس او وګړو پر وړاندې لرو او بويه، چې په لومړي سر كې د خپل ولس ستونزې او ناخوالې بيان كړو د هغوى په خوښۍ او غم كې ځان شريك كړو او د هغو د زړه حال ونغوږو او دا ونه وايو، چې زه د دولت كاركوونكى يم او بد ويل يې نه دي په كار، سمه ده بد به يې نه وايو؛ خو بايد تر استاده راته حقيقت ډېر ګران وي او تر دولت بايد ډېر د ولس بچي اوسو؛ ځكه موږ له همدغې ولس څخه پيدا شوي يو، په همدې ولس كې لوى شوي يو او اخر به په همدې ولس كې مړه شو او بايد چې ورته كار وكړو او كه داسې ونه كړو؛ نو بيا خو د خوشحال بابا هغه خبره دلته كټ مټ سمه ده، چې وايي:

شېخ دې لمونځ روژه كا زه به ډكې پيالې اخلم

هر سړى پيدا دى خپل خپل كار لره كه نه

 

|+| ليكوال سيدي در دوشنبه دهم خرداد 1389  |
 

د يونان لرغوني ادبيات

سيدنظيم سيدي

په دې كې شك نه شته، چې د هر ولس يا په ټوليزه توګه هرې ټولنې ژبپوهنه د هماغې ټولنې د ژبې پورې اړه لري؛ خو ادبيات بيا داسې نه دي؛ په دې معنا چې ادبيات هېڅكله پوله او بريد نه پېژني كه څوك غواړي او كه نه هغه به له پولو اوړي او د نورو ټولنو له ادبياتو او په ټوليزه توګه له فرهنګ او كولتور سره به يو ځاى كېږي؛ خو اوس مهمه خبره دا ده، چې په خپله ادبيات څه شى دى؟ كه څه هم زموږ اصلي موضوع د ادبياتو تعريف او شننه نه ده؛ خو د موضوع د منځپانګې له مخې دلته يې پېژندنې ته اړتيا شته، كه چېرې د ادبياتو عمومي تعريف ته ورشو؛ نو د ادب څېړونكو په وينا د ادب تر ټولو اسانه او جامع تعريف دا دى، هره هغه مخيله وينا كه نظم وي يا نثر؛ خو چې هنري ارزښت ولري ادبيات دي، يا په بله وينا((ادبيات په الفاظو او كلمو كې د يو ولس د افكارو وروستنۍ او عالي افاده ده، چې د ودې او انكشاف اورګانيك دوام يې مهم خصوصيت دى او له شفاهي او تحريري عنعنې يې بېلوي.

ادبيات د يو ولس د ټولنيز شعور يوه برخه ده، چې د هغه ولس د ادراك، طبيعي لياقت او د تفكر قوت په الفاظو كې څرګندوي. ادبيات په يوه معينه تاريخي مرحله كې د يوې معينې ټولنې له خوا د يو معين اقتصادي او سياسي نظام په غوښتنه منځ ته راځي او د مخابراتي وسيلې دنده سرته رسوي. د ادبياتو موضوع او مضمون بشري تجربه او عمل دى[1]))

له پورته پېژندونو څخه په ډاګه څرګندېږي، چې د ادبياتو موضوع او مضمون بشري تجربه ده؛ يعنې هر هغه څه، چې د انسان په ژوند كې په تجربو زباد شوې او د عمل جامه يې اغوستې وي ادبيات بلل كېږي.

ډېر ځله به تاسې اورېدلې وي، چې ځينې خلك ادبياتو ته په عادي سترګه ګوري او داسې ګومان كوي، چې ګواكې يوازې د همدغه مسلك څانګوالو(ادبيانو) ته په درد خوري؛ خو د دغه مضمون حقيقت او اصلي معنا ته نه دي ځير شوي؛ په دې معنا چې د هر ماشوم پيل له ادب څخه دى او كه چېرې همدغه ماشوم له ماشومتوبه د ادب پر پوله روان نه شو؛ نو كېدلاى شي سبا ته په ټولنې كې تر ټولو لويې ستونزې او خنډونه همدغه ماشوم وزېږوي.

په هر حال زموږ موضوع د يونان لرغوني ادبيات ده، كله چې موږ د يونان او په ځانګړي توګه د لرغوني يونان نوم اورو سم له واره مو ذهن د فرهنګونو او مدينيتونو بنسټ او مبدا ته ورشي؛ ځكه د هر ډول ادبي اثارو، تكړه ليكوالو، فيلسوفانو، څانګوالو، ارواپوهانو او په ټوليزه توګه د ټول علميت او ادب پنځونكى لرغونى يونان دى، چې په را ورسته كې نورو ټولنو ته هم وغځېد، كه چېرې موږ د يونان لرغوني ادبيات مطالعه كوو او بيا اروپايي او په ټوليزه توګه لويديځې نړۍ ته راځو؛ نو پيل يې همدغه د يونان لرغوني ادبيات دي، چې اروپا ترې را اخيستنه وكړه او بيا يې همدغه ادبيات د خپلې ټولنې د دودونو او كولتور تابع كړ.

د يونان ادبيات تر ميلاد زر كاله وړاندې وزېږېدل او لكه څنګه چې پورته هم نغوته وشوه، باني يې يونان و. د يونان لومړنى پېر يا لرغونى دوره، چې د جهالت او ناپوهۍ دوره وه او خلك يې د مرييانو او غـلامانو ډېر مينـوال و، چې كابو په هر بډايه او نيمه بډايه كور كې مرئيان پيدا كېدل؛ خو بيا هم دغه دوره له فيلسوفانو او ادب د ډګر اتلانو څخه خالي نه وه، چې له نېكه مرغه تر اوسه پورې يې مورخين او ادبي كره كتونكي د ادب، فلسفي، فرهنګ، كولتور او بلاخره ارواپوهنې مخكښان بولي او لامل يې هم دا دى، چې د دغو مخكښانو يا د فلسفې او ادب استادانو نومونه تر اوسه پورې خلك په ډېر درناوي سره يادوي، لكه، سقراط، چې وفادار شاګرد يې افلاطون و او نوموړي پرې حساب كاوه، د افلاطون با استعداده شاګرد ارسطو، چې نه يوازې د فلسفې استاد و؛ بلكې په ادبياتو او د شعر په فن كې يې هم دومره نظريې وركړي، چې تر اوسه پورې يې موږ د(بوطيقا) اثر شاهدان يو او بلاخره تر هغه وروسته هومر، چې تر اوسه پورې تركيه او لرغونى يونان يې پر سر شخړه لري، تركيه يې د ځان بولي او يونان يې د ځان؛ خو له آره د يونان و او څه وخت يې د تركيې په اُزمير كې تېر كړى و او په همدې وخت كې يې خپل دوه مشهور او پېژندل شوي اثار هم د ادب مينوالو ته ډالۍ كړل، چې له نېكه مرغه د خپل وخت شهكار وبلل شول او تر اوسه پورې يې دغه ارزښت ساتلى دى، هغه اثار دي ايلياد او اوديسې، دغه اثار له هماغه وخت راهيسې د هرې ټولنې خلكو خپلې ټولنې ته راوژباړل او خپله ټولنه يې ترې برخمنه كړه. ځينو هېوادونو كې آن څلورو او پنځه تنو وژباړل او ترې يې ګټنه وكړه، له بده مرغه پښتو ژبه او ادب لا تر اوسه ترې برخمن نه دى؛ خو كه د خداى رضا وه؛ نو په نږدې ګانده كې به پښتون ولس هم له دغه ارزښمتنو اثارو څخه برخمن شي.

په هر حال د هومر د اثارو په هكله داسې ويل كېږي، چې د يونان او تركيې د ادبي اثارو پيل همدغه دوو اثارو كېښود، چې وروسته نورو ليكوالو د همدغو اثارو په رڼا كې خپلې نوې پنځونې وكړې؛ خو بله نظريه بيا دا نظر ردوي او وايي وړاندې تر دې هم سقراط، افلاطون، ارسطو، اريستوكلېس او يوروپيدس ځينې اثار پنځولي وو، چې په خپل وخت كې يې ډېر شهرت پيدا كړاى و او د هماغې په رڼا كې هومر خپل اثار وپنځول؛ خو دا چې حقيقت څه شى دى هغه به پر ځاى پرېږدو؛ ځكه موږ ته همدا بسيا ده چې دوى په همغسې نشت امكاناتو او شرايطو كې نړۍ او په ټوليزه توګه بشريت ته دومره ارزښتناك اثار وزېږول، چې تر اوسه پورې دغه لړۍ د هماغو اثارو له بركته پر مخ روانه ده.

په لرغوني يونان كې موږ له دغو مشهورو څېرو څخه وروسته له څو ډېرو مهمو شيانو سره مخ كېږو، چې هغه حماسي، تراژيدي او كومېډي ژانرونه يا ځېلونه دي، چې كابول ټول يې د شعر او نظم په قالب كې اوډل شوي او د بېلابېلو ليكوالو له خوا ويل شوي، ښايي دلته دا پوښتنه پيدا شي، چې ولې په نثر نه ليكل كېدل، چې په شعر يا نظم ليكل كېدل؟

كه چېرې موږ لومړى د پښتو ادب د ځينو دورو د ليكوالو، لكه د خوشحال، بايزيد روښان، اخوند درويزه او دې ته ورته نورو اثار له نظره تېر كړو؛ نو هلته هم همداسې خبره وه؛ په دې معنا د دوى په دوره كې هم كابو ټول اثار په نظم ليكل شوي وو او لامل يې هم دا و، چې د نثر په پرتله به نظم خورا ډېر خلكو زده كاوه او بله خبره دا، چې نثر كې هر چا له ځانه ګوتې هم وهلى شوى او ولس هم كله چې له يو ځاى څخه بل ځاى ته لېږداوه، بدلون به يې په كې راوړ؛ نو د دې لپاره چې د دغه ډول لاسوهنو مخنيوى يې شوى واى په كار وه، چې په نظم ليكل شوى واى، ښايي د يونان د اثارو د نظمېدلو يو لامل هم همدا وي.

كله چې د يونان لرغوني اثار پنځول كېږي؛ نو له خپلې پنځېدا پنځه پېړۍ وروسته نور هم دوام كوي او په دې وخت كې دغه ادبي تاريخي دوره د اتلانو د عصر په نامه نومول كېږي؛ ځكه چې د دغې دورې د ليكوالو او كه ساده يې ووايم د اتلانو اثار د يونان له پولو څخه اوړي او په ډېر لږ وخت كې د تور سمندرګي په شاو خوا سيمو، منځنۍ اسيا، هند او يو شمېر نورو سيمو كې خورېږي او د يادو شويو ټولنو ليكوال سربېره پر دې، چې دغه ادبيات د خپلې ټولنې د يوې برخې په توګه مني د همدغې ادبياتو په رڼا كې د خپلو ټولنو ادبيات هم پنځوي، چې له نېكه مرغه د هغې پايلې هم مثبتې وي او هم ټولنې او په ټوله كې بشر يې خوښې كړې.

د يونان ادبياتو نه يوازې ياد شوي ځايونه تصغير كړل؛ بلكې د روم ادبيات يې هم تر وسې وسې اغېزمن كړل، چې روميانو هم د دوى د فرهنګو د مشتركاتو په رڼا كې خپل پنځونې عيارې كړې؛ خو له بده مرغه په دې وخت كې د يونان لرغوني ادبيات له يو ډول ستونزې سره مخ كېږي او هغه دا، چې په دې وخت كې لوى سكندر هغه څوك، چې تر ټولو ډېره پاملرنه يې د خپلې ټولنې فرهنګ او ادب ته وه له دې نړۍ څخه سترګې پټوي او د نوموړي له مرګ سره سم؛ نور نو د لرغوني يونان ادبيات له زوال سره مخ كېږي او د تل لپاره د فراموشۍ څپې يې وهي؛ خو ښه خبره دا ده چې دغه ادبيات كه دلته د فراموشۍ باد وهي؛ نو بله خوا يې نړۍ هم ټوله تصغير كړې ده او په نړۍ كې هم داسې پنځونې شوې، چې بنسټ او اصل يې له همدغه ځايه سرچينه اخيستې ده.

په ټوليزه توګه د يونان په لرغونې دورې كې د ادبياتو پنځونكو ځانونه (ايلين) بلل او خپل لرغونى ټاټوبې يې ((ايلياد)) باله، چې دا د هومر د يو اثر نوم هم دى، ښايي دوى خپل ټاټوبي ته ځكه دغه نوم غوره كړى و، چې هغه وخت كې د هومر دواړه ياد شوي اثار په نړۍ كې ډېر مشهور شول او د نړۍ د شهكار جايزې يې هم اخستې وې.

سربېره پر پورته خبرو د علم الكلام پوهه او ډولونه يې هم لومړى پلا په يونان كې منځته راغلل او بلاخره دا، چې د لرغوني يونان ادبيات او په ټوليزه توګه اثار يې د نړۍ د ټولو هېوادونو د اثارو زېرمې او سرچينې وې، چې د دغو اثارو په رڼا كې د هغوى چينې هم راوغوټېدې.

په ټوله كې د يونان لرغوني ادبيات د منځپانګې له پلوه په دوو سترو برخو ووېشل شو:

۱- حماسي اشعار.۲- غنايي اشعار.

۱- حماسي اشعار Epic: په دې كې شك نشته، چې د ادبياتو تر ټولو ځېلونو يا صنفونو لرغونى صنف همدغه حماسي اشعار دي، په دې اشعارو كې ټولې هغه موضوعګانې يا پېښې بيانېدلې، چې د ولس لپاره د ارزښت وړ وې او ولس يې درناوى كاوه، چې ښه بېلګه يې بيا هم د هومر دوه مشهور اثار، ايلياد او اوديسې دي.

۲- غنايي اشعار: لكه څنګه مو، چې پورته هم نغوته وكړه په لرغوني يونان كې يوازې حماسي، تراژيدي او كومېډي اثار په شعر يا نظم نه و؛ بلكې د هغه وخت كابو ټول اثار او ليكنې په نظم وې، چې ښې بېلګې يې د پېندار، اسخېل، سوفوكل، يوروپيدس، ارستوفان، اريستوكلېس، هومر او... اثار دي. دغه شاعرانو ډېره هڅه كوله، چې د شعر بنسټ په سمه توګه كېښودل شي، چې له نېكه مرغه د دوى د هلو ځلو په پايله كې همداسې وشول او په نتيجه كې يې همدغه غنايي اشعار منځ ته راغلل، چې په حقيقت كې بانيان يې همدغه خلك دي.

اساساً په لرغوني يونان او لاتين ژبه كې د ژبپوهنې له پلوه دوه ډوله غږونه يا اوازونه وو، چې يو يې نسبتاً اوږد او بل يې لنډ و او د غنايي اشعارو تر ټولو مهم اصل هم همدا دى، د دوى په شعر كې به هر هغه ساده او كوچنى توكى د تول بحر په نامه يادېده؛ يعنې د لنډې هجا پر مهال به يې كاراوه او د دې په څنګ كې يې اوږده هجا هم لرله، چې هغه بيا په دغه نامه نه يادېده. كله به چې دوى د دغو هيجاوو ګرافيمي بڼې ليكلې؛ نو لنډه هيجا به يې په (ب) ليكله او اوږده هيجا به يې په دغه سمبول(_) ليكله. د دوى ترمنځ يا د دواړو هيجاوو ګډ تركيب به يې د Stop په نامه ياداوه، چې د غنايي اشعارو د تول بنسټيز عناصر هم همدغه Stop بلل ګېږي.

د سېلابه تونيك شعر د لنډو او اوږدو هجاوو هغه تكرار ته به ستوپ ويل كېده، چې د هغې په وسيله به شعر تلل كېده او بحر يې ورته ټاكه او همدا لامل هم و، چې دغه ډول شعرته غنايي شعر وايه او تر اوسه پورې ورته ويل كېږي. په دې هيله، چې زموږ ټولنه هم يوه ورځ د سيالو ټولنو له ادبياتو سره سياله شي خپلو خبرو ته د پاى ټكى ږدم



[1] - جاج، پوهنمل حبيب الله، د زيري خپرونه، ۱۵-۱۶ ګڼه، پرله پسې ۷۹- ۸۰ ګڼه، د افغانستان د علومو اكاډمي، ۱۳۸۸ كال، كابل.

 

|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه بیست و پنجم فروردین 1389  |
 داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي؟

داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي؟

سيدنظيم سيدي

د روان كال په پسرلي د پكتيا په ولايت كې د تل په شان د نښتر په نوم دوديزه مشاعره وه، په دې مشاعره كې د هېواد له بېلابېلو ولاياتو څخه خورا ډېر ليكوال، ژورناليستان او شاعران راغلي وو، چې موږ هم د يو شمېر ملګرو په ګډون له كابل څخه ورغلي وو، په مشاعره كې له تكلفي خبرو څخه وروسته د شعر و شاعرۍ برخه پيل شوه او هر شاعر په وار سره خپل شعرونه ولوستل، چا د يار زلفې يادې او چا شونډې، چا يې حسن وستايه او چا يې ونه او چا يې... د مشاعرۍ په منځ كې يو پټو كړى شاعر، چې له څېرې يې خورا سل ډول كړيكې، غمونه، اندېښنې، رنځ او ... ښكارېدل، د دريځ سرته ورغى او خورا ډېر ښه نظم يې په اورېدونكو ولوراوه، كه څه هم خلكو ورته ډېرې چك چكې وكړې؛ خو نظم د چكو چكو وړ نه و؛ بلكې د ژړا او غم شعر و.

زه نه پوهېږم، چې د شاعرانو او ليكوالو په تحليل څه شوي ول، هغه ورته د ولس د بدمرغۍ حال بياناوه او موږ ورته چك چكې كولې، هغه له واقعيتونو پرده پورته كوله او موږ ورته خندا كوله او خوښي مو پرې څرګندوله... وايي ليكوال د ټولنې سترګې دي، كله چې سترګې د واقعيتونو په ليدلو ځان تېر باسي؛ نو د بدن نور غړي څه كولاى شي. ښاغلي شاعر د خپل نظم په يوې برخې ويلي وو:

داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي

چې دوى موږ ساتي كه پر مونږه باندې ځان ساتي

كه پر موږ ځان ساتي، چې مونږه په ځان وپوهېږو

كه مونږه ساتي؛ نو ساتل تا او خداى داسې كېږي

چې مونږه ساتي او زمونږه په انګړ راخېژي

او ترجمان ....

څومره پوره او كره خبره ده؛ خو چاته يې وايې، ځكه موږ ورته چك چكې كولې. يو مهال په دې هېواد كې طالبان واكمنان ول، ټولو خلكو همدا نيوكه كوله، چې موږ د پاكستان يوه صوبه شوي يو، هېواد خرڅ شو، له خلكو سره معامله وشوه او ... همدا ملحوظات وو، چې نړيوال يې دې ته اړ ويستل، چې نور په طالبانو واكمني ړنګه كړي او په بېلابېلو لارو يې په دغه هېواد ړانده بمونه را خطا كول پيل كړل، ځينو رهبرانو به ويل بمونه واړه دي او بمباري لږه ده، بايد زيات شي او همداسې وشول، د طالبانو واكمني ړنګه شوه او ځاى يې نيويو څېرو ونيو، دوى هم په وار سره د خپلو موخو په پلي كولو پيل وكړ او د طالب او القاعدې په نامه يې د ملكي بې ګناه وګړو په وژلو بنا وكړه او په هر ولايت كې يې خپل ړانده او كاڼه بمونه خطا كړل، په ننګرهار، كونړ، كندهار، هرات، زابل، ارزګان، خوست، لغمان، پكتيكا، هلمند او ... كې يې آن ټولوژنه " قتل عام " هم وكړه؛ خو له بده مرغه زموږ هغو مشرانو، چې د ډېرو او درنو بمونو غوښتنه يې كړه وه غوږونه يې كاڼه كړي وو او هډو عادي غږ يې هم نه كاوه، چې په هېواد كې څه حالات روان دي، همدغه پوځونه عراق ته هم لاړل؛ خو د عراق ولس او چارواكو دغه ځواكونه دې ته اړ كړل، چې قانونمن شي او په خپلو پولو كې يې را محدودې كړي؛ خو له بده مرغه موږ لا تر اوسه په دې هكله هېڅ فكر هم نه دى كړاى؛ خو بيا هم موږ چك چكې كوو، چې ښه بېلګه يې په اوسني حالت كې د سلواغې د شپږ وپشتمې نمانځل دي او دا خو لا څه، چې ځينو ښاغلو لا بله خبره هم وكړه، چې موږ سمبول يو او له موږ څخه واكونه سلب شوي دي. زه نه پوهېږم، كله چې د همدغو ښاغلو په يو عادي لاسليك پنځه اتيا د سون موادو بې كيفيته ټاكرونه هېواد ته راغلل، هغه وخت يې ولې واك محدود او سلب نه و، چې اوس دا خبرې كوي او ولې داسې كسانو ته د نه باور راى صندوق نه اېښوول كېږي؟

په هر حال د پښتو ژبې يو مشهور متل دى، چې وايي: د ړندو په ښار كې د يوې سترګې پاچا وي، بلكل سمه او پر ځاى خبره ده، دوى خپل مسووليت ترسره كړى، كه چېرې سبا حالات بدلېږي؛ نو لږ تر لږه د دوى غاړه خو به خلاصه وي؛ خو دا چې د همدوى په وينا په زرګونو بهرني سرتېري دې هېواد ته راغلل، هغې ته موږ چك چكې كوو، دا چې هره ورځ سلګونو خلك كله د القاعده او كله د... په نامه مري دې ته موږ چك چكې كوو، دا چې زموږ غرور، زموږ وياړ او آن زموږ ناموس او عزت ته سپكاوى كېږي، موږ پر هغې څه نه وايو؛ خو په دې ضرور څه وايو، چې موږ سمبول يو، پرون بيا هم د هرات په ولايت كې زموږ يو شمېر بې ګناه هېوادوال د دغه ښامار تر ستوني تېر شول، په دې نامه، چې دوى القاعده دي؛ خو عجيبه دا ده، چې دغه شهيدانې ښځې وې او كه اوس په ښځو كه هم القاعده پيدا شوي وي؛ نو له هغې څخه موږ نه يو خبر.

ښاغلي شاعر خو هسې دا خبرې نه وې ويلې، هغه پوهېده، هغه د ولس كوكې او كړيكې اورېدلې وې، هغه د ولس حالات درك كړي ول او هغه ځان د ولس بچى ګاڼه، رښتيا هم زموږ ولس اوبو وړى او موږ په هرې خبرې چك چكې كوو، حتا كه زموږ د ولس خوله له وينو هم ډكه شي.

ددغو خبرو په اورېدلو او ددغو كارونو په ترسره كولو كې ماته هغه د ستر او صوفي شاعر خبره را په ياد شي، چې ويلي يې دي:

خدايه څه شول هغه ښكلي ښكلي خلك

په ظاهر په باطن سپين سپېڅلي خلك

هېڅ خندا مې له دې خلكو سره نشي

ژړوي مې هغه ښكلي ښكلي خلك

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه یکم اسفند 1387  |
 تخییل

تخيل

ليكوال: آر،ال، برت                               لومړۍ برخه

ژباړن : سيدنظيم سيدي

 

لومړۍ څپركى

تخيل او د مانا تداعي 

 

كله، چې دوه ګړنې " اصطلاحوې "، " تخيل او خيال "، يادو؛ نو د هغې په يادولو سره زموږ په ذهن كې د كالرېج نوم  راګرځي، په ځانګړي توګه كله چې دغه دوه ګړنې د يو بل ترڅنګ كېښوول شي او يا هم له يو بل سره جلا شي او توپير يې تر منځ پيدا شي ؛ خو جوته خبره ده، چې دغه دوه ګړنې " اصطلاحوې " له كالرېج مخكې هم شته وې او كارېدلې او هغه دقيقې ماناوې، چې د دې د درك كولو لپاره كالرېج كارولي او د هغوى ترمنځ يې، چې كوم توپير په ګوته كړى دى؛ نو د هغې په پام كې نيولو سره اړينه ده، چې د انتقادي الواكي " نظريې " تاريخ ته هم يو ځغلنده نظر وكړو .

خيال او تخيل له بېلابېلو كوښښونو سره اړيكه لري، چې په اساسي توګه د هنري آثارو سپړنه او شننه بيانوي او د دې په څنګ كې ذهني لړۍ ته هم پاملرنه كوي، چې د هنري پنځونو لازمه ګڼل كېږي .

دغه دوه ګړنې هغه وخت په ادبي اثارو كې كارول كېږي، چې ورسره اړيكه ولري او مساله ور پورې تړلې وي، چې موږ يې بيا خلاقه ليكنه او يا ادبي پنځونه بولو .

يو شمېر كره كتوونكي په دې اند دي، چې د يو اثر د پنځولو څرنګوالى او څنګه والى زموږ سره د ادبي ارزښتونو او ارزونې په برخه كې كومه ګټه نه كوي. كه چېرې وغواړو خپله دغه نظريه په خورا فلسفي ژبه بيان كړو، اړينه ده ووايو، چې د پنځونې بيان او سپړنه د ارزښتونو او درناويو سره هېڅ تړاوو نه لري . البته كالرېج بيا بله ګروهه " عقيده " لري ؛ خو موږ هم مجبور يو، چې دغه بحث ګاندې " راتلوونكې " ته پرېږدو .

په غالب ګومان ويل كېږي، چې ارسطو ؛ يانې لومړني روڼ اندي، چې په خورا ډېر جديت سره يې ادبي نيوكې او كره كتنې وپنځولې . د ارواپوهنې ادبي پنځونو ته يې هېڅ پاملرنه ونه كړه او خپل كار يې وكړ. دغه خبره تر يو ځايه سمه ده ؛ ځكه ارسطو ادبياتو ته د هغه چا له سترګيو ګوري، چې د پوهنې په چوكاټ كې روزل شوي وي او په رښتيني توګه نوموړى له علومو سره مينه ولري . په دې اساس د هغه آره موخه او پاملرنه د دغه ټولو خبرو په پام كې نيولو سره د هغه ګتابګوټي يا اثر پر لور به وه، چې دده په مخ كې به پروت و، نه د مولف او يا ليكوال پر لور .

ارسطو د يونان تراژيدۍ ته له داسې سترګيو ګوري، چې ته وا چاپېريال پېژندونكى يوې ژوندۍ حشرې ته ګوري ؛ خو كه آر حقيقت ته ځير شو؛ نو نوموړى د هغې تومنې او سوكالۍ ته په ټوليزه توګه ځير دى او د هغه د بدن هر غړي ته اريان " حيران " پاتې دى .

كله چې د همدغه ژوندي شي وده او لويوالى تر وروستي پړاوو ورسېږي او لا د زوال او ضعف ټكى يې پيل شوى نه وي ؛ نو همدغه ټكى د دې پخلې كوي، چې ولې د يونان كلاسيك او زړه راښكوونكي تراژيدۍ او د ليكوالو، لكه سوفوكلس او اوريپيدس آثار يې تر څېړنې او ګټنې لاندې نيول كېدل او يا په ټولو آثاروكې همدا آثار غوره شوي دي  .

كه چېرې وكولاى شو په كوم ځاى او مهال كې د تراژيدۍ رښتينى ماهيت او د مباني او آرونو جوړښت په سمه توګه ووينو ؛ نو هغه به په همدغه ځاى كې وي .

ارسطو به، چې كله تراژيدۍ ته كتل ؛ نو هغه ته به يې د يو ژوندي موجود په څېر كتل او كره كتنه به يې پرې كوله. هېڅ كله يې كوښښ نه كاوه، چې لومړى ددغه اثر مولف په پام كې ونيسي او بيا اثر.

خو سره له دې بيا هم  ارسطو د هنر د منشا په اړه يو شمېر شننې په ګوته كړې دي او، لكه د چاپېريال ساتونكي په څېر يې دغه سكالو " موضوع " هم په ژبه او هم په پوهنيز ډګر كې ستايلې ده .

د پخوانيو او لرغونو پېرونو شاعرانو او ليكوالو، لكه هومر او نورو به هنر په يو ډول نه يو ډول له اسطورو سره يو ځاى كاوه او د هغوى ترمنځ به يې منځپانګيز تړاوو پيدا كاوه .

شاعر د هنر له الٰهې څخه الهام اخلي او په زړه پورې ؛ خو لا دا چې دغه الهام بښونكې الٰهه په خپله د حافظې لور ده . [1][1]

له هنر څخه داسې مانا اخيستل او يايې تشبېه كول، نه يوازې دا مانا ښندي، چې تخيل له انځورونو څخه تغذيه كېږي، چې د شاعرانو ذهن يې راښكېل كړې او هملته يې زېږونې كړي؛ بلكې همدغه كره كتونكى دى، چې دشاعر حافظه د توكم او سيمې پر لور وركاږي او د خپلو كليوالو خورا په زړه پورې مېړانې، سرښندنې او برياليتوبونه تر ډېره د انسان په ذهن كې انځوروي او هغوى ترې خبروي ؛ يانې زړې كيسې د معاصرو انسانانو په غوږونو كې غږوي او دوى پرې هم خبروي او په همدې توګه دغه لړۍ كول پر كول رالېږدول كېږي او لا روانه وي. څو پېړۍ وروسته افلاطون شاعرانه الهام له مقناطيس سره پرتله كړاى دى، داسې چې مقناطيس له هره پلوه هر ډول وسپنه د ځان پر لور راكاږي او جذبوي يې ؛ نو په همدې اساس د هنر الٰهه هم شاعر او مخاطبان يې د يوې ګونګې جاذبې په وسيله د يو بل ترڅنګ كېنوي او جذبوي يې .

د افلاطون په اند شعر يو هنر يا فن نه دى، چې انسان يې زده كړاى شي ؛ بلكې د الٰهې د جذبې يو ډول دى، چې نوموړى د " ايون " په كتابګوټي كې په اړه يې وايي :

" شاعر يو نازك، سپېڅلى او سپك وزره موجود دى او تر هغه وخته، چې د الهام پرښتې پرې نه وي ناستې؛ نو هېڅ ډول پنځونه او زياتونه به ونه لري ؛ خو كله چې د الهام پرښتې پرې راشي ؛ نو له ځان څخه بې خوده شي او ټول شيان، لكه عقل، هوښ او هواس ترې د محدودې شېبې لپاره ګډه كوي . [2][2]

خو د ارسطو ذهن په داسې خبرو، شننو او ستاينو، چې هغه اسطوروي او يا استعاري بڼه ولري نه خوشحالېږي او په دې ګروهمند دى، چې دغه ښكارندې " پدېدې " كولاى شي په خورا طبعي او عيني ګړنو سره بيان كړي.

تقليد، ځان ښوونه او يا محاكات د انسان په موجود كې يو فطري امر دى او تل په كې شته وي، لكه د ماشوم په چال چلند كې، چې په زغرده څرګندېږي .

موږ په لومړيو كې د تقليد له لارې هر څه زده كوو او له دغې لړۍ څخه ډېر خوند هم اخلو .

ارسطو د شعر فن كې په دې ګروهمند دى او وايي، چې همدغه امر د انسان بنسټ جوړوي او دا هم  په ډاګه كوي، چې ولې موږ د هنري آثارو د رامنځته كولو پر مهال له هنر، د هغې له تامل او څېړنې څخه يې خوند اخلو، كه څه هم ارسطو په دې برخه كې خورا لوى ګام بېرته پر شاه واخيست؛ خو زموږ پوهې د ارواپوهنې له پلوه دا زباد كړاى شوه، چې شاعرانو يو څه ناڅه وده كړې او ده ورته لار پرانېستې ده . كه آر حقيقت ته ځير شو ؛ نو په دې برخه كې زموږ ذهن د جاج د بشپړ څرګندتيا په پار " خاطر " دومره اوسېله بويه وكړي ؛ ترڅو چې ارواپوهنه په خپله د يو ځانګړي علم او د ځينو علومو د بشپړاوي په پار عملي ډګر ته راووځي ؛ ځكه تر اوولسمې پېړۍ پورې خو په دې اړه هېڅ ډول اكر " حالت "  هم رامنځته نه شوه .

د منځنيو پېړيو په اوږدو كې د شعر او شاعرۍ په اړه خبرې اترې يوازې د بيان، بلاغت او معاني پورې محدودې وې  او يا به يې هغه د منطق خورا عادي او بې ارزښته خبرې اترې ګڼلې؛ نو همدا لامل و په دغه اوږدو كې، چې د شعر د څرنګوالي، څنګه والي او ... په اړه كومې پوښتنې پيدا كېدلې، كومه ځانګړې پاملرنه ورته نه كېدله ؛ خو كه چېرې منځنۍ پېړۍ په دې برخه كې د ارسطو تر اغېزې لاندې وي ؛ نو بيا دا هم ويلاى شو، چې د رنسانس پېر تفكر او الواكۍ هم پر افلاطون ډډه لګولې وه او كه داسې نه وي ؛ نو بيا دوى غوښتل، چې ارسطو ګرايي د مسېحيتوپ په بڼه شي او هغه د افلاطون ګرايۍ سره ونښلوي .

د تخيل په اړه د شكسپېر مشهوره ستاينه " د اوړي د نيمې شپې خوب "، چې شاعر د مجنون او عاشق ترڅنګ ويده كوي " آيا مينه د لېونتوب كوم ډول دى ؟ " سره تشبېه كوي او په همدې ليكه كې دا هم حسابوي، چې دغه خبره د افلاطون له نظر سره معمولي غوندې توپير لري :

مجنون، عاشق او شاعر

ټول له يو بل سره خورا ډېر نژدې دي .

...................................................

د شاعر سترګې د لېونيانو په څېر ګوري راګوري

له اسمان څخه مځكې او له مځكې بيا اسمان ته ځير شي

او دغه راز په خپل تخيل كې د ناپېژندل شويو شيانو انځور كاږي

د شاعر قلم هغې ته بڼه وركوي، د اثيرۍ شتون

كله ټاكلي ځاى او كله ټاكلي نوم پسې ګرځوي راګرځوي

...............................................................

د اليزابت [3][3] د مهال شاعران او ليكوالان د افلاطون تر الواكۍ هم وړاندې شول ؛ ځكه دوى په دې اند ول، چې شعر انسان ته شونتيا ور بښي، چې په خپلې خاوره كې په حقيقت خبر شي. دغه ليد لورى د افلاطون ګرۍ  مسېحيتوب يو ډول محصول دى، چې تخيل الٰهي امر بولي او د اسمان او ځمكې يا جهنم او جنت ترمنځ غزېدلې اوږد واټن غزوي او يا يې له منځه يې وړي .

فرانسيس بېكن دغه ګروهه په خورا ډېره پرمخ تللې بڼه " د علم پرمختګ " په كتاب كې داسې بيانوي : دغه فكر تل شتون لري، چې شعر په يو ډول په الوهيت كې ګډون لري ؛ ځكه د شيانو څرګندونې، بېلكې او ښكارندې تل د دوى په خوښه او لېوالتيا ترسره شوې دي او همدا لامل دى، چې د دوى ذهن تل مخ پر ودې او ترقۍ روان وي، په داسې حال كې سوكالي تل ذهن دې ته اړباسي، چې د شيانو د څرنګوالي ماهيت او طبيعت په اړه تسليم شي او لږ را نرم شي " . [4][4]

" له شعر څخه دفاع " د سرفيليپ سيدني [5][5]  تر ټولو غوره اثر دى، چې د اليزابت د عصر تر ټولو مهم او ارزښمتن كتاب ګڼل كېږي، چې ادبي الواكي په كې بيان شوې ده .

سېدني په دې كتاب كې خورا هر اړخيزه ستونزه ګاللې او كوښښ يې كړاى، چې د افلاطون او ارسطو د الواكيو ورته والى په ګوته كړي، دده په اند: شعر يو داسې هنر دى، چې له تقليد سره تړلى دى او زياتوي، همدا لامل دى، چې ارسطو دغه ځانګړنې په ځانګړو او ... الفاظو محاكات ونوماوه ؛ يانې داسې هنر، چې بيا_ بياهم څرګندېداى شي. كيسه كېداى شي او په ناصريح بيان سره هرڅه ښوولاى شي . د استعاري بيان له مخې ويلاى شو دغه هنر د وياند د خبرو انځور دى، چې غايه يې روزنې او خوند اخيستو ته وايي .

خوكله چې د هنر نړۍ او د پنځ " طبيعت " نړۍ سره پرتله كوي ؛ نو په نوي لحن سره د افلاطون په بڼه يا افلاطونۍ خبرې كوي .

... يوازې شاعر دى، چې د زوك، لېوالتيا او ځواك په مرسته خپله ابداع او پنځونه كوي او په عملي توګه بل طبيعت ته لاس پيدا كوي او شيان او ښكارندې داسې پيدا كوي، چې ته وا د پنځ له پيدا شويو شيانو څخه خورا ډېر ښايسته دي او يا په ټوليزه توګه نوي وي، داسې چې دغه ډول جولې " شكلونه " هېڅكله په پنځ كې نه پيدا كېږي ... پنځ هېڅكله ځمكه د داسې د ډېرو شيانو لرونكې او د مخلوق لرونې نه دى انځور كړى، لكه څنګه چې شاعرانو انځور كړې ده ... نړۍ مسينه يا د سپينو زرو طبيعت دى ؛ يوازې شاعران دي، چې نړۍ د سروزرو زبادولاى شي او د سرو زرو يې بولې ده .

دغه د يوناني فلسفې تركيب او مسېحي روزنه تر اوولسمې پېړۍ پورې او صحنې ته د تامس هابز رادننه كېدل، پرته له دې، چې ورته لاس ورسېږي په خپل حال پاتې شو .

هابز د ارواپوهنې د لارو او ګودرو په رامنځته كولو كې او هغې ته د ودې او پرمخيون په برخه كې تر ټولو ړومبى و، هغه هم د نورو په څېر د ادبي الواكيو بدلون غوښت او تر نورو په دغه برخه كې خورا زيات رول يې هم درلود. هابز د انساني ذهن جاج تحليل او بيان كړ، چې پوره يوه پېړۍ وروسته هم د انګريز پر ذهن كې يې شتون درلود.

هابز د مسلك متجرب فيلسوف دقيق او نه جوړښت " سازش " كوونكى و، نوموړى په دې ګروهه و، چې زموږ ټوله پېژندنه او معرفت له حسي تجربي څخه لاس ته راځي .

د خپل مشهور اثر " لوياتان ۱۶۵۱ " په لومړي څپركي كې په زغرده وايي، چې : " ... د انسان په ذهن كې هېڅ داسې جاج ځاى نه لري، چې په پيل كې په ټوليزه توګه يا جزيي توګه د حسي غړو په وسيله نه وي ترلاسه شوى . " هغه شيان، چې موږ يې درك كوو، زموږ پر حسي غړو خورا بشپړه اغېزه ښندي او يو شمېر انځورونه او انګېرنې زموږ په ذهن كې پنځوي. دغه انځورونه او انګېرنې هغه مهال له منځه ځي كله، چې دغه شيان او توكي په خپله درك شي او كه درك نشي ؛ نو دا شيان د انسان په ذهن كې ځان ته ځاى پيدا كوي او هملته په كې مېشت كېږي .

هابز په يو بل ځاى كې حافظه يوازې په دې مانا كاروي " د كمزورۍ او ضعف اكر ته حس وايي " [6][6]

د انګېرنو او انځورونو له همدغه زېرمتون څخه خيال او شننه " خيال او تخيل ؛ ځكه هابز د دغو دواړو ترمنځ كوم توپير نه مني " نشات كوي او پراخوالى مومي .

هابز په خپل يو بل پېژندل شوي كتاب " داونانت ته ځواب "  په بېلګې يا نثري ټوټې [7][7] " ۱۶۵۰ " كې دغه سكالو په شاعرانه تخيل په ټوليزه او مانيزه توګه داسې تشريح كوي : زده كړه او مهال د تجربې د رامنځته كولو لامل كېږي، حافظه و تجربه رامنځته كوي، د خيال او سنجش حافظه رامنځته كوي، د قوت ، ټينګښت او جوړښت سنجش زېږوي او د شعر خيال جوړونه هم په ليكه كوي ؛ نو په دې اساس، لكه څنګه چې لرغونو خلكو حافظې ته د هنرونو د الٰهو مور ويله او بلله او هغې ته به يې ډېر درناوى كاوه، زما په اند هغوى په خپل دې كار سره تېروتي نه دي ؛ ځكه حافظه نړۍ ده " كه څه هم په رښتينې توګه همدا جاج ښندي ؛ خو كه اپوټه شي ؛ نو بياهم همدا جاج ښندي " داسې نړۍ، چې په هغې كې تخيل او شننه شتون لري، دغه تنګ نظره او بې زغمه خور، ځان د طبيعت د اغېزو پر وړاندې ډېره جدي او رښتينې ښيي او د ادبياتو د نظم او نظام د ثبتولو له لارې د لامل او شيانو په وسيله، د كړنې او ګټنې او د دغې برخې د توپير او ورته والي څېړنې په لټه كې ده .

د همدغې ټكي او ځواك په پام كې نيولو سره خيال هم د نورو هنري اثارو په څېر رامنځته كېږي. هغه اومه مواد، چې يې په خپل لاس كې دي، هغه د خلكو د ګټنې لپاره چمتو كوي . [8][8]، لكه څنګه چې په " لوياتان " كې هابز موږ ته د خيال په اړه وايي، داسې استعداد دى، چې ورته والي سره تشخيصوي، په داسې حال كې، چې سنجش توپيرونه سره جلا كوي، د ذهن له دغو دواړو ځواكونو  " ... له مرستې پرته خيال كومه ګټه نه لري او ارزښت او فضيلت نه ګڼل كېږي ؛ خو ... سنجش ... في نفسه پرته له مرستې محترم او ارزښتناكه څيز دى  . " Leviathan,I,viii

هابز د مطلب په پاتې برخه كې داسې وايي : په حقيقت كې د استحكام له ځاندرې " وجود " پرته او يا د لوري د پلوۍ پرته پايليزه موخه يو لوى خيال او خارق العاده لېونتوب ګڼل كېږي، هغه كسان چې دغو خبرو اترو ته رادانګي ؛ نو كله چې له نورو خبرو سره مخ كېږي او ذهن يې همغې ته ور اوړي ؛ نو د آرې موخې څخه په څنګ كېږي او څرګنده خبره ده، چې په همداسې لېونتوب اخته كېږي Leviathan,I,viii

د هابز له خبرو څخه داسې پايله اخلو، چې خيال يا تخيل د سنجش په وسيله بويه ښه ترا وڅېړل او مهار شي . خيال او تخيل هغه استعداد او وړتيا ده، چې له ليكوال سره نېغ په نېغه مرسته كوي ؛ ترڅو خپل فكر او پوهه په رواني ژبه په خورا زړه راښكوونكي توګه په ډېر مهارت او قانع كونكي توګه بيان كړي ؛ خو په خپله يې عقلي كړنه ده او يايې نشي ترسره كولاى .

دغه استعداد، چې كله د سنجش په وسيله مهار شي او لارښوونه ورته وشي ؛ نو دا د زړه او ذهن د سكون لپاره يو ډېر په زړه پورې او مهم توكى يا آله ګڼل كېږي؛ خو په هغه كچه هغه پراخوالي او هغه فكر سره، چې د انسان په خيال كې د رښتينې فلسفې د موندلو او څېړلو نښې راوتي دي او دغه ټول مزل يې، چې ترسره كړاى دى، په همدغه كچه چې د پام وړ لاس ته راوړنې هم ترلاسه كړي دي، چې د بشر د خير او سوكالۍ لپاره يې ښه ترا كار كړاى دى . هر هغه شى، چې په جوړونه او بيا رغاونه كې ښه ښكاره شوى دى ؛ نو هغه شى يا په دستګاه ګانو او فني شيانو كې او يا هم د لېږد رالېږد په وسايلو كې خورا ښه او حيرانونكى شوى دى .

ټولې هغه لاس ته راوړنې، چې انسان د اسمان او ځمكې له دقيقې څېړنې څخه د مهال له محاسبې او دسيندونو د واټنونو له ترسره كولو څخه لاس ته راوړي او هر هغه مدنيت يې، چې له وحشت څخه توپير كړاى دى. دا ټول د خيال د ځواك محصول يا زېږنده دي ؛ خو هغه خيالات، چې د رښتينې فلسفې په احكامو او امرونو ترسره شوې وي .

سربېره پر دې كله، چې اخلاقي فيلسوفان د انسان د شرافتمندانه او سم ژوند پر لور د وركاږولو په بهير كې پاتيالي " ناكام " كېږي ؛ نو لامل يې دادى، چې د دوى روزنه ډېره مجرده او كمزورې ده او هغه آرونه او احكام، چې وړاندې كوي تر بريده زيات وچ او سخت دريځه دي .

شاعر كولاى شي، چې خورا خوشحال طبع مستعان له ځان څخه راچاپېره كړي ؛ ځكه دى په دې كار سره رښتيا، حقيقت، ښكلا، په زړه پورې والى او ... خلكو ته بيانوي .

هابز په خپل مخكيني مطلب كې زياتوي :

هركله، چې دغه احكام او آرونه له ماتې سره مخ شي او پاتيالي شي ؛ نو لكه څنګه چې تر اوسه پورې د اخلاقي فضيلت د روزنې په برخه كې ول ؛ نو په خيال جوړونكى ځواك كې هم بويه د فلاسفه وو دنده پر غاړه واخلي . [9][9]

دا خبره څرګنده ده، چې له تخيل څخه د هابز موخه د بلاغت او ادب پړكول ول، نه د هغې منطقي كول. د تخيل كړنې هغه دي، چې فكر په زړه راښكوونكي ژبه بيان كړي ؛ خو دمنطقي بحث په لړۍ كې په دقيقه مانا بيان كوم ځاى نه لري .

د مطالبو په شننه د دلايلو په څېړنه كې او د ټولو پړاوونو په لټونه او ... كې حقيقت ته د رسېدلو لپاره، سنجش ټولې چارې ترسره كوي، پرته له ځينو شېبو څخه، چې جاج هغې ته اړتيا لري، چې د ځينو مناسبو تشبېه ګانو سره خورا پراختيا ومومي او د بهر نړۍ ته ډېرې لارې پيدا كاندي .

په داسې شېبو كې ...

نور بيا

 



 



[1][1] - هغې مېرمنې ته نغوته ده، چې د زيوس مېرمن وه او د يونان په اسطورو كې د هنر د نهو لوڼو مور وه، چې Mnemosyne نومېده او دغه ويې " كليمه " په يوناني كې د حافظې مانا وركوي .

[2][2] - د دې لپاره، چې كتاب وپېژندل شي او په اړه يې بشپړ معلومات ترلاسه كړئ ؛ نو د كتاب پاى كې اخځليك ته مراجعه وكړئ .

[3][3] - د لومړۍ ملكې اليزابت پېر " د شپاړسمې پېړۍ دويمې دورې نيمه "

[4][4] -  The Advancement of  Learning. BK. II

[5][5] - Sidney سېدني، شاعر، ادبي مفكر او انګريزي سياست پوه " ۱۵۸۶- ۱۵۵۴ م " .

[6][6] -  Levia than,I,II

[7][7] - D.Avenant سرويليام داونانت " ۱۶۶۸- ۱۶۰۶ " انګريزى شاعر او ډرامه ليكونكى .

[8][8] -  Critical Essays of the Seventeenth Century, ed, J, E, Spin garn Oxford, 1908 , II, P.56.

[9][9] - The Answer to Davenant,ed,cit,II.pp.59-60

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه بیست و هفتم تیر 1387  |
 پټ پوليس يا پټ پلټونكى

مخفي پوليس يا مخفي پلټونكى

ليكوال: اميرعشيري

ژباړن: سيدنظيم ((سيدي))              ... په تېرپسې

 

                                             دويمه برخه

 

د ګاډيوان اواز د هغه د فكراوخيال نړۍ ړنګه كړه: ((له مركزه موتشريف راوړى ؟))

- ته څنګه پوه شوې، چې زه له مركزڅخه راغلى يم .

وچ اندامى ګاډيوان، چې ويښتان يې لكه واورې سپين شوي وو او د څلوېښت كالوراپه دې خوايې همداكاركاوه ؛ نوهمدا لامل و، چې په یوځل كتوسره به يې خپل مشتريان پېژندل، چې څوك او څه ډول خلك دي ... كله يې، چې د ښاغلي حضرت برم لرونكي څېره  وليدله ؛ پوه شو، چې وزير دى ... نه وكيل دى ... نه توبه داسې بريښي، چې د ټولوپلټوونكو(مفتشانو) مشردى ... ګاډيوان په بشپړه توګه ښاغلي حضرت ته ځيرو ؛ خوكله، چې ښاغلي حضرت هېڅ ډول غبرګون ښكاره نه كړ ؛ نوګاډيوان له ځان سره وويل: ياره لكه، چې ډېرمهم سړى دى !؟ ... په دې وخت كې يوناڅاپه  د ښاغلي حضرت پوښتنه ورپه ياد شوه، چې څو شېبې وړاندې يې ترې كړې وه ؛ نوپه كټ كټ يې وخندل او ځواب يې وركړ: داسې دوكانداردې هم ړوندشي، چې خپل ډېرمحترم او ... مېلمه ونه پېژني ...

ښاغلي حضرت په ډېركبراو وياړسره خپل سروښواروه او ويې ويل: ښه نوداسې ده ... لږه شېبه وروسته ګاډيوان مخ د ښاغلي حضرت پرلور ورواړاوه او پټ پټ يې سرترپښوله نظره تېركړ .

داوږې او شرابوهغه وروست(ګنده) بوي، چې څوشېبې وړاندې ګاډيوان خوړلي ول، د ښاغلي حضرت پوزوته ورسېد، يوډول غوسه ورغله ؛ خو دنزاكت له مخې يې څه ونه ويل اوخپل سپېن دستمال يې دپطلون له جيب نه را وكېښ او خپلي پوزې ته يې ونيواو داكاريې ځكه وكړ، چې دغه وروست بوي يې بيابيا سوګمې تنفس نه كړي او ...

خولكه څرنګه، چې ګاډيوان نشه ؤ ؛ نونه يې غوښتل، چې چوپ پاتې شي اوپه دوستانه اندازيې وويل: دغه زماكوپړۍ(سر) د اسرارو زېرمه ده ... ځكه ډېرى خلك زماپه ګاډۍ كې سپرېږي ... ماته خلك ګنجى(كل) مرتضٰى وايي او داځكه كه چېرې زماسر هم په انډيوالۍ كې وغواړي ؛ نوسپمابه يې نه كړم ...

- آفرين دې پرتا وي، رښتياهم، چې په هره مانانريې او ...

ګنجى مرتضٰى ددغه ډول ستاينواو... نه ډېرخوشحاله شو، يوډول غرور او كبريې په سترګوكې وځليد. د ډېرسياست نه يې دوه، درې پرله پسې دورې دآس په بډوډو ورحواله كړې((ځغله بې خاونده، ها...)) .

دآس سرعت نورهم پسې ګړندى شواو دپښوتړكايې لاپسې تيزه اوجګه شوه ... ګاډيوان پرېښودونكى نه و اولكه كنه دښاغلي حضرت پسې نښتى و، لږيې ځان جوړ راجوړكړ اوبيايې وويل: ... نه پوهېږم، چې موږ هره ورځ دڅه ډول خلكوسره مخ كېږو ... سياستوالو... غلو... داړه مارو... وژونكو... عشاقو... مېرمن لرونكوسړو او په سلګونو نورو ډول خلكوسره، چې زموږ په ګاډۍ كې ځي او راځي ... موږ دهغوى د ټولوله خبرواو كارونونه خبرېږو اوپرې پوهېږو ؛ خوهېڅكله دهغوى رازونه چاته نه وايو او نه ... كوو .

د ښاغلي حضرت، چې نوره اوسيله(حوصله) ختمه شوې وه اوغوسه هم ورتله ويې ويل: ((داسې ښكاري، چې ټتې(خبرې) دې نورې زياتېږي ... ؟)) . ګاډيوان يوسوړاسويلى وكړ : ((څنګه وكړم ... زمادنده همداسې ده)) . مخ يې بېرته د آس پرلور واړاوه او په يوډول ځانګړي اندازيې وپوښتل: ((ښاغلیه! تاسې پلټوونكي ياست ؟)) .

ښاغلي حضرت يوټكان وخوړ ؛ خوځان يې په واك كې كړ اولږه شېبه وروسته يې په تنده لهجه وپوښت: ((له دې خبرې څخه ستاموخه څه ده ؟)) .

- ښاغلى حضرت! مه په غوسه كېږئ، زه به تاسې سره مرسته وكړم ... زماشتون تاسې سره اړين دى ... يوازې مهرباني وكړئ اوهمدومره ووايئ، چې هويانه .

ښاغلى حضرت لږ رانرم شوى و او شايدلامل به يې هم دا و، چې ممكن دغه سړى ورسره مرسته وكړي ؛ نوپه كرارۍ او ... يې ځواب وركړ: ((ته يې څنګه انګېرې ؟)) .

ګاډيوان وويل: ((كاربشپړشو، داځل نه غواړم خرشم او هېڅكله به دې پرې نږدم، چې رانه لاړشې ...)) يوځل بيايې آس ته تازيانه (قمچين) ورخوشې كړه او دوه، درې ډبه يې وواهه اوځواب يې وركړ: ((ډېره ښه ده، زه خوپه هماغه لومړي سر كې پوه شوم، چې تاسې پلټوونكي ياست، ښه نواوس مهرباني وكړئ او ووايئ، چې دكوم ځاى پلټنې او څېړنې لپاره راغلي ياست ؟)) .

- ګوره كه نه ظالمه ما، چې تاته خبره وكړه ؛ نوته خويې مه عاموه داخبره همداسې پټه او ... ښه ده .

ګاډيوان ددغه پټ راز له خبريدونه خورا من من غوښه واخيسته او ... ډكه خوله توكاڼې يې پرځمكه توه كړې اوويې ويل: څه موده مخكې هم يوپلټوونكى دلته راغلى و ... البته هغه ستاسې په څېرنه و ... وچ كلك اومړزګى غوندې سړى و ... په زرډوله قسمونواو آيتونويې هم نشوكولاى خلكوته ځان د پلټوونكي په توګه ور وپېژني ... هركارځانته يوه شوشا(قداوقواره) غواړي ... خلك دښايسته او خټ خيټوخلكودرناوى كوي ... همداسې نه ده ښاغله ؟ ښاغلي حضرت، چې د زړه له تله يې دګاډيوان په ساده توب خندل، په لوړاواز وويل: ((همداسې ده، بالكل همداسې ده. پخوانى متل دى، چې د خلكوعقل په سترګوكې يې نغښتى دى)) . ګاډيوان د ښاغلي حضرت خبره په نيمايې كې ورپرې كړه او ويې ويل: هغه خلك چې ټول يوډول ونې لري، هېڅكله نشي كولاى ځان كبرجن اومغرور وښيي ... ځكه خلك يې نه مني، هېڅ څوك يې خبره نه منې، كه هغه هرڅومره نارې او سورې وكړي، اوهرڅومره اسناداو شواهد وړاندې كړي ؛ خوبيايې هم څوك نه مني ... هغه پلټونكى هم همداسې يوڅوك و. پرځاى ددې چې  خلك ترې ډار شوى واى، ملنډې يې هم پرې وهلې او ... موږ د ثبت یو مامور ډوله رئيس لرو. كله، چې نوموړي پلټونكي همدغه رئيس په بډې ګيركړ ؛ نوپرځاى ددې، چې نوموړى رئيس ورته زارۍ وكړي اود خپلې غلطۍ بښنه ترې وغواړي، يوداسې مضبوطه څپېړه يې ورته  وركړه، چې هغه د چاخبره له پوزې نه يې وينې راوبهېدې)) .

ګاډيوان چې د هماغې پېښې په فكركې و؛ په لوړ اوازيې خنداوكړه، چې دخولې لاړې يې دښاغلي حضرت پرمخ ولويدې ؛ خوارزښت يې ورنه كړاوبيايې هم خپله خبره وغځوله: ((ياره خداى شته، چې پلتونكي هم غوښتل، رئيس ووهي ؛ خوله بده مرغه، چې ټيټ و اورئيس ته نه رسېد ؛ نو پټكې مټكې يې پرې ډېرې وكړې او ډېريې زړه غوښتل، چې خپل كسات واخلي ؛ خو نه ور رسيد، دده هغه ټوپونو اوپټكوته راټول شوي خلك هم ځيرول اوټولوپرې په كټ كټ خندل)) .

ګاډيوان په(ميدان شهر) دوره ووهله او دلوى واټ پرلور، چې لكه رڼاورځ روښانه و ورسم شو، ټولې مغازې او دوكانونه په ښكلوسپېنو، شنواورنګارنګ راډونو(نينونو) اوتابلوګانوښكلي شوي ول ... په لاروكې هم ډېرخلك ترسترګوكېدل ... څوګامه وړاندې ګاډيوان د آس ولكه راټينګه كړه او ګاډۍ يې د (سپين آس ) له هوټل سره جوخته ودروله او مخ يې دښاغلي حضرت پرلورواړاوه او ورته يې وويل: ښاغليه! دغه هوټل ترنوروهم ښه او هم پاك دى ... ډېرى توريستان اوميلمانه دلته راځي ... څښتن يې هم بډايه دى ... څوكاله وړاندې خپله يې هم چوپړكوونكی (ګارسون) و؛ خو اوس راشه اومال دولت يې وګوره ...

ښاغلي حضرت غوښتل، چې پلي شي ... خوګاډيوان پرې نښود. اجازه راكړئ، لاړشم او وګورم، چې څوك شته اوكه نه؟ ... اوستاسې رضايت ترلاسه كولاى شي اوكه نه ؟

ښاغلى حضرت پوه شو، چې د ګاډيوان موخه داده، چې لاړشي او دهوټل څښتن خبركړي اوپه دې توګه ترې خپله برخه واخلي. له دغه كارسره ښاعلى حضرت سل په سلوكې همغږى و ؛ خود سياست له مخې يې هسې تينګاروكړ، چې ګواكې ...

- اړينه نه ده، چې ولاړشئ او زحمت وباسئ .

- هغه سكې(روپۍ) چې ښاغلي حضرت دګاډيوان پرلور وړاندې كړې وې، ګاډيوان وانه خيستې او ويې ويل: ((نه ښاغليه! تاسې زماميلمه ياست اوبويه زه ستاسې ميلمستياپه ښه توګه وكړم)) .

وروسته يې د هوټل پرلورمنده كړه ... ښاغلي حضرت هسې په درواغوځان اخواديخواكړ او دخولۍ او بكس را اخيستوپه پلمه يې داموقع ګاډيوان ته وركړه، چې هوټل ته دننه ولاړشي .

ګنجي مرتضٰى دهوټل وربيرته كړاونېغ دننه ولاړ- د سګريټواوشرابوتريوبوي دهوټل ټول سالون ككړكړى و... دخبرواترو اوجګوخنداګانوغږونه دهرې خوانه اوريدل كېدل ... دسالون په پورته سركې يوشمېرهغه كسان، چې دښاروالۍ په ټاكنوكې بريالي شوي ول د مخالفينو سره په خبرو بوخت وو... دسالون په بل سركې نوردولتي مامورين ول، چې د دولت له كارونواونيمګړتياوڅخه يې سرټكاوه اود خپلورئيسانوعيبت او... يې كاوه .

ګنجى مرتضٰى بياهم نېغ دهغې خونې پرلور ورغى، چېرته چې دهوټل څښتن كېناسته ... سريې دكړكۍ نه وردننه كړاو ورته يې وويل: ښاغليه، له پلازمينې (مركز) څخه پلټونكى راغلى دى ... غواړي دلته راشي ... ځيراوسه، ګوره څه داسې كار ونه كړې، چې هغه پوه شي مادرته ويلي دي ... مرتضٰى چې څنګه خپله خبره بشپړه كړه ؛ نولكه مرمۍ بېرته بهرووت ...

د هوټل څښتن، چې عادت يې درلود تل به ترنيمې شپې دهوټل دخل ته ناست و او ددې په ترڅ كې به يې شراب هم څښل ؛ نوددې خبرې په اوريدوسره يې لكه بم، چې د غوږونوسره جوخت چاوديدلى وي، راپه سد شو... يو دم يې له سرنه نشه والوته ... لكه فنر له خپل ځاى نه والوت اوپه خپل يوسلوشل كيلوګرامه وزن په درلودوسره يې د وره پرلور منډه، ترڅو نابللي ميلمه ته هركلى ووايي او دهغه ... وكړي .

ښاغلي حضرت په هماغه كبر او غرور سره د هوټل تمبه بيرته كړه او د هوټل سالون ته وردننه شو-كله چې د ښاغلي حضرت د بوټانو كړپا د خلكو غوږونو ته ورسېده ؛ نوپه سالون كې د ټولوناستوخلكوسرونه دنوموړي پرلور واوښتل اود ټولوپه ذهنونوكې همدايوه پوښتنه له ورايه برېښيده((چې نوموړى څوك دى ؟)) .

دهوټل مالك، چې مست هم و، د خپلې غټې خېټې په درلودوسره يې كوښښ كاوه او ميزونه يې يوه خوا اوبله خواټيله كول، ترڅوځان ښاغلي حضرت ته ورسوي، چې په همدې ترڅ كې يې څوكابونه او بوتلونه هم د ميزونوڅخه لاندې وغورځول، چې دماتيدوغږيې ټولوخلكوواوريد ؛ خوناست خلك دومره نوي راغلي مشتري ته ځيرول، چې اصلاً هېڅ د شيانوپه ماتيدوپوه نشول. د هوټل څښتن ښاغلی حضرت په بيړه دهغه ميزپرلور روان كړ، چې چوپړ كوونكي يې لا په جوړولو بوخت ول، څو تنه دولتي چارواكي، چې له لومړي سر نه ګنجي مرتضىٰ ته ځير شوي و، چې نوموړی ميلمه همده له ځان سره را راوان كړى دى ؛ نودسر اوسترګوپه اشارويې ترې پوښتنه وكړه، چې دغه ښاغلى څوك دى ؟ مرتضٰى ورو-ورو د هغوى د ميزپرلور وروړاندې شواو په ټيټ اوازيې وويل: پلټوونكى دى .

دلوى څارنوالۍ د دفتررئيس ترټولو په غوسه و، په ډېرې ... يې خپلې چشمې جوړې راجوړې كړې او ويې ويل: موږ؛ خوهېڅكله داسې يومامورنه درلود .

ګنجى مرتضٰى ديو ميز تر شا كېناست اوهغه بوتل شراب، چې د ميزپرسرايښي و، راپورته كړاو داسې يې په سر واړاوه لكه همده ته، چې ايښي و. دغه راز له قاب نه يې يوه غټه ټوټه غوښه هم راواخيسته اوپه مزه مزه يې وخوړه او ويې ويل: ياره ملګرودغه سړى، چې وينئ همدانن ورځ له پلازمينې څخه راغلى ... ډېرمهم سړى دى او...

- ته څنګه پوه شوې؟ په خپله يې درته وويل؟

- نه په خپله خويې څه نه دې ويلي ؛ خو... زه يې له كارونو او حركاتو پوه شوم .

او تاسې هم عجيبه خلك ياست، هغه كاليواو څېرې ته  خويې يوځل وګورئ، نوڅنګه بياشك كوئ ، چې نوموړى پلټوونكى نه دى .

دلوى څارنوالۍ عمومي مديرنورهم په غوسه شو. ... ويې ويل: ترورزيه ولې چټيات وايې، كه په غټوالي وي، فيل هم غټ دى ؛ نوموږفيل ته هم پلټوونكى ووايو ؟

ګنجي مرتضٰى دويم بوتل شراب هم وڅښل اوځواب يې وركړ: كه غواړئ، چې په حقيقت پوشئ ؛ نوماپرې وار دمخه كړى دى او دنوموړي له خولې نه مې خبره نيولې ده((ماورته وويل، چې موږ ډېرځوانمرده خلك يواو ... كه چېرې څوك زموږ سرهم وغواړي نه يې ترې سپماكوو)) .- نوهمدالامل و، چې لږ رانرم شواو... خوكه ته وغواړې اوكه ونه غواړې هغه پلټونكى دى او دلته دنرخ اونوا دمعلومولولپاره راغلی ترڅوځان په هرڅه پوه كړي چې ...

كه څه هم دګنجي خبرې دمنلووړنه وې ؛ خوپه هغه شېبه كې يې دولتي چارواكي دخپلې اغېزې لاندې راوستي وو په ځانګړي توګه د ښاغلي حضرت وجودهم يوڅه و... بڼه يې د سوداګرپه څيرهم نه وه . د خان اوخان بازۍ كيسه هم نوره ختمه شوې وه- پاتې شوه دماموراوكاركوونكي خبره ؛ نومامورهېڅ كله په دولتي تنخواه دومره خېټه نه كوي. نوهرومرولوړپوړى چارواكى و او هغه هم دپلټوونكوپه برخه كې اود لته هم دښار د ارزونې او څارنې لپاره راغلى و ترڅو ...

دثبت رئيس خودومره ډارشوى و، چې نږدې ول هغه خوړلي شيان هم بيرته راوګرځوي ... په بنده ژبه يې وپوښتل .

- ستونزه څه ده ؟

- د پوليسود دفتررئيس ځواب وركړ .

- څنګه ستونزه؟ ... هغه څوك، چې كوم حساب كتاب ونه لري، يانې ټګي اوبرګي يې نه وي كړي ؛ نوڅه ستونزه لرلاى شي ؟

د ښاروالۍ مرستيال بې واكه وخندل او ويې ويل: اوس به نر اوښځه معلومېږي، والله چې پلاردي هم بډې اخيستي وي، چې درڅخه يې پوښتنه وكړي .

دلوى څارنوالي رئيس په يوډول پيغورلرونكي اندازوويل: لامل يې هم داوي، چې د ښاروالۍ كارونه تل زياداو ګډوډوي. او ددې ټولوكنټرول پوره وخت ته اړتيالري، چې له بده مرغه ... دغه خبره لكه برېښناسالون په منځ كې خوره شوه، دوه- درې تنه دهوتل مرستيالان، چې دځانګړوميزونوترشاه ناست ول، له خپلوځايونوڅخه راجګ شول- هغه يوچې نسبتاً په هغه نوروكې لږ چاغ و. لومړى رامخكې شواو ويې ويل: ((ملګروغوره به وي، چې ولاړشو ...)) په دې وخت كې د هوټل څښتن دولتي چارواكود ميزڅنګ ته ځان ور ورساوه او هغوى سره يې په خبروپيل وكړ اوبنګ بنګ يې څوشېبې ورسره وكړ. د څارنوالۍ مديرو پوښت: (مسيو) څه خبره ده ؟

د هوټل مالك چې دوېرې له لاسه دليونتوب تربريده رسيدلى و او نه يې شول كولاى، چې سمې خبرې وكړي؛ ځواب وركړ: خاورې مې پرسر شوې(هق) ... مظلوم(هق) شوم... دمېزدسترخوانونه... (هق) ... كابونه ... هق...كاشوغې ... هق ... پنجې ... هق ... ټول خراب ... هق ... ول ... اوس يې د ډوډۍ ... هق ... ليست وغوښت .

د هوټل څښتن غوښتل، چې ځان په نشه ووهي او پورته ولاړشي!!... نوپه همدې لاسوندهركله به يې، چې هق وكړه لاس به يې خولې ته وروړ ...د ثبت رئيس وپوښتل: په غوسه شوې ؟

- ډېر ... هق... خداى دې په خپله ورحمېږي ... هق...

ګنجي مرتضٰى د بوتل پاتې شوني شراب هم په پيك كې راتش كړل او پيك يې پرسر واړاوه ... پاتې شوې ډودۍ يې هم وخوړه او كابونه يې داسې پاك كړل لكه د جمات ممبر. د نوموړي دغه كار په ډېرڅه ارزېده، ګنجني ته يې څه باك كاوه، چې راغلى ښاغلى پلټوونكى دى او كه ...

څوګامه اخوا څوتنه كروندګر، چې پخواپه خپله مالكان ول ناست وو او اوس يې د ژوندترخه  څكل او خپله يې دهقاني كوله او د يو څو ټنګو قرضو روپو په پار ناست ول، ترڅو يوه څه پرې كور ته يوسي او څه باندې يې كركيله وكړي، په هر حال دوى هم د مېز تر شاه ناست ول او په غړپ _ غړپ يې شراب څښل، كله چې له دې خبرې خبر شول ؛ نو هغوى هم غلي كېناستل، دوه غوږونه يې لرل او دوه نور يې پور كړل او غوږ_ غوږ شول ترڅو په خبره ځان پوه كړي ،چې راغلى مېلمه څوك دى او څه به وكړي، هغه چې د نورو په پرتله خورا بوډا و، ويې ويل: ولا، چې څنګه ښايسته او ... پلټونكى دى ؟ څومره ښه كش او پش لري؟ څومره ښه ... يې دي، كه غواړي په رښتيا ځان پوه كړي رادې شي او موږ سره دې كېني، چې موږ يې په واقعيت خبر كړو، ترڅو .... او په دې يې پوه كړو، چې چرګه چېرته هګۍ اچوي .

كه چېرې ښاغلى پلټونكى لاړ شي د هوټل له څښتن سره كېني د هغه ډوډۍ موډۍ وخوري او څه زار او مرګ هم وركړي او بيا بېرته لاړ شي او خپل مشر ته رپوټ وركړي، چې ما ګواكي دا كار كړى دى او دا ... مې كړي دي ؛ نو دا خو بيا پلټه او څارنه نشوه .

په دې وخت كې ناڅاپه د ګنجي مرتضىٰ پام شو، چې ښاغلي حضرت خپله د يادښت كتابچه راكښلي او څه په كې ليكي ... د هوټل مالك يې ورو په لاس وواهه او ورته يې وويل: وګوره چې ستا راغلى ميلمه څه كوي ...

د هوټل څښتن او نور ناست وګړي ټول يو_ يو له خپل ځاى نه بې غږ غوږه پاڅېدل او بې ښه او بد له هوټل نه بهر شول او ...

د هوټل مالك بېرته راغى او د ګنجي مرتضىٰ سره  كېناست او ويې پوښتل : څه ليكي ... هق ؟ ...

مرتضىٰ ښه خوندوره او ... خندا وكړه او ويې ويل: څه غواړې، چې څه وليكي ؟... څه يې چې ليدلي ؛ نو هماغه ليكي ...

- يانې غواړي ...هق ... خپل رپوټ وليكي ؟

- هو! او څېره خو يې هم ګوره، چې څومره سره شوې ده او څومره په غوسه دى ؟

- نو اوس ستونزه څه ده ... هق ... اوس بويه څه كار وكړو ... هق ... ؟؟؟

ګنجي د ښاغلي حضرت پر لور وكتل، كسي چې ښاغلى ورته نغوته كوي او غواړي يې، ځان يې جوړ راجوړ كړ او د ښاغلي حضرت د مېز پر لور يې ورمنډه كړه... دومره نشه او مست شوى و، چې د ځان واك يې په بشپړه توګه له لاسه وركړى و او په لاره كې د مېزونو سره ټكر كېده، چې له بده مرغه د څو مېزونو نه يې قابونه او بوتلونه هم راغوځار كړل، چې د ماتېدو غږ يې په ټول سالون كې انګازې جوړې كړې... بالاخره د ښاغلي حضرت مېز ته ورسېد په ډېر درناوي يې تعظيم وكړ او ښاغلي حضرت ته يې وويل: بلې ښاغليه! مهرباني وكړئ څه امر لرئ ؟ ...

ښاغلي حضرت د ملګرتيا خندا وكړه او ويې ويل: ښاغلى مرتضىٰ داسې برېښي، چې مانه هير شوي ول، چې ستاسې د ګاډۍ كرايه دركړم ؟

 دخپل پطلون له جېب نه يې هغه پيسې، چې د ساقي خانې له مالك څخه يې اخيستې وې، راوويستې او له هغې نه يې يو د پينځو روپو سكه مرتضىٰ ته وړاندې كړه او ورته يې وويل: هه واخله دا دې هم روپۍ .

مرتضىٰ دويم ځلي تعظيم او درناوى وكړ او ويې ويل: لكه څنګه، چې تاسې ډېر ... ياست ؛ نو نه يې غواړم او نه يې اخلم .

- ولې ؟

- تاسې زموږ مېلمه ياست ... پيسې څه ارزښت لري ؟

- دا سمه ده يار ؛ خو .... دا ستا حق دى ...

- حق او حساب ؛ خو ژرنده ګړي كوي او ... زموږ تر منځ خو داسې كومه خبره نشته .

وروسته له هغې ګنجى مرتضىٰ راټيټ شو او داسې برېښېدل لكه څوك، چې غواړي چا ته ډېر مهم راز افشا كړي، د ښاغلي حضرت غوږ ته يې خپله خوله ور لنډه كړه او ورته يې وويل: ښاغليه! د هوټل څښتن، د دولت كاركوونكي او رئيسان ټول پوه شوي دي، چې تاسې څه كاره ياست او ... څو تنو يې د خپل ځان له وېرې دا ځاى پرېښود او...

ټول هغه كسان چې په سالون كې ناست ول او ګنجى مرتضىٰ يې ليده، چې د ښاغلي حضرت سره داسې كښته او پورته كېږي ؛ نو اريان پاتې ول، چې دا څنګه كېدون لري .

ښاغلي حضرت وپوښتل: د دوى له كارونو څخه څه خبر لرې ؟

- ښاغليه! د ټولو كار خراب دى، ټول سر تر پښو په چټلۍ او ګنده ګۍ كې ښخ دي .

- ښاغلي حضرت وويل: ښه ډېره ښه ده، ووايه زه هم پوه شم، چې دلته د روغتيا او ښاروالۍ ډله څه كار كوي ؟

- اى ښاغليه! ... كومه د روغتيا ډله؟ ... دوى ټول د مرتضىٰ پيشوګانې دي، كه د لسم پوړ نه يې هم لاندې را خطا كړې نه مړه كېږي او بېرته لكه د بلا بچي را جېګېږي ...

- نو څنګه تر اوسه پورې نه دي ګير شوي ؟

|+| ليكوال سيدي در شنبه هجدهم خرداد 1387  |
 ایلیاد

ايليـــــــــــــــــــاد

 

لومــــــــړۍ ســــرود

                                                      لومړۍ برخه

ليكوال: هومر

ژباړن : سیدنظیم سیدی

 

اى د شعر الهې! د آخيلوس د زوى پله Pelee[1] غوسه راوپاروه، داسې دردونكې غوسه، لكه د آخايي [2]  د خلكو " يو نانيانو " بې شمېره دردونه يې، چې راپارولي وو او هغه ټول مغرور او زړه ور نفوس يې د مرګ كندې[3] ته خطا كړي وو او د هغوى ټولو جسدونه يې د سپو او مرغانو خوراك كړي وو ؛ دا ځكه، چې په دغه كارونو كې د خدايانو د خداى زيوس Zeus[4] خوښه منل كېده او ومنل شوه . اى الهې! د خبرو لړۍ دې له هغې ورځې، چې د آتره Atree[5] د زوى آګاممنون Agamemnon[6]، چې د خلكو پادشاه و او زړه ور آخيلوس، چې د خدايانو له خېل " نژاد " څخه و او ترمنځ يې تاوتريخوالى او اخ و ډب پيل شو، پيل كړه .

اسماني بلا: څوك وو، چې د هغوى خدايان يې په خپلو كې سره په جنګ واچول ؟

د لِټوLeto[7]   زوى اپولون Apolon[8] او زيوس Zeus وو ؛ ځكه د دوى په زړه كې د اګاممنون په اړه لوېدلې وه او ښه ورته غوسه وو ؛ نو د لښكريانو په منځ كې يې ورته يو حيرانونكى درد وپاشه، چې جنګياليو سړيو يې له هرې خوا لاسونه ومينځل او مرګ ته يې مخه كړه .

دا كار ؛ ځكه وشو، چې د آتره كريزس  Atree Chrysesزوى اګاممنون د اپولون د معبد كاهن ته سپكاوى وكړ او هغه يې سپك وباله. كريزس د آخايي د خلكو ظريفو كښتيو ته راغلى و ؛ ترڅو خپله لور د هغوى له منګلو څخه وژغوري او يايې ترې په پيسو بوځي.

ډېرې ډالۍ يې له ځان سره راوړې وې او د قوماندان اپولون[9] د سروزرو امسا " عصا " او د خدايانو پړي " مزى " هم ورسره و. د آخايانو د ټولو خلكو څخه په ځانګړي توګه د آتره[10] له دوو زامنو څخه يې، چې د لښكرو مشران ول، غوښتنه كوله او ورته ويل يې : " اى د آتره زامنو!  او تاسې اى د آخايي خلكو، چې نېك خويه او د قوي مټو خاوندان ياست ! هيله ده هغه خدايان، چې د اولمپ Olympe په[11] غرونو كې استوګن دي تاسې سره مرسته وكړي  ؛ ترڅو د پريام  Priam[12] ښار وران كړئ او وروسته له هغې بې اندېښنې او تشويش څخه خپلو ماڼيو ته لاړ شئ  ؛ خو آيا كولاى شئ، چې زما لور بېرته ما ته را وسپارئ ؟  او آيا كولاى شئ ددغه كار لپاره، چې ما كومې ډالۍ راوړي دي د زيوس د زوى قوماندان اپولون په خاطر هغه زما څخه واخلئ او ويې منئ ؟

په دې وخت كې د آخايي ټولو خلكو په چيغو او هلو_ هلو وويل: " كاهن بايد له ځان سره   ايسار كړو او بايد د هغه ټولې ارزښتناكه ډالۍ په ورين تندي ومنو " .

خو دغه خبره د اګاممنون خوښه نشوه، له ډېرې غوسې او كبر څخه يې كريزس ولېږه او په ډېرې ستونزې يې امر وكړ، چې " اى زاړه بوډا! خپل ځان وساته، چې زه دې نور په دې نژديو كې زموږ له بېړيو سره ونه وينم، اوس دې خوښه، چې اوس دلته خوښي كوې او كښېنې او كه نه  سبا ورته راځې او ... ؛ خو په دې پوه شه، چې وروسته تر دې به نه ستا امسا او نه هم د اپولون ښايست او غوسه په كار راشي  او هغه څوك، چې ته يې غواړې هغه به هېڅكله تاته در نه كړم، زما په ماڼۍ كې، په آرګوس Argos كې، چې د هغې د پيداېښت له ځاى څخه خورا ډېر لرې دې، زړه به شي .

هلته به زما په خاطر زما د كارونو په خاطر به كښته او پورته ځي راځي او كله يې، چې وغواړم ؛ نو زما پالنګ ته به هم راشي او هر څه مې، چې زړه غواړي ورسره يې كولاى شم او كه غواړې، چې غوسه مې نوره هم را ونه پارېږي او اعصاب مې خراب نشي ؛ نو  ځه لاړ شه او د خپل ژوند خير همدا اوس وغواړه . " .

دايې وويل، زوړ بوډا يې هم له خبرو وډار شو او دده خبره يې ومنله، غلى شو او بې له غږ غوږه له  هغه شين ځاى څخه، چې سين هم په كې غړ غړې كولې لاړ او كله، چې يوازې شو د لِټو له زوى اپولون څخه، چې ډېرې ښايسته او زړه راښكونكې څڼې يې لرلې په ډېرې عاجزۍ سره ترې غوښتنه وكړه: " اى د ښايسته او نازكې ليندۍ لرونكي خدايه ! اى، چې د اسماني كريزه Chryse او سيلاى Cilla ملاتړ يې خدايه ! او اى، چې تندوس Tenedos  غوندې چا باندې شاهانه حكم كوې او امر چلوې خدايه ! زما خبره واوره ! اى سمينته Sminthee ! كه چېرې مې ستا لپاره يا ستا په خاطر عبادت ځاى جوړ كړى وي او ستا خوښ شوى وي، كه چېرې مې ستا لپاره د غوايانو او وزو " بزو " غوړ او غوښور ورنونه وريته كړي وي ؛ نو د همغې په خاطر زما غوښتنه ومنه او راته يې پوره كړه، هيله ده ستاغشي زما د اوښكو هغه هيلې، چې د دانايه Dana[13]e د خلكو په وړاندې زما له سترګو څخه تويې شوي دي، كسات واخلي . " .

نوڅنګه، چې ده دغه خبره وكړه اپولون يې غوښتنه ومنله او په كرغېړن حالت په ډېره غوسه د اولمپ د غرونو له څوكو څخه راكښته شو، خپل تركش " هغه توكى، چې غشي په كې اېښودل كېږي " يې، چې په ډېره مينه سينګار شوى و را واخيست او ټولو جنګي وسلو سره يې د ملا پورې وتاړه، د ډېرې غوسې له لاسه غشو هم يو ډول اواز كاوه، نوموړى هم د غوسې له لاسه لړزېده او لكه شپه يې سرعت زياتېده. اپولون راغى او د كښتيو سره جوخت كښېناست او وروسته له هغې يې غشې وويشت، له ليندۍ څخه يې يوه عجيبه كړيكه ووته لومړى يې سپي او كچرې، چې ډېر تېز ول په تېښته كړل او وروسته يې خپل غوڅونكى غشى د هغو جنګياليو سړيو پر لور  خوشې كړ تر هغې هم وروسته يې هغه خسو او لرګيو ته، چې د مړو د سوځولو لپاره په هغې ځاى كې اېښودل شوي وو اور ور واچاوه او لمبې يې تر هسكه پورته شوې .

جنګ او جګـــړه : نهه ورځې په پرله پسې توګه د خدايانو او د دوى د لښكريانو ترمنځ غشي ورېدل راورېدل په لسمه ورځ آخيلوس خپل خلك خپلې ټولنې ته راوغوښتل.

هرا Herea[14] هغه الهه وه، چې سپين ورنونه او مټې يې لرلې، تازه يې دغې اندېښنې ته پام شوى و، نوموړې د دانايه د پاتې شويو كسانو په فكر كې وه ؛ ځكه دې ليدل، چې هغوى په څه ډول مري ؛ نو څنګه چې هغوى ټول هلته راټول شول او د ټولنې پر تغر كښېناستل، آخيلوس په بيړه را ولاړ شو او هغوى ته يې داسې وويل: " اى د آتره كوله ! ګومان كوم، چې په همدې نږديو كې به له خپل فكر او خيال څخه پښېمانه شو او كه چېرې غواړئ، چې له مرګ څخه خلاص شئ ؛ نو په كومه لاره، چې راغلي ياست په هماغه لاره بېرته لاړ شئ .

جنګ او بلا دواړه زموږ پر وړاندې زموږ لپاره غاړه غړۍ شوي دي، ليرې نه ده، چې موږ " اخايي خلك " به له پښو وغورځوي، راځي، چې لاړشو د وړاندوينۍ، كاهنۍ او يا هم د خوب له تعبير څخه ځان خبر كړو ؛ يانې ځان پرې پوه كړو او دغه پوهې زده كړو ؛ ځكه خوب هم د زيوس پيغام و.

كېداى شي هغه موږ ته ووايي او يا راڅخه وپوښتې، چې د اپولون دغه دومره غوسه له كومه شوه، څنګه يو دم دومره غوسه شو. آيا د نذر په كار كې تخلف شوى، چې دى په غوسه شوى ؟ او كه نه د سل غويانو[15]په قربانۍ كې كومه تېروتنه او يا ... شوې ده، له دغو خبرو وروسته به وګورو، چې نوموړى زموږ د وريو وريتو او بې عيبه ووزو د غوښو له خوړلو وروسته كوم ځواب وايي او كه نه؟ او د دغې خبرې شننه به راته وكړي او كه نه، چې زموږ بلا راڅخه ګرځوي او كنه؟ "  

نوموړي دا خبره وكړه او نور پر خپل ځاى كښېناست، تر هغه وروسته د تستورThestor زوى كالكاس Calchas، چې د ډېرو نجوميانو " وړاندويونكو " څخه تكړه و، د اوس، راتلونكې او تېرې شوې زمانې په اړه هم ښه پوهېده له ځايه را جګ شو، نوموړى توانېدلاى و، چې د خپل وړاندوينې هنر په وسيله، چې د اپولون څخه يې زده كړى و د آخايي د خلكو بېړۍ ګانې تر ايليون Ilion[16] پورې ورسوي، نوموړي په ډېر مهارت او چالاكۍ سره د خبرو لړۍ پيل كړه او ويې ويل: " اى اخيلوسه، چې زيوس ته ډېر نږدې او ګران يې ! غواړې، چې همدلته  همدا اوس درته د غشي ويشتونكي قوماندان د خدايانو خداى اپولون د غوسې لامل وښيم ؟ نو زه به يې درته په اړه خبرې وكړم ؛ خو ته زما خبرې په سمه توګه ونغوږه او قسم وكړه، چې په رښتيني توګه به له ما څخه هم په وينا او هم په عمل كې دفاع كوې. زه فكر كوم په دې خبرو به څوك په غوسه كړم، چې د آرګوس د خلكو په منځ كې يې وړتيا او ځواك تر ټولو زيات دى او د آخايي ټول خلك د هغه امر هم مني او هم يې تابع  دي [17] . كله، چې د يو هېواد شاه د خپل لاس لاندې كس " معدون " باندې په غوسه شي، هر وخت هغه ته زيان رسولاى شي ؛ ځكه هغه يې د لاس لاندې دى ؛ نو په دې توګه هغه كولاى شي په يوه ورځ كې خپله ټوله غوسه سړه كړي او د بلې ورځ لپاره په زړه كې غوټه پرې نږدې او څوك يې د پوښتنې او يا زور هم نشته او تر هر وخته، چې وغواړي هغه ځپلاى را ځپلاى شي ؛ نو اوس ته ځير شه او وګوره آيا چمتو يې، چې زما ځان له ستونزې او كړاو څخه خلاص كړې " . [18]

 



[1] - آخيلوس يوناني نوموتى پالوان " پهلوان " و، پلار يې پله Pelee نومېده، د مير مېدون د توكم پادشاه او مور يې تتيس Thetis د سيندونو الهه وه. د هغې د نوم فرانسوى وينګ " تلفظ " Achille دى .

[2] - آخايي يې د يونان خلكو ته ويل، آخايي د يونان په جزيره كې د يوې ناحيې نوم دى، چې د هغې سيمې خلكو په مودو_ مودو د يونان د حكومت ګدۍ په واك كې لرلې، د تروا جنګ د آخايي د خلكو او د تروا د خلكو ترمنځ په صغيره آسيا كې پېښ شوى دى .

[3] - په يوناني متن كې " هادس " Hades دى، چې د مړو د ښار او د همدغه ښار د خداى نوم هم دى .

[4] - Zeus د خدايانو مشر و او د لاتينې ژوپيتر معادل دى .

[5] - Atree

[6] - Agamemnon د يونانيانو اتل " سالار " و، چې د خپلې ورېندارې " د ورور ښځې " هلن، چې د تروا شهزاده هغه تښتولې وه، په خاطر يې دغه ښار ته لښكرې راوستې او د تروا مشهور جنګ هم له همدغه څاى څخه پيل شو .

[7] - Leto

[8] - Apolon د ښكلي هنرونو، شعر، پوځ، طب، لمر او ټولو غيب ويونكو " وړاندويونكو " خداى و. آګاممنون د آپولون د معبد كاهن " پاپ، پنډت او راهب " لور، چې يونانيانو تښتولې وه،  راوسته ؛ خو لكه څرنګه، چې د هغې د بېرته وركولو څخه يې ډډه وكړه ؛ نو په خپله دى او لښكريان يې د اپولون د غوسې لامل شول .

 [9] - د سرو زرو امسا د منسوبو پړو سره د اپولون لپاره د كاهنۍ نښې وې .  

[10] - دلته د آتره له دوو زامنو څخه موخه اګاممنون د آرګوس د خلكو پادشاه او د آخايي د خلكو مشر او دويم يې د اسپارت د خلكو پادشا منلاس دي . هلن، چې د منلاس مېرمن وه او ډېره ښايسته هم وه د تروا د ښار شهزاده پاريس وتښتوله او دا خبره د تروا د خلكو او د آخايي " يونانيانو " د خلكو ترمنځ د اوږد مهالي جنګ لامل شوه، په دغه جنګ كې اګاممنون د يونانيانو مشر و .

[11] - Olympe يوه پېژندل شوې غرنۍ سيمه ده، چې د يونان خدايانو د هغې په لوړه " جګه " سيمه كې ژوند كاوه .

[12] - آره موخه د تروا ښار دى، چې د پاريس پلار پريام Priam يې وروستى پادشاه و .

[13] - Danae موخه د آخايي خلك دي، چې خپل خېل " نژاد " يې د زيوس د ښځو په وسيله دانايه ته رساوه .

[14] - Hera هرا د خدايانو د خداى  مېرمن وه، لكه د رومي كيسو د ژونن معادل، نوموړى د تروا په جنګ كې د يونانيانو پلوى و .

[15] -  Hecatombe دود و، چې سل غوايان به يې يو ځل قرباني كول .

[16] - Ilion په تروا كې د يو ښار نوم دى .

[17] - موخه مو اګاممنون دى .

[18] - د اګاممنون له غوسې څخه په اندېښنه كې دى .

|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه بیست و یکم فروردین 1387  |
 رومان

دخرم ښار ريل ګاډي دتيارې سينه څيرله او د تهران پر لوريې واټن رالنډاوه ، د ريل د ګړاړيو ( ټايرونو) او مقطعي غږونو د نيمې شپې په چوپتيا كې عجيبې انګازې جوړې كړې وې ؛ په هغه يخ (سړې هوا ) اوچوپتيا كې مو دګاډي په هره خونه كې بل ډول نړۍ (دنيا) ځانته جوړه كړې وه ، زموږ په خونه كې څلورتنه وو، چې يوازې زه په كې ويښ وم او دخونې څراغ په رڼا كې مې ليدل چې زموږ دخونې درې تنه نور ملګري هريو په څه ډول خوب وړي او څنګه پراته دي .

ستړى وم ، خو خوب نه راتلو ؛ له يوازې توب نه په تنګ شوى وم ، ساعت نژدې د شپې يولس بجې وې چې ريل ګاډى د (مشك آباد ) تم ځاى ته ورسېد او څو دقيقې وروسته يې بېرته حركت وكړ ، زه له خپلې خونې څخه بهر را ووتم چې د ريل رستورانټ ته ولاړشم او يو ګيلاس قهوه وڅـښم چې هم پرې ستړيا رفع كړم او هم مې خوب وتـښتي .

د ډېرو خونو څراغونه روښانه ول ؛ د ريل ګاډي په لارو (راهرونو) كې څوك نه ترسترګو كېدل ، رستورانت بندېدو ته نژدې و او له كاركوونكو پرته په كې نورڅوك ( مسافرين ) نه ترسترګو كېدل .

دمېز ترشاه كېناستم ، د يو ګيلاس قهوې غوښتنه مې وكړه او سګريت مې ولګاوه ؛ خپلې سترګې مې بهر ځير كړې ، د شپې تيارې لكه تور ترپال د سپينو واورو مخ پوښلې و ، هغه شپه زه له يوه ماموريته راستنېدم ، له داسې ماموريته چې د يو غل د نيولو لپاره جوړ شوى و او ډېره شونتيا ( امكان ) يې درلوده چې هغه غل دې د يوې ډېرې خطرناكې ډلې ( بانډ ) غړى وي، هغه داسې څوك و چې موږ يې څو كاله پخوا په لټه كې وو آخر هم ګير نشو او نه يې كومه پته يا مدرك زموږ لاس ته راغى ، زه (اهواز ) ته تللى وم او داسې فكر مې كاوه ، هغه مخكې له دې چې له پولې ( سرحد ) څخه بهر شي د ملګرو سره يې د اړيكو د ټينګولو پرمهال سره دملګرو يې ګير كړم ، خوله بده مرغه دا مامويت نيمګړى پاتې شو او هغه شكمن تن دخپلو جعلي اسنادو په درلودلو سره له پولې څخه اوښتى و .

چوپړكوونكي ( خدمتګار ) دقهوې ګيلاس زما مخې ته كېښود ، چندان خوند يې نه درلود ، خو ما هغه وڅـښله څوشېبې وروسته مې دهغې پيسې وركړې او له رستورانته را ووتم .

كله چې دويمې شمېرې خونې ( واګون ) ته را ورسېدم ، نو يو ډول ځانګړى خور- خور مې تر غوږو شو، داسې مې وپتييله چې ګواكې كوم څوك زندۍ شوى دى ، اواز يې په ډېرې ستونزې را اوچتاوه ، يوه شېبه ودرېدم ، اواز د ريل وروستۍ برخې د لاس مينځوني ( دست شوى ) سره جوخت تر غوږو كېدو ، د خونې ور مې بېرته كړ ، څراغ مړ و ، څراغ مې ولګاوه ، يو ځوان سړى د خونې په منځ كې پروت و او له درده لكه چمچه مار پرخپل ځاى كې څرخېده ، لاسونه يې له ستوني كړۍ ( حلقه ) كړي وو ، رنګ يې ژېړ شوى و ، له هغه سره نژدې د پښو د پنچو په سركېناستم ، په لاس مې د هغه صورت وواهه او ترې مې وپوښتل: څه پېښه ده ، خبرې وكړه .

سړي په ډېرې سختۍ خبرې كولې او د دې توان يې نه درلود چې خبرې وكړي ، ډېره هڅه مې وكړه چې هغه په خبرو راولم ، خو ګټه يې ونه كړه ، كله چې پوه شوم زما خواري هسې بې ځايه ده، نودامې وپتييله، چې د ريل ګاډي مشر ( رئيس ) خبر كړم، څنګه چې له خپل ځاى نه جګ شوم ، ناڅاپه مې مضبوته ( كلكه) ضربه پر سر وخوړه او نور په هېڅ پوه نشوم چې . . .

كله چې په هوښ راغلم كه كسم د هغه ځوان پروجود چې څو شېبې وړاندې د درد په حالت كې پروت و ، پروت وم ، د خونې څراغ لاهماغسې روښانه و ، سر مې د هغې نا ببرې ضربې له كبله چې څو شېبې وړاندې مې خوړلې وه خورا پوره درد كاوه ، د ځوان لاس مې په خپل لاس كې ونيو ، وجود يې يخ شوى و او د وينې كوم څرك په كې نه ښكارېده .

فكر مې وكړ چې بايد مسموم كړى يې وي ، ساعت ته مې وكتل  دوې، درې دقيقې د شپې نيمايي ته پاتې وې ، له ځان سره چې مې حساب وكړ؛ نو نژدې شل دقيقې د بې هوښۍ په حالت كې وم .

د ځوان سړي جېبونه مې ولټول، چې د هغه د جېبونو د اسنادو له مخې يې هويت پيداكړم؛ خو هغه چاچې دى يې وژلى و، د ده له پيسو څخه يې نور هېڅ ورته په جېب كې نه و پرېښي، دې كار د دې څرګندويي كوله چې وژنه ( قتل ) د كوم بل څيز يا شي لپاره ترسره شوى دى ، دې موضوع زما اندېښنه او كنجكاوي نوره هم پسې زياته كړه .

كرار له خپل ځايه پاڅېدم؛ خو هغه څه چې زه يې په تلوسه كې كړم ، هغه دا و چې د وژل شوي      (مقتول) بوټان يې په پښو كې نه وو ،  سوچ مې وكړ چې ممكن تر خوب دمخه يې ويستلي وي او همدلته يې چېرې ايښي وي ، ټول ځايونه مې پسې ولټول حتىٰ د څوكۍ لاندې مې هم يو ځل سر وركښته كړ؛ خو هېڅ درك يې معلوم نشو ، له ځان سره مې وويل : ممكن د وژل شوي بوټونو به هم وژونكو (قاتلينو) ته خورا پوره ارزښت درلود، چې له ځان سره يې وړي دي .

خو څه ارزښت ؟  دامې بايد پلټلى واى .

زما حيرانتيادا وه، چې وژل شوى مسافر ولې يوازې په خونه كې و ، يو ځل بيا مې د هغه جامې او جېبونه وپلټل ، دا ځل مې د هغه شاته يانې ملا خواته يې لاس ور تېر كړ او هغې پورې مې لاس ها خوا دې خوا كاوه ترڅو چې له اوږې ( ولي ) شاته يې يوڅه مې لاس ته راغلل ، له ورايه كاغذبرېښېده ، د سړي د ولي سره جوخت مې د هغه لستوڼۍ وڅيره او هغه كاغذ ډوله شى مې ترې راوويست ، يوه كلكه خړ رنګې ټوټه وه او د يوه ويزيت كارت په كچې يې اندازه درلوده، چې يوه څنډه يې د ژېړ رنګې غيرې منظمې كرښې په وسيله توره شوې وه . د دې كارت نورې درې واړه خواوې خورا ښايسته روښانه او پاكې وې ، يوازې همدا يوه څنډه يې چې د نورو په پرتله څه كښته هم وه او نامنظمه ژېړه يا طلايي كرښه پرې را كاږل شوې وه ، په قصدي توګه په لاس څيرل شوې وه .

فكر مې وكړ چې دا ټوټه بايد يو مخفي رمز وي كه نه دا ټوټه د نامنظمې ژېړې كرښې په درلودلو سره او هغه هم د سړي په ولي كې مخفي شوې وه، څه مانا لري او ولې يې څوك په دومره

پټ ځاى كې پټه كړي !

هېڅ دشك ځاى نه وپاتې، چې وژل شوي كس دې كوم ګران بيه څيز له ځان سره تهران ته نه وي وړي ؟!؛ ځكه هغه څوك چې د دې موضوع نه خبر شوى و؛ نو دى يې وژلى و .

كارت مې په خپل جېب كې كېښود ، وروسته له هغې د هغه كاليو پر لور ورغلم، چې له بكس څخه يې ورته د څوكۍ پر سر شيندلي وو ، د وژل شوي كس له شخصي توكو پرته په كې نور داسې څه نه ترسترګو كېدل، چې د نوموړي دهويت ښكارندويي دې وكړي. داچې وژونكى او وژل شوى به دواړه د يوې خطرناكې ډلې (بانډ ) غړي وي كوم شك مې نه درلود؛ خو ماته چې اړينه خبره وه هغه د وژل شوي كس د نوم پېژندل و .

د دې وژنې موقعيت ، هغه ناببره ضربه چې پر سر مې خوړلې وه او ټول هغه څه چې څو شېبې وړاندې پېښ شول، ټول راته نوي برېښېدل .

شپه له نيمايي څخه اوښتې وه ، په ډېر احتياط له خونې راووتم ، هېڅ څوك په لاره كې نه وو ، د خونې ورمې بند كړ او د ريل په مشر پسې ورغلم ، هغه مې په خپلې ځانګړې خونې كې، چې د ريل ګاډي په وروستۍ برخه كې و پيدا كړ ، خپلو همكارانو سره په خبرو بوخت و ، له هغه مې وپوښتل دم ګړۍ چېرته يو ؟

موسكايې پرشونډو خوره شوه او ويې ويل : كوم تم ځاى كې غواړئ چې كښته شئ ؟

لكه چې خوب وړي وئ كه څنګه ؟

ومې ويل زما تم ځاى تهران دى؛ خو بله موخه مې درلوده .

ويې ويل : تېر شوى تم ځاى ( ملك آباد ) و او راتلونكى تم ځاى ( اراك ) دى .

كراره مې سر وښوراوه او ومې ويل : نو نوره خواري بې ځايه ده، وژونكى په ملك آباد كې كوز شوى دى .

د ريل ګاډي مشر يودم له ځايه جګ شو او په ورخطايۍ يې وويل : وژونكى . . . وژونكى !

خپل د پوليسۍ كارت مې ور وښود او ورته مې وويل : د ريل په شپاړسمه شمېره خونه كې يو تن وژل شوى دى ؛ د دې لپاره چې تاسې د ريل مشري په غاړه لرئ ، نو موضوع مې تاسې ته وويله ، ترڅو خبر اوسئ .

هغه او دوېتنه نور همكاران يې له تعجب څخه هماغسې هك پك شول او خولې يې هماغسې چينګې پاتې شوې .

ورته مې وويل : لطفاً له ما سره راشئ او د دې په ترڅ كې پام وكړئ چې د مسافرينو له ډلې څخه څوك په دې موضوع خبر نشي .

د ريل مشر وويل : آيا هغه په رښتيا مړ شوى او كه نه مرسته ورسره كولاى شو ؟

ورته مې وويل : خبره د مرستې څخه تېره ده .

د ريل مشر وويل : وژونكى څه شو ؟

ولي ( اوږې ) مې پورته وغورځولې او ورته مې وويل : وژونكى خو ما هم نه دى ليدلى؛ خو هرو مرو په ملك آباد كې كوز شوى دى او كه نه احمق وي؛ نو اوس به هم په ريل كې وي .

_ د وژل شوي د خونې مسافرين څنګه ، هغوى هم وژونكى نه دى ليدلى ؟

_  له وژل شوي پرته نور څوك ورسره په خونه كې نه وو .

_ هغه مې وپېژاند .

ورته مې وكتل او په حيرانتيا مې ترې وپوښتل ، تاسې هغه پېژنئ ؟

ويې ويل : زما په اند ( فكر ) دا بايد هماغه كس وي، چې يوه خونه يې يوازې دربست كړې وه ، له خونې يې را بهر شوو ، ومې پوښت : منظور ؟

د ريل مشر يو ښه خوندور پوكى خپل سګريت  ته وركړ او ويې ويل : هغه شپږ ټكټه اخيستي وو ، كله چې مو ټكټونه كنټرولول ، ترې مو وپوښتل چې نور ملګري يې چېرته دي ، ويې ويل :  مېرمن او بچي يې لاس مينځوني ته تللي دي او يو ټكټ يې اضافه اخيستى دى چې بله سورلۍ ( مسافر ) ورسره په تنګه  نشي .

_ چېرته راختلاى و ؟

_ اهواز كې .

_ هغه مېرمن او بچي مو ونه ليدل ؟

ويې ويل : نه هماغه شېبه پوه شوم چې هغه درواغ وايي؛ ځكه يوازې يو ووړ ( كوچنى ) بكس په خونه كې ليدل كېده او كله چې مې لږه سپين سترګي وكړه؛ نو نه يې مېرمن او نه يې بچي هلته ول؛ خو له بده مرغه زه نه پوهېدم، چې خبره به تر دې ځايه را رسېږي ، كه چېرې مې پوره احتياط كړى واى؛ نو شايد په لامل يې پوه شوى واى .

  موسكى شوم او ورته مې وويل : كه خپله هغه څخه دې هم پوښتنه كړى واى چې ولې مو شپږ ټكټه اخيستي دي؛ نو ځواب به يې دركړى واى، چې ملګري يې له مسافرته پښېمانه شوي او يا هم د دې لپاره چې څوك يې مزاحم نشي نو شپږ واړه ټكټونه يې اخيستي دي .

_ هو ! هرو مرو يې همدا ځواب را كاوه .

_ هماغه شېبه مو، چې د هغه ښځه او بچي ونه ليدل ، نو موضوع به مو ترې پوښتلې واى .

شپاړسمې شمېرې خونې ته ورسېدو ، د ريل مشر چې كله د مړي جسد وليد ، نو ويې ويل : په خپله دى دى، بايد شپږ دانې ټكټه يې په جېب كې وي ، اجازه راكوئ چې جېبونه يې وګورم ؟

ورته مې وويل : لطفاً مړي ته مه ورنژدې كېږئ . . . د هغه جېبونه يې خالي كړي دي ، يوازې دهغه پيسې يې نه دي وړي .

_ نو د وژونكي موخه د هغه وژل و !

_ شونتيا لري چې بل لامل هم ولري .

_  شايد سكته يې كړې وي ( زړه يې درېدلى وي ) .

ورته مې وويل : نه كله، چې زه د ده له خونې څخه تېرېدم؛ نو د هغه د خورهار غږ مې واورېده او كله چې يې سرته را ورسېدم؛ نو د زن كندن ( ځان كندن ) وروستۍ شېبې يې وې ، له تور اوښتي رنګ څخه يې جوتېږي، چې هغه يې مسموم كړى دى.

ويې پوښتل : ستاسې په ګروهه ( عقيده ) څه كار بايد وكړو ؟

ورته ځير شوم او ومې ويل : د تهران تر تم ځاى پورې بايد د خونې ور ( دروازه ) وتړئ ؟

د اراك تم ځاى ته چې ورسېدو ، د يو ټېلېفون په وسيله به د تهران تم ځاى ته خبر وركړئ .

د ريل ګاډي مشر په داسې حال كې، چې د مړي جسد ته كتل ويې ويل : دا لومړى ځل دى چې زموږ په ريل كې يوه داسې پېښه كېږي .

له يوې وړې شېبې ځنډ وروسته يې پوښتنه وكړه ، د وژل شوي نوم څه دى ؟

ورته مې وويل : وژونكي حتىٰ د وژل شوي د جېب پاڼې هم له ځان سره وړي دي ، زما په اند دا موضوع بايد پوليسو ته پرېږدئ ، هغوى په خپله د وژل شوي تن هويت پيداكوي .

د ريل مشر ورو خپل سر وښوراوه او ويې ويل : بلې هو، دا كار د پوليسو پورې اړوندېږي .

له خونې را بهر شوو د ريل مشرخونې ته كولپ ( قفل ) ور واچاوه ، غوښتل يې چې كونجي (كليد) ماته راكړي؛ خو ما ورته وويل : دا سمه ده، چې زه يو پوليس يم؛ خو غوره به داوي چې ماهم لكه د نورو مسافرينو په څېر يو عادي مسافر وګڼې او كونجي له ځان سره وساتئ؛ ځكه د تهران تر تم ځاى پورې د مسافرينو او ريل مسووليت ستاسې پر غاړه دى .

_ څنګه دې خوښه ده، چې يوځل خونې وګورو  ؟

_ زما په اند دا كار به . . . تاسې كوښښ وكړئ چې مسافرين د وژنې په هكله پوه نشي .

_ وبښئ ، تاسې په كومه شمېره خونه كې ياست ؟

- په اتمه شمېره خونه كې .

له هغو رابېل شوم او لومړى درېيمې شمېرې كوټې ته لاړم او خپل كار مې له همدې ځايه پيل كړ ، ډېرى مسافران ويده ول .

اړتيا نه وه چې هغوى راويښ كړم؛ ځكه زما موخه يوازې د هغوى د څېرو ليدل وو.

كه چېرې وژونكي حماقت نه وي كړاى او د ملك آباد په تم ځاى كه نه وي كوز شواى؛ نو تقريباً ډاډه وم، چې هغه پېژنم .

تر وروستۍ خونې پورې مې ټول مسافرين يو-يو له نظره تېر كړل؛ خو داسې څوك چې زه پرې شكي شم زما پام ځانته راوانه ړاوه ، حتىٰ لاس مينځوني ته هم ورغلم؛ خو ګټه يې ونه كړه ، واپس خپلې خونې ته راستون شوم ، كوښښ مې كاوه، چې د وژنې موضوع له ځان سره تحليل او تجزيه كړم ، په دې اړه مې سوچ كاوه، چې د وژونكي زما پرسر د ناببرې ضربې څخه موخه څه وه؟

هغه يا بل څوك، چې بې له شكه وژونكى دى يا د ناپېژندل شوي ځوان په وژنه كې لاس لري له دوو حالتونو خالي نه دى : يو داچې زه يې پېژندلى يم او داسې فكر يې كړى دى، چې زه يې هم پېژنم او د ريل د ودرېدلو پر مهال ممكن زه پرې شكمن شم او په دې توګه يې وپېژنم او ويې نيسم او يا داچې كه چېرې د پېژندلو مساله په منځ كې نه ده؛ نو د ګاندې ( راتلونكې ) په هكله يې ښه پوره سوچ كړى چې كه زه مړى ووينم نو سمدستي د ريل ګاډي مشر ته خبر وركوم او هغه هم د لارې او تهران پوليسو سره اړيكه نيسي او پوليس هم را رسېږي او ريل دروي او په دې توګه د وژونكي د پېژندلو لپاره پوليس د ټولو مسافرينو څخه پوښتنې او ګروېږنې كوي .

په هر حال هغه خطر انګېرلاى و او په يوه سوك يې زه د كوما حالت ته رسولى وم او د ملك آباد تم ځاى پورې يې له ماڅخه ځان بې غمه كړى و .

بې له شكه هغه د خونې شاته په كوم پټ ځاى كې ځان غلى كړى و او له ځان سره يې پتييلې وه، كه چېرې زه د ملك آباد له تم ځاى نه مخكې راپه سد شم، چې هغه يوه بله ناڅاپي ضربه بيا زما پر سر را نازله كړي؛ څو تر تمځاى پورې ښه په سهولت ډډه ولګوي .

د وژل شوي څېره راته آشنا نه وه ، داسې څېره مې تر اوسه پورې چې په خپل ماموريت كې د هر ډول جنايت كوونكو او غدارانو سره مخ شوى وم نه وه ليدلې؛ خو په قوي احتمال زموږ په اداره كې بايد د هغه سابقه شتون ولري . پوهېدم، چې كمپيوټري دستګاه به موږ سره مرسته وكړي؛ خو د ربړې يا غوټې پيل اړين و .

د وژل شوي د بوټانو وركېدل، چې وژنه د هغې لپاره ترسره شوې وه يوه معما وه .

د دې په څنګ كې په خونه كې بل داسې څيز هم نه ترسترګو كېده، چې د هغې په وسيله دې وژل شوي كس ته زهر وركړل شوي وي ، دې خبرې د دې ښكارندويي كوله، چې وژونكى يا وژونكي په خپل كار كې خورا پوره هوښيار او بلد دي او هر ډول نښې، چې د دوى راز افشا كړي له منځه وړي .

يوه بله مساله، چې هم ما ته مطرح وه هغه دا وه، چې وژل شوى د وژونكي يا وژونكو سره له پخوانه اشنا و او هغه يې بايد په يوه دوستانه چاپېريال كې مسموم كړى وي .

زما بله انګېرنه دا وه، چې بايد وژل شوى كس يې په خپله خونه كې ناڅاپي راښكېل كړى وي او په زوره يې زهر ورته د ستنې (پيچكارۍ ) له لارې تېر كړي وي .

په هر حال د وژنې موضوع خورا پوره پېچلې وه او د هېڅ ډول غوټې خولې وجود نه درلود .

كله، چې ريل ګاډى د اراك تم ځاى ته ورسېد؛ نو د ساعت  ستنه نږدې د شپې په يوې بجې څرخېده ، د ريل مشر زما خواته راغى ، زه له خپلې خونې را بهر شوم ، هغه وپوښتل ستاسې په نظربه څنګه وي چې د وژنې موضوع د اراك د تم ځاى پوليسو ته ووايم .

ولي مې پورته وغورځول او ورته مې وويل : د ريل ګاډي مشر خو تاسې ياست او بل داچې تاسې ته به يې ويلي وي، چې په داسې حالاتو كې څه بايد وكړئ .

ويې ويل : هو لومړى بايد د پټلۍ ( د ريل خط ) پوليس او بيا د تهران پوليس پرې خبركړم ، ورته مې وويل : نو ولې ځنډ ياست ريل د تهران پر لور رهي دى او وژنه هم په كې شوې ده . دا موضوع لومړى د پټلۍ مركزي پوليسو اوبيا د تهران په پوليسو پورې اړه لري ، تاسې بايد د تلګراف په وسيله د تهران د تمځاى پوليسو ته خبر وركړئ ، ويې ويل : هيله كوم تاسې هم زما سره راشئ .

كمپيوټري ماشينونه چې بريښنايي ماغزه هم ورته وايي په بېلابېلو محاسباتي چارو كې دقيق كار كوي ، په دې شرط، چې د يوې ځانګړې موضوع لپاره په دقيقه او سهي ( صحيح ) توګه تغذيه شوي وي.

په پوليسي چارو كې هم د همدې ماشينونو څخه ګټنه ( استفاده ) كېږي ، په دې ترتيب چې د ماشينونو ماغزه د پخوانيو غلو او قاچاق وړونكو له معلوماتو څخه ډك وي او هركله چې وغواړي نوي كومه پوښتنه ترې وكړي؛ نو كوم ځواب چې كمپيوټري ماشين وركوي ، كېداى شي د نويو څېړنو لپاره يې د غوټې پيل يا خوله شي .

په خندا مې وويل : كومه ستونزه نه لري؛ خو ماته د يو مسافر په سترګه وګورئ .

يوازې تاسې هغه څوك ياست، چې له ماسره مرسته كولاى شئ .

_ زما په اند ستاسې ستونزه او حيرانېدل سوچه بې ځايه دي .

په ناكرارۍ يې وويل : عجيبه ده ، په هغه ريل ګاډي كې، چې زه يې مشري پر غاړه لرم او وژنه هم په كې شوې ده حيران او ورخطا نشم ، څنګه وارخطا نشم .

ورته مې وويل : تاسې يوه ځانګړې دنده لرئ او بايد، چې سمه يې ترسره كړئ ، نور پوليس پوهېږي .

دواړه يوځاى له ريل څخه راكښته شو ، په لاره كې مې ورته وويل: تاسې تلګراف را حاضركړئ او تر حركت لږ دمخه يې د تمځاى رئيس ته وركړئ، چې ور فكس يې كړي .

_ تاسې څه كار كوئ ، له خپلې ادارې سره اړيكه نه نيسئ ؟

ولې نه همدا كار كوم ، ځكه دا وژنه يوه عادي وژنه نه ده .

_ كوم نوى شى مو كشف كړى دى .

_ بښنه غواړم ملګريه! زه نشم كولاى، چې ستاسې د دې پوښتنې ځواب دركړم .

 

 

|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه هفتم فروردین 1387  |
 خپګان څه شى دى ؟

درېيمه برخه

ليكوال: ويليام استايرون .

ژباړن سيدنظيم " سيدي "

تر حامله ګۍ دمخه نښې نښانې : Premenstrual Syndrome

د كارپوهانو د څرګندولو له مخې له درېو څخه تر اوو ميليونو پورې امريكايي مېرمنې تر حامله ګۍ دمخه د خپګان له نښو نښانو څخه ډار لري او ترې رنځ وړي ؛ ځكه چې دغه ناروغي په هورموني سيستم كې ريښه لري، په داسې حال كې، چې يو شمېر ارواپوهان لا تر اوسه په دې ټينګار كوي، چې بويه Premenstrual Syndrome د خپګان په ناروغۍ كې ونه شمېري؛ خو ډېرى  يې په دې ټينګار كوي، چې بويه دغه ناروغي د يوې جدي او كرغېړنې ناروغۍ په توګه خلكو ته ور وپېژني، چې اوس مهال دغه ډول خپګان يا ناروغي د هورموني، خوړنيز رژيم، ورزش او نورو شيانو او تزريقاتو په وسيله درمل كوي .

موسمي عاطفي ګډوډۍ Seasonal Affective Disorder

كه څه هم دا سكالو جوته شوې ده، چې ډېرى خلك د كال په آخر يانې ژمي كې د خپګان په ناروغۍ اخته كېږي ؛ يوازې په دې پار، چې د كال په پيل كې د پسرلي څخه خوند اخلي او هر ځاى شين وي ؛ خو په دې وروستيو كې يانې اوس اوس رنځپوهانو دا منلې ده، چې Seasonal Affective Disorder  په رښتينې توګه يوه ګډوډي او ناروغي د انسان په وجود كې پيدا كوي ؛ ځكه چې دغه ډول خپګان د يو شخص په هورمون كې د حساسيت له مخې پيدا كېږي، چې د ( ملاتونين ) په نامه يادېږي او له صنوبري غدې څخه ترشح كېږي .

د لمر وړانګې د دغه هورمون ترشح نورې هم زياتوي، په داسې حال كې، چې د لمر كموالى لكه ژمى هغه تحريكوي، رنځپوهان دغه ډول ناروغي په لمر درمل كوي، په دې مانا، چې په دغه ناروغۍ اخته وګړي، په يو ډول ځانګړي نور كې، چې د طبيعي لمر په څېر دى  په يو ځانګړي ځاى كې كښېنوي  ؛ خو په زړه پورې لا دا ده، چې دغه ډول ناروغي بريالۍ شوې هم ده. په دې مانا، چې دغه ډول درملنه نسبتاً نوې ده او دا د هغو خلكو لپاره يو ښه زېرى دى، چې په ژمي كې په دغه ډول ناروغۍ اخته كېږي، هيره دې نه وي، چې بويه دغه ډول درملنه  د څانګوالو او تخصصي  خلكو له څارنې لاندې ونيول شي او دې ته دې نوره وده هم وركړل شي .

د ناروغۍ او درملو د لګښت په اړه خپګانونه :

سربېره پر دې،چې پورته ذكر شول هغه خپګانونه، چې شيدايي يانې دوره يي او شيميايي دي، درېيم ډول خپګانونه هم شتون لري، چې دغه ډول خپګان د ځانګړو ناروغيو او يا  درملو له خوړو څخه پيدا كېږي، لكه: تجويز شوي درمل او غير تجويز شوي درمل ( هرډول الكولونه ) او غير مجاز درمل .

مغزي سكته :

په اټكلي توګه دېرش تر پنځوسو پورې كسان، چې مغزي سكته يې كړې ده، ټول د خپګان له لاسه دي، يانې كله چې د خپګانپه ناروغۍ اخته شوي دي ؛ نو دوه كاله وروسته يې مغزي سكته كړې ده، يو شمېر مغزي سكتې كېداى شي، چې د طبعي ضايعاتو له امله رامنځته شوې وي.ناروغ د هغو ناكاميو له كبله، چې مخكې تر سكتې ورته پېښې شوې دي، د ناهيلۍ احساس كوي، ساده فعاليتونه، چې موږ ټول يې ترسره كوو، لكه : خبرې كول، پر لاره تلل، ډوډۍ خوړل، كالي اغوستل او حتا سم فكر كول، نو په دې اساس دلته وينو، چې د مغزي ناروغ خپګان دومره د تعجب وړ نه دى  ؛ خو يو شمېر نور خپګانونه هم وجود لري، چې په مغزي سكتې پسې وروسته تر سترګو كېږي او داسې برېښي، چې شيميايي بدلونونه په مغز كې دننه اغېز ښندي . ډېرى مغزي سكتې د مغزي زيانونو لامل كېږي ، چې دغه كار د دې شونتيا لري، چې په مغز كې دننه د وينې تويېدو يا وينې پرنډ كېدو لامل شي او يا شريانونو ته د اكسيجن د نه رسېدو له امله دغه پېښه رامنځته شي ؛ نو په همدې لاسوند ځانګړي مغزي سلولونه له منځه ځي، چې په مغز كې د شيميايي ځوابونو د بدلون لامل كېږي .هغه ځوابونه، چې په مغز كې دننه د هيجاني ځوابونو كنترولوونكي دي .

كه څه هم د مغز ي سكتې ناروغ د ګډوډۍ په جديديت او نوي والي كې خپل ځانګړى رول لري ؛ خو خپګان يوه تپل شوې جنبي اغېزه لري ؛ نو په دې اساس تاسې بويه تل د خپګان د نښو نښانو پر وړاندې كه هغه څرګندې وي يا ناڅرګندې، چې د مغزي سكتې لامل كېږي مخكې له مخكې په بشپړه توګه چمتوالى ولرئ .

د زړه حمله،  جراحي او شديده ناروغي :

مغزي سكته يوازې يوه ناروغي نه ده، چې خپګان د يوې جنبي اغېزې په توګه له ځان سره ونغاړي ؛ بلكې خپګان او په غالب ګومان تر دې هم شديده، د هغو  وګړو معمولي غبرګون دى، چې د  زړه د جراحي عملياتو لاندې وي او يا هم د زړه حمله پرې راشي .

يو شمېر رنځپوهان په دې اند دي، چې دغه ډول خپګان ناڅاپي غبرګونونه دي، چې د بدن يو غړي ته رسېږي، هغه هم يو داسې غړى چې د هيجاني بارونو څخه ډك وي، يانې لكه زړه، دغه مساله د دې  لامل كېږي، چې انسان ومري، يانې خپګانونه سر په سر كېږي او ټول يودم  په انسان بارېږي، چې همدا لامل دى انسان ورته د ټينګې نه وي او ناڅاپه يې زړه ودرېږي او مړ شي .

پاركينسون ناروغي

د تجريك Irritable Bowel Syndrome منلو كولمو او نورو شديدو ګډوډيو د نښو نښانو ځاى :

خپګان  د پاركينسون په ناروغۍ ډېر ى اخته خلك اغېزمن كوي، د دغه خپګان يوه برخه كېداى شي، شيميايي اساس ولري، په دې واقعيت سره، چې د پاركينسون ضد درمل په دغه ناروغۍ اخته شخص ته صحت او روغوالى ور په برخه كوي، د خبرې پخلى كوي او په عين حال كې، دغه مساله د ورځنۍ ناروغتيا د زياتوالي او طبيعت د كمزوروالي سره سم د هيجاني اساس درلودونكى هم دى . دغه ډول ناروغان پوهېږي، چې د دوى د ذهن ګډوډۍ لپاره كومه درملنه او يا ....شتون نه لري او دغه راز دغه ناروغي، چې تر كومه ځايه غځېږي تر هماغه ځايه خلك ټول له ځمكې وركوي، كه چېرې په دغه ناروغۍ اخته خلك هسې معمولي لږ كار هم وكړي، نو له پښو يې غورځوي، پر دغو شيانو سربېره د كب سختوالى او كلكوالى هم د پاركينسون ناروغۍ ته ډېر مضر دى او په ناروغ شخص دومره فشار راوړي، چې لكه د خپګان په ناروغۍ چې اخته وي، خلك له هغه څخه لرې والى غوره كوي او له لرې ورسره د هرې خبرې سوال او ځواب كوي او هېڅكله كوښښ نه كوي، چې له دوى سره نږدې كښېني او يا ورسره ... وكړي . كه څه هم د تجريك منلو كولمو ناروغي يوه فزيكي ناروغي ده ؛ خو د Xاشعه او نور ډېرى طبي وسايل او ...دغه ناروغي نشي تشخيصولاى . رنځپوهان او ډاكټران كوښښ كوي، چې په دغې ناروغۍ اخته كسانو ته ژر قناعت وركړي او په دې يې پوه كړي، چې دوى د سرطان ناروغي نه لري ؛ بلكې يوازې د خپګان په ناروغۍ اخته دي، كه څه هم دغه ناروغي له هغې نه هم سخته او ... ده ؛ خو ناروغانو ته ډاډ وركول د ډاكټرانو پازه ( مسووليت) ده .

 ډېر ځله ناروغان  له دوى سره قناعت كوي او خبره يې مني ؛ خو ډېر ځله په اندېښنه كې هم وي، هغوى داسې فكر كوي، چې د دوى ډاكټران ګومان كوي، چې دوى خيالي او موهومي ناروغي لري او اصلاً دوى هېڅ ناروغ نه دي، نو په داسې حالاتو كې غبرګوني ناروغي يوه عادي خبره ده، له هغه ځايه، چې هيجاني مولفه هم د اختلالاتو لكه IBS شتون لري ؛ نو د شخص اكر د خپګان په وسيله نور هم ترينګلى كېږي او د باطلي لړۍ په ګړۍ كې ناكامي او درد رامنځته كېږي .

ډېرى نورې ناروغۍ لكه، د معدې ناروغي، د كولمو ناروغي، د كرون ناروغي، د خېټې دردونه او د كوليتيس زخمونه هم كولاى شي، چې په ناروغۍ اخته شخص ته د خپګان ناروغي  پيدا كړي، هغه اشخاص، چې نه يوازې په ډېرى حالاتو كې د بې ارزښتوب انګېرنه كوي، بلكې د قطعيت او جديديت په نه شتون كې د نښو نښانو ځاى او ټولنيزو موقيعتونو څخه لرې والى كوي .دغه اكر هغوى د انزوا پر لور راكاږي داسې انزوا، چې د هغوى د خپګان د زياتوالي لامل كېږي .

دمفاصلو درد، ديابت، د وينې فشار، سرطان او ...ټول هغه رنځونه او ناروغۍ دي، چې دهغوى د خپګان مولفه ده .

د خوراكي توكو په خوړلو كې ستونزه :

كه څه هم لاس ته راغلي شمېرې د څېړنې پر اساس ډېر سره توپير لري ؛ خو له څلوېښتو تر شپېتو پورې ښځې، چې د خوراكي توكو په وسيله د درملنې لاندې نيول شوې دي. دا يې څرګنده كړې، چې پخواهم په دغه ناروغۍ اخته وګړي د درملنې لاندې نيول شوي و .

خپګان ډېرې نښې نښانې، لكه: كمزورتيا، د وزن زياتېدل، د ستړيا او لټۍ احساس، غوسه، د يو چا ښكنځل  بې اشتهايي،  ډېره اشتهايي او  عصبي بې اشتهايي او ډېره اشتهايي .

ډېرى هغه وګړي، چې ډېره اشتهالري اقرار كوي، چې خپګان تر تناول او تهوع وروسته پر هغوى واكمن شوى دى، چې دهغې خورا ډېرې سختې اغېزې د خوراكي توكو خوړل دي. دغه جنبي اغېزې د غاښونو د تل درد كولو، د وينې او ستوني نه  د تل وينې بهېدلو، د معدې اسېد دعادي اكر په پرتله تل زيات وي ، چې دغه كار د هيجان له پلوه  هغوى لپاره په كراتو_ كراتو خورا  ځورونكى دى، حتا ډېرى خلك د خوراكي توكو د نه خوړلو له خلاصون څخه تر ټولو ښه او غوره لار مرګ او ځان وژنه ګڼي، بې له دې، چې پخلپه يا كورنۍ يې دې ته ځير شي، چې خپګان د دغسې مولفې تر ټولومهم او آر لامل دى .

اجازه لرونكي درمل :

خپګان ډېرى وخت د تل درمل خوړلو څخه چې د وينې فشار، بېړنيو حالاتو، د زړه له ناكراريو او وزن زياتوالي (په ځانګړي توګه كله، چې انسان د ځانګړو درملنو څخه ګټنه كوي ) په نامه خوړل كېږي ، هم پيدا كېږي .

د مواليد او كورتيكو استروئيد د كنټرولولو تابليتونه هم كېداى شي د انسانانو نورمال اكر( حالت) كړكېچن او د خپګان په ناروغۍ واړوي .

زاړه اشخاص د درملو د كارولو  له  غبرګونونو  سره هم ډېر حساس دي ؛ ځكه چې د عمر د زياتوالي سره د ميتابوليزم د كړنو سرعت هم زياتوالى مومي.

ډېرى وخت درمل د وجود د وزن  زياتوالي له مخې وركول كېږي، نه د آرې ناروغۍ او عمر د زياتوالي له مخې، ددې په ترڅ كې دا هم كېدون لري، چې زاړه خلك دا هير كړي، چې درمل يې خوړلي دي او كه نه ؛ نو په دې صورت كې كېداى شي دوه يا درې ځلې خپل درمل وخوري . سربېره پر دې يو شمېر ښاري سپين ږيري او كليوال ځوانان ډېرى ځلې د كور په تاخچو كې د موجوده درملو څخه هم ګټنه كوي او بې له دې، چې ځان پرې پوه كړي، چې دغه درمل د كومې ناروغۍ لپاره دي، هغه خوري او چې كله بيا ډاكټر ته ځي ؛ نو دغه خبره ترې يا هيره شي او يايې ترې پټه كړي ؛ځكه چې پوهېږي دغه درمل سهي (صحيح ) درمل نه دي ( كوم اهميت نه لري او بې ارزښته دي ) په داسې حال كې، چې دغه درمل ډېر ارزښتناكه او خطرناك دي او كېداى شي ډېر كمزوري درمل او ناروغۍ هم پسې تيزې او ګواښونكې كړي .سربېره پر دې ډېرى درمل د الكولو فيصدي هم لري، چې پخپله همدغه شيان خپګان زېږوي او د خپګان آر لاملونه بلل كېږي ؛ نو په دې اساس د هغو درملو سره، چې ستاسې دكور كوم مشر يا ... په تاخچو كې ايښي دي، ډېر احتياط وكړئ د هغوى نومونه له ځان سره وليكئ او كه چېرې وخت يې نه و تېر شوى ؛ نو د هغو ناروغانو لپاره ترې ګټنه وكړئ، چې هم طب ويلي وي او هم ستاسې نورو ملګرو او ... ازمايلي  وي .

كه چېرې تاسې د خپل كوم ملګري يا ...كور ته ورشئ او د هغوى المارۍ يا تاخچې هسې د ټوكو په ډول له ځان سره يادښت كړئ ؛ نو د ډېرې حيرانتيا څخه به درته خندا درشي او تعجب به وكړئ، چې دا نو المارۍ ده او كه وړوكى درملتون .

ستاسې د خپګان په ناروغۍ اخته شويو ملګرو د مرستو لپا ره دولس عملي وړانديزونه

 ويليام استايرون William Styron   پخپل وروستي كتاب " د نه ليدلو وړ تياره يا د ليونتوب برخليك "كې د خپل خپګان ناروغۍ د ستونزو او ګړاوونو په اړه ليكي :  دغه ناروغي د نورو جسمي ناروغيو څخه ډېره خطرناكه او ګواښونكې ده او يوازې مرګ ددغې ناروغۍ نه خلك ژغورلاى شي، نوموړى زياتوي : " خپګان د ډوبېدو يا زندۍ كېدو په څېر دى او عذاب يې ډېر سخت دى، هغه كسان، چې په دې ناروغۍ نه دي اخته شوي او يا يې د دغې ناولې ناروغۍ خوند نه دى څكلى، درد او عذاب يې ورته هېڅ د تصور وړ هم نه دى او نه پرې باور كوي ؛ خو په ډېرى حالاتو كې دغه ناروغي انسان وژني، دا ځكه چې په دغې ناروغۍ كې زړه تنګوالى او ناكراري د زغملو وړ نه ده " .

په داسې حال كې، چې د استايرون د كتاب په شرحه كې د دغې ناروغۍ د درملنې لارې چارې هم ليكل شوې دي ؛ خو كوم دى هغه زغم، چې انسان يې په دې برخه كې وكړي .

دغه كتاب د خپګان د ناروغۍ اخته كس د كورنۍ لپاره هم، چې د نوموړي د ناروغۍ تر اغېزې لاندې راغلي دي، د حل لاره ښيې.هغه كتابونه، چې د خپګان لپاره ليكل شوي دي په كراتو_ كراتو په كې دغه خبره ذكر شوې . هغه كسان، چې د خپګان د ناروغ د كورنۍ غړي دي، ډېرى ځلى يې غوښتي، چې د خپل ناروغ سره مرسته وكړي ؛ خو په دې برخه كې يې ځان نا توانه احساس كړى دى او نور يې هېڅ هم نه دي ويلي، په واقعيت كې دغه سكالو د دغه كتاب د ليكلو اره_ محركه او ... سكالو ده . ستاسې رنځ او عذاب هم كېداى شي، چې د معذب شخص په څېر وي ؛ ځكه چې ستاسې د پاتيالۍ ( ناكامۍ) انګېرنه د نوموړي شخص د ژغورنې په موخه او د دغې انګېرنې سره يو ځاى، چې آيا هغه څه چې ستاسې په وس كې دي  د نوموړي شخص سره مو كړي دي او كه نه ؟ پر تاسې  فشار راوړي  او تاسې يې زبېښلي ياست .

تاسې د خپل ملګري د لاسه وركولو عذاب انګېرئ، البته د منځه تللو يا مړه كېدلو عذاب نه ؛ بلكې د خپګان له آمله د بېلتون او جدايۍ غم او عذاب . دغه اكر يوې داسې شېبې ته ورته دى، لكه تاسې، چې په يو غر ولاړ اوسئ او ستاسې د كورنۍ يو غړى په بل غره كې توپاني سيلاو په مخه كړى وي او تاسې هم په رډو_ رډو سترګو ورته گورئ ؛ خو هېڅ مو هم له لاسه ونشي او يوازې برند_ برند ور ګورئ او په بغارو پسې وژاړئ . په داسې يو اكر كې كه تاسې هرڅومره توره وكړئ، ټوله توره به مو همدا وي، چې يو څو يخونو باندې منګولې ښخې كړئ او ...

د دغې ناروغۍ له ژنيتيكي شونتياو څخه د والدينو لپاره خبرتيا، چې اولادونه يې د خپګان په ناروغۍ اخته شوي دي، يوازې د ګناه او شرمېدا احساس لري .

كله چې د خپګان له ناروغ سره مخ كېږئ، ستاسې زغم به هم متزلزل شي او داسې تجربه به پيدا كړئ لكه تاسې، چې هم د خپګان له ناروغ څخه ډېر په تنګ او ستړي شوي ياست او تل به ددغې ناولې ناروغۍ څخه د خلاصي په غم كې اوسئ، چې څنګه ترې ځان او خلك وژغورئ .تر ټولو ښه خبر يا زيرى دادى، چې په ډېرى حالاتو كې خپګان ښه كېږي او له منځه ځي ؛ خو كه لږه بې احتياطي وشي ؛ نو كېداى شي، چې دويم ځلي بيا درباندې را وګرځي؛ خو لږ بد خبر دادى، چې د دغې ناروغۍ درملنه وخت ته اړتيا لري . 

كه څه هم د خپګان ناروغي لكه د پانګې اچونې د خبرو يا بحث په څېر اوږد مهاله نه ده اوپه يوې غونډه كې هم شونتيا لري، چې ورغول شي او يايې درملنه وشي .

دغه راز يو ځل درمل خوړل او يا د ګرانې مور يو ځل ښكلول او ددې خبرې كول "چې هرڅه به ښه شي " هم هېڅكله ناروغ نشي ښه كولاى .

په ډېرى مواردو كې بويه اړوند ډاكټر يو ځل دوه د ناروغ لپاره درمل وربدل كړي ؛ ترڅو د هر ناروغ ځانګړي او اختصاصي درمل ومومي .هر ډول درمل تر نويو درملو بويه څو اونۍ دمخه او څو اونۍ وروسته په ناروغ وازمايل شي او د دې په ترڅ كې ځينې ځانګړي درمل هم بويه ناروغ ته وركړل شي .

په پاى كې د خپګان ناروغ د وخت په تېرېدو سره آرام او بې له ځنډه  دا توان پيدا كوي، چې د پخوا په څېر بيا روغ او كرار شي او خپل ژوند په عادي توګه پرمخ بوځي. صبر او زغم، چې ډېر مو اورېدلي دي، ډېر بويه ستاسې ملګرى او يار وي او په هر اكر كې ترې ګټنه وكړئ .

كله چې ستاسې د پاملرنې وړ شخص د خپګان په ناروغۍ كې راښكېل وي ؛ نو كېداى شي، چې يو څه وخت ستاسې كار ستونزمن وي او په ډېرې سختۍ پرمخ ولاړ شي او كوم كار، چې ډېر صبر او زغم ته اړتيا لري ؛ نو ډېرى وخت ښه پايله لري او په هغه كار كې سړى تر ډېره ځايه بريالى وي . په دغې سكالو پوهېدل د هر انسان لپاره اړين دي ؛ ځكه تاسې به له يوې داسې مسالې سره مخ شئ، چې ځان هم ورسره همغږى كړئ او په دې خبرې به پوه شئ، چې ولې تر دې بريده دغه كتاب ستاسې د وضعيت په ښه والي او غوره والي ټينګار كوي، كه چېرې تاسې پخپله د خپګان په ناروغۍ اخته نشئ ؛ نو شونتيا لري، چې داسې ځايونو ته ولاړ شئ، چې هلته خوشحال طبعه خلك وي او ستاسې ساعت ورسره تېروي؛ نو په همدې اساس دغه كومه خبره ، چې پورته ذكر شوه، تاسې ته به ستاسې د ملګري يا خپل خپلوانو له ډلې څخه هغه شخص، چې په دې ناروغۍ اخته شوى دى، د مرستې لپاره يوه د حل لاره پيدا كړي .

په دغه برخه كې مهم پيغام او"مرسته كول" دي . تاسې نشئ كولاى، چې د هغه درملنه وكړئ  او يا په ملنډو او ... هغه ته ننګونه واچوئ، چې ستاسې په دغه كار سره د هغه يا هغې صحت ښه شي ؛ بلكې تاسې يوازې د هغه يا هغې سره مرسته كولاى شئ .

 

د حل لارې چارې

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه بیستم آذر 1386  |
 سيد جمال الدين افغان

سيد جمال الدين افغان
(د ختيځ ستورى)
 

محمد جمال الدين دسيد صفدر زوى و په 1254 ق كال د كونړ په اصعد اّباد كي وزيږېدى.
د سيد جمال الدين افغان كورنۍ د كونړ په اسعد اّباد كي اوسېدله خو د امير دوست محمد خان په وخت كي د ځينو اړتيا وو له مخي د هغه په امر د سيد پلار له كورنۍ سره كابل ته راغى او هلته مشت شو.
د سيد زده كړه:
سيد جمال الدين افغان په اووه كلنۍ كي په خپل كور كي د دوديزو پوهنو په زده كړه پېل وكړ. دى ډېر ځيرك او هوښيار و، دفكر پراخي يې دونه وه چي په لږ وخت كي يې د وخت دود نړي پوهني ټولي زده كړې ان چي استادانو يې هم له نبوغ او فكر څخه ګټى اخيستلې.
افغان سيد پر اتلس كلنۍ صرف، نحوه، معانى، بيان، نوى او زوړ تاريخ، تفسير، حديث، فقه، اصول، عقايد، كلام، منظق، رياضى، هندسه او طب ختم كړل. ده له ډېر ځراكت او قوى ذهن سره پراخه مطالعه هم كوله او په هر برخه كي يې د خلګو د ويښتا په او هوسايني له پاره يو نوى نظر او پېغام ډګر ته راا ايستى چي دا دده د نبوغ ښه بئلګه او د ذهن د پياوړتيا څرګنده نښه ګڼل كيږي چي د خپلي بيساري پوهي په بركت يې كور، كلى، هيواد او دنوۍ ډېر هيوادونه ويښ او د ژوند په رستينې مانا پوه كړل او د هغوى بيده وجود ته يې د ويښتا په روح ننيستى.
كابل تر تګ مخكي يې په كونړ كي ه سيد فقير بادشاه څخه دينى او عربى پوهنى زده كولې او په كابل كي يې بيا د ګداى ګذري په ماجت كي له لويو پوهانو څخه لوست كاوه. د وخت په تيرېدو سره پردې زده كړو قناعت ونكړ او د پوهى مينى تر هنده ورساوه.
د پوهى او زده كړې په لار كي يې د هيڅ ستونزو او خنډونو پروا نه كوله. سيد افغان په هند كي يو كال او څو مياشتي تيري كړې. پر تېره زه كړه يې نوي پوهه د نوو اصولو سره زياته كړه يانى سيد مخكي په عربې، فارسي او تركى علوم لوستلي و واو په همديې ژبو ږغېدى په هند كي يې انګلېسي او اردو هم زده كړه. سيد چي پخوا يې فلسفه د عربې پوهنو سره يوځاى ويلېگ وه دا وخت يې په هند كي د نوي فلسفې په كارولو سره چي له اروپا څخه يې ځرك رارسېدلى وزده كړه. سيد دا مهال د پوهي او اخلاقو نوى لار پرانيستله دى په هند كي پر يوه ځاي ديره نه شو بلكى غوښته يې چي د هند هري سيمي ته ولاړ شي، د خلګو سره وګوري او د هغوى د ژوند په اړه خبري ورسره وكړي. په دې كوګه په ټول هند كي وګرځېدى او په هر ځاى كي يې له خلګو سره په ټولنو او غونډو كي وليدل اود خپل سفر پر مهال يېد هغو ځايو اصول او احوال ځانته ښه روښانه كړل. سيد ته پر يوه ځاى پاته كېدل د خفګان خبره وه ځكه يې نو د نړۍ ډېرو برخو او هېوادو ته په مناسب وخت كي سفرونه وكړل او د هري سيمى اوهيواد خلګ يې د ژوند د رښتينى مانا د پوهېدو له لپاره راپور ته كړل. سيد افغان له هنده مكې شريفي ته ولاړ، حج يې وكړ اود عربو خوى، كړه وړه اودودونه يې وليدل او ډېره ګټه يې ورته وكړه. ترحج وروسته بيرته افغانستان ته راغى چي دا مهال لوى پوه او نابغه ځني جوړ شوي و.
كله چي بيرته هيواد ته راستون شو نو د وخت حكومت دده د ځراكت او پوهي امله ورته د حكومت په حاكمه درجه كي اوچت او لوړ ځاى وركړ. څه وخت چي امير دوست محمد خان هرات ته د وراره او زوم سلطان د احمد خان تسليم كړه او وروسته د وربيښي ناروغۍ له امله مړ شو، وروسته محمد خان د زامنو تر منځ شخړي رواني وې امير شېر علي خان او محمد اعظم خان تر منځ دواكمنۍ پر سر شخړه روانه وه دې پيښو سيد افغان ډېرو زوراوه، كه څه هم د محمد اعظم خان ملګرى و، سيد افغان دا مهال اووه ويشت كلن و او د وزارت تر جوكۍ رسېدلى و،د محمد اعظم په زړه كي يې خورا ځاى نيولى و اوتل به يې مشوره ورسره كولْ، سيد افغان ده ته په هره برخه كي د نوى فلسفې له مخي پوهه وركړې وه، ده هم د واك پر مهال دده لار ښووني منلې.
كله چي امير شير علي خان، محمد اعظم خان ته ماته وركړه نو سيد افغان ته يې بلنه وركړه، خو هغه ونه منله، د محمد اعظم په ماته يې اراده له لاسه وزكړه او د امير شير علي خان سره يي هم مرسته ونكړه. دا مهال سيد د خپل ځان له پاره وضعه سمه ونه ګڼله ځكه يې بهر ته د تګ هوډ وكړ. ددې له پاره چي خپل هيواد او خلګو ته يې خدمت كړى وي نو امير شير علي خان ته ورغي او د رخصتېدو پر مهال يې هغه دهيواد د پرمختګ په نيت ځيني مواد وړانتدي كړل لكه په كابل كي د يوې چريدې خپرول، د افغانستان د سياسي خپلواكي اخيستلو اعلان، د كابينې جوړونه، د عسكرو منظمول، د ملي ژبي پښتو پالل او بدا يول، د ښوونځيو جوړول، سړكونه جوړول د پستې او مخابرې وسايل برابرول او نور...
دارنګه د سيد په باره كي وايي چي ده محمد افضل خان ته پوره درس وركړې و. كه چيري افضل خان باچا سوى واى نو به سيد افغان د خاوري د اّبادۍ، خپلواكۍ د ګټلو په لار كي او د خلګو د هوسا ژوند له پاره نه تسړي كېدونكي خدمتونه كړى واى، تر دې وروسته سيد افغان له خپلي خاوري په ژوند ولاړ او تر مړينى وروسته پسله ډېره وخته تش تابوت اوهډوكي ګران هيواد ته په خورا درنښت راوړل شول او د كابل پوهنتون په منځ كي ښخ شو.
چي په هيواد د كورنيو ورانوونكو جګړو په ترځ كي نه يوازي داچي ژوندي انسانان مو بې پټ هاو په خاورو ومنډل سول بلكي له مړو اومزارونو سره هم دښمنۍ وپالل سوې. چي په دې ترڅ كي د سيد افغان قبر هم دا ډول وران او په بې شمېره مرميو سورۍ، سورۍ سو، چي ته به وايي د ډېر منظم پلان له مخي دا كار سوي دي. زموږ د خاوريوانسانانو ادرين غليمانو يوازي په دې زړه نه سړېدى چي نن او سبا ته مو اور واچوي بلكې د پرون د وياړونو پر تندي يې هم داغونه راكښېښول...
كه څه هم د سيد افغان د ژوند اړخونه په څو پاڼو او كتابو كي نشي ځاييداى او د هغه د وياړلي ژوند په اړه كتابونه ليكل په كار دي، چي دده د ژوند او اثارو په برخه كي مالومات بشپړ سي. خو دلته ددغه ستر انسان په اړه يو څو ټكي روښانوو. سيد جمال الدين افغان د ختيځي نړۍ ستر عالم، لوى سياست بوه، مبارز او انقلابي و، دى نه يوازي پوه او مفكر و بلكي له پوهي او مفكورې سره عمل هم ملګرى كړي و، ځكه نو د عمل او مبارزې د لاري اتل او مخكښ ګڼل كيږي، دده دعمل له پاره بايد داووايو چي دده پيغامونه او نظريې دي، چي هر وخت او هره ورځ يې په بيلو، بيلو هيوادو او خپلو تاليفاتو كي ځاى كړي دي، دده دا پيغامونه يوازي د يوې ورځي او يوه تن له پاره نهوو بلكې هغه مهال د هغو قومو او هيوادو د ويښولو له پاره لوى درس و چي د استعمار تر تتۍ لاندي و واو خورا ښه بېلګه يې دعروۍ الوثًى مجل هده.
ده د نړۍ پر مخ مسلمانان چي د اروپا له خوا تر ښكېلاك او تيري لاندي وو د يوه لاس ګوتي ګڼلې او ددغه ښكېلاكي واكمنۍ د ختمولو له پاره يې دوى يو والي او ورورۍ ته رابلل چي ځانونه خپلواك او هيوادونه يې له ښكېلاكه وژغورل سي او پردى وان ونه توانيږي چي ددوى پر مادي او مانيزو شتمنيو خېټه واچوي ستر سيد د ښكېلاك د ناوړي پاليسۍ وركولو له پاره په هر هيواد كي هر قامته خپلي سوي، سوي نارې په ډېر حراكت اوزړورتيا سره وهلې او دايې لويه هيله وه چي د ښكېلاك (استعمار) تور ټغرله دغو هيوادو څخه ټول كړه سي. ده غوښتل چي دا هيوادونه د مفكورې او عمل له لاري راويښ كړي د پردي دښمن پر وړاندي كلك و د ډيري او استعماري نقښې يې وراني كړي او په پاى كي وكولاى سي چي د استعمار كور ځنځير د تل له پاره له خپلي غاړي وباسي.
همدارنګه سيد افغان تبعيض او تفرقه نه منله، هه ته انسان انسان ښكراېدى، تور، سپين او ژړ يې يو وجود ګڼل. دده دالوړه مفكوره هر ځاى په هر هيواد كي جوته سوې ده. ياني دى چي به هرځاى ته ولاړي ځان يې د هغه ځاي او د هغه د ځاى د خلګو ګاڼه، هند ته چي ولاړي، هندوانو، د هند مسلمانانو او نورو توكمونو ته يې د مبارزې مفكوره وركړه او ځان يېد دوى يو غړى ګاڼه حو چي هند ځان داروپا له ښكېلاكه خپواك كړي مصر او ايران ته چي ولاړ، هلته د هغوى په درد دردمن و او د ښكېلاك د وركېو لاري يې ورښولې، تركيې تهچي ولاړ، هلته د تركانو وروڼو په غم كي ځان كډ باله، دى چي به هرځاى تليى، هلته به يې د هغه له پوهانو اومخورو سره كتل او هغوى به يې خپلواك اوسرلوړي ژوند ته هڅول چي خپل ولس د ښكېلاك ختمولو له پاره پوه او ويښ كړي.
د سيد افغان مفكوره تدرې هم لوړه وه، ځكه هغه انسان د اسنان په نوم پېژندى چي بايد د نړۍ پر مخ خپواك ژوند وكړي، د نړۍ مخ سيد افغان ته د يوه كور حيثيت درلود او نړيوال يې د يوې كورنۍ غړي بلل.
موږ په پوره باور سره ويلاى سو چي دى له يوې بيوزلي كورنۍ څخه راپورته سو او په خپله پوهه يې كور، كلى، هيواد، ختيځ او لويديځ روښانه كړ، دده شخصيت ډېر اوچت و، دده په باب پوره او بشپړه ليكنه البته زموږ د توان خبره نه ده او نه هم موږ دده ديادوني حق ادا كولاى سو. دده د سرت تاريخي او نړيوال شخصيت يادونه لكه څنګه چي دده له شان سره لازمه ده موږ نه سو كولاى دده په اړه چي هرڅه ويل سوى او ليكل سوي دي بيا هم لږ دي، ښايي او لازمه دهچي د وخت چاوراكي زموږ دغه ستر افغان ته پام واړوي په اړه يې ملي او نړيوالو سيمنارو او سرتو سترو غونډو ته لار هواره كړي. چي له يوې خوا دده ستر انسان حق اداء سوى ويا و له بله پلوه زموږ ځوان نسل د هغه له بيساري ستر ارمان او اوچت شخصيت سره ښه ډېر اّشنا سوى وي. ګوندي وي چي افغان ځوان نسل وكولاى شي دستر سيد افغان د پوهي تفكر او لوړ ارمان په رڼا كي ځانته د ژغورني يوه روڼه لار پيدا كړي او د روانو بدبختيو له تورو تاريكو څخه ځان راوباسي.
د ستر سيد افغان شخصيت د نورو په نظر كي:
ډېرو بهرنيو پوهانو د سيد افغان د لوړ پوهنيز شخصيت په اړه ډيري ژوري او علمي نظريې څرګندي كړي دي، چي په دې لنډه مقاله كي يې بشپړ بيان نسو راوړلاى، خو بيا به هم د څو تنو د نظر په لنډ ډول راواخلو.
چارلزايدمز ليكي:
ددې نامتو عالم كارنامې او كار روايي د يوه ځانګړي هيواد د سمون له پاره نه وې بلكې د ټولو اسلامي هيوادو له پاره وې. زموږ ددې خبري ثبوت د هغه څرګند اوجوت نظردى چي د ګران هيواد افغانستان، مصر، تركيې، ايران او هندوستان په باره كي يو شان وې، ده په هر هيواد كي د وينا او تبلغ په پايله كي يو ږوږ پيدا كړى و او بيده خلګ يې د خپلو حقونو د ترلاسه كولو له پاره يې راويښول.
مرسيو ميستل ليك:
د لرغوني او تاريخي افغانستان نامتو پوه او سيد هري خوا ته چي تللى دي، د تلو سره سم يې هلته ذهني انقلاب راوستلى دي او دده ددغه خوڅښت او ښور پايله وه چي په ختيځو هيوادو خلګ د خپلو حقو د ترلاسه كولو له پاره راويښ سول...
د امريكا يو پوهوايي:
سيد جمال الدين افغان د لوړي فلسفې خاوند، د فصاحت او بلاغت پر ډګر تر هر چا پا تر ټولو دمڅه و، لوى سياست پوه او د كللكو دلايلو څښتن و، ډېر زړه و راو همت بئگلګه ګڼل كېده، په خبرو كي يې زياته اغېزه وه، په خپل وخت كي د نړۍ په خلګو كي د دونه عزت خاوند و چي لږ سيالان يې درلوده، ډېره پخه اوعلمي تجربه يې درلوده چي موږ يې پوره مننه كوو...
دا هم د ستر سيد يو قول:
وهم:
اې لويه خداي! زموږ له سترګو دوهم پردې پورته كړې چي حقايق هغسي ووينو لكه څنګه چي دي او په توګه له بد مرغۍ او ګمراهۍ وژغورل سو.
لويه خدايه! ته وهم ټپ كړې ځكه كله، كله وهم د بېرو هنداره سي اوډاروونكي څېرې پكښي ليدل كيږي او كله، كله بيا بې حقيقته خوشالي سړي ته ځلوي. وهم په هر حال د حقيقت حجاب دى او پر ليمو باندييوه پرده غوړوي، وهم د ارادې واكمن دى او پر عزم باندي غالب له ده شرزيږي او خير كښتي، نو ځكه وهم د شر بابيلونكي او د خبر شړونكي دى، وهم كمواكه غښتلى ښيي، نژدې ليري ايسوي، د امن ځاى له خظره ډك څرګندوي او د پنا ځاى د مرګ خوله ښكاره كوي.
وهم وهمېدلي له ځانه بې خبره كوي او له صحيح حسه يې ليري بياي ې موجود يې په خيال كي معدوم راځي او معدوم يې موجود وهمېدلى په يوه بې حقيقته دنياګي اوسي او په يوه داسي عالم كي ځان ګڼي چي ليدل يې ناشوني دي، وهمېدلي په دغه خيالي عالم كي د مېرګي نيولي په څيرلو څي يو څي كوي هډو نه وهيږي چي څه كوم؟ څوك ولاړه؟ څوك راغله؟ څه راكړه سوه څه راڅ يو وړل سوه؟ وهم يو ناولي روح دي چي د انساني نفس هغه مهال په پېڅه كيږي چي هغه د ناپوهۍ او ناخبرۍ په ترايو كي ګوډ، ړوند كيږي او له ويري هيسته هڅه كوي حقايق چي پټ سي نو وهم ټيګيږي او ارادې تر خپل واكل اندي كوي. وهمېدلي د ګمراهۍ چول ته غورځوي، پر ناليدلو او كږو وږو لارو يې سر كوي، څو بيخي د مقصد لوري حتي ورك كړي.

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه پانزدهم آذر 1386  |
 سقراط او حاكم

سقراط او حاكم


يوه ورځ سقراط لمر ته ناست او بيتاوي يې كاوه چه ناڅاپه د هغه ځاى حاكم پر هغه لاره تېرېدى خو سقراط ورته ولاړ نه سو.
د حاكم نه خاطرباشانو څخه يو نفر وروړاندي سو، سقراط يې په پښه پوري واهه چه ولي د حاكم د درنښت ته ولاړ نه شوې؟
سقراط ورته وويل حو: زه هيڅكله د خپل مريې دمريي درنښت نه كوم او نه ورته ولاړېږم.
حاكم چه دا خبره واورېده نو په خپله وګرزيېد او پوښتنه يې ځني وكړه چه ته له څه سببه وائې چي زه ستا د غلام غلام يم؟
سقراط ورته وويل اّيا ته د خپل نفس او غضب تابع نه يې؟
حاكم ورته وويل چه! هو يم.
نو سقراط ورته وويل چي: دغه دواړه زما غلامان دى نو ته هم په رښتيا سره زما د غلام غلام ي.
تر دغه سوال او ځواب وروسته حاكم ورته وويل چه: راځ هزما سره ولاړ سه چه ښه خوندور خواړه او ښه ښه جامې دركړم.
سقراط ورته وويل چي: انسان د عقل په مقتضي په ژوند كي دومره په كار لري چه ژوند په وساتل شي يعني د لوږي دفعه او دعورت پټوي پرته نه دى وكوم اضافه شى ته اړتيا نشته.
حاكم بيا ورته وويل چه ته ولى زما سره نه ځې او څه مانع لرې؟
سقراط ورته وويل چه زه په هغه شغل اخته يم معنوى ژوند تقريه كوى او له مادى نداتو څخه چه د مرګ سببه ګرځي معرف يم دنيوى نعمتو ته اړتيا نلرم اوكوم شى چه زما په كار دى هغه په هرځاى كي رارسيږي او تر اړتيا ډېر نه غواړم.
په دې وخت كي د حاكم يو ټوكى نفر ور وړاندى سو و سقراط ته يې وويل چه تا ولي د ژوند نعمتونه پر ځان حرام كړيدي؟
ده ورته وويله چه كوم نعمتونه؟
ټوكي وره وويل چه: خونده وري غوښي، ښه ښه شرابونه شګلي ماڼي او نور.
سقراط په ځواب كي ورته وويل چه دغه شيان لپاره نعمت ګڼل كيږي چه ځان له بيزوګانو او نور ژو سره ورته كړى او خپل ګيډه د ژوو مقبره (قبر) وګرزوى ا وفاني جهان په باقي جهان باندي غوره كړى.
(
پاي)
رحمت الله "قريشي"
17/11/03
8:00PM

|+| ليكوال سيدي در دوشنبه دوازدهم آذر 1386  |
 جرم

جرم

د يوه ملګري ليدو ته ولاړم  ، په هټۍ کې يې څو نور کسان راټول وو  ، هغه مې تر سترګو نه شو .
 
ومې پوښتل : خپله دوکاندار چېرې دى ؟
 
يوه وويل :  هغه همدا څو شيبې وړاندې دولتي کسانو موټر ته واچو او له ځان سره يې يو وړ
ژر  مې وپوښتل : په کوم جرم ؟
 
يوه ځواب راکړ :  په کلدارو يې سودا پلورلې وه  او خبره يې پسې نوره هم وغځوله :
 
هغوى همدا ويل چې قانون بايد عملي شي ، افغانۍ د افغانستان هويت دى ، په خپل هويت شرم  جرم دى .
 
موږ لا همدې خبرو کې وو ، چې ملګرى مې راننوت .
 
په خندا مې ورته وويل :  څومره په غور او فش يې بوتلې ، ماوې  خدازده څو مياشتې به د تورو تنبو شاته يې ، ته خو  بېرته راغلې .
 
هغه ځواب راکړ :  ماهم همداسې ګڼلې وه ، خو ښه و جيب کې مې درې زره کلدارې وې چې ور مې کړې زړونه يې رحم شول .

محمد نعمان دوست ، کابل  

 

|+| ليكوال سيدي در یکشنبه یازدهم آذر 1386  |
 دمينې سزا

ليكوال : سرڅېړونكى سيدامين " مجاهد "

دمينې سزا

يوه تاريخي كيسه

كعب مړشو :

ختيځ ښاردشفق تندى د وروستي ځل له پاره ښكل كړ .دشپيلۍ زړه راښكوونكي غږ، له لرې نه غوږ ونوته رارسېده .دبخدي شپونكيوخپلې رمې دڅرپه موخه مخ په وړاندې بېولې چې په همدې وخت كې دګونګي (بوم) شوم اواز دخونې حالات بدل كړل .

يوې ترخې موسكا دكعب شونډې ولړزولې، ژبه يې په خوځېدوشوه اوويې ويل:زما دزړګي ټوټو!دګونګي اوازشوم وي، زه ضرورمرم اوستاسودمورسره يوځاى كېږم، تاسوټول په لوى الله  سپارم، څښتن موساتندويه اوسه .

ګرانه زويكه حارث جانه!...دخورسره دې ښه سلوك كوه اودهغې دخوښې اوزړه كاركوه، هغه خپلې خوښې ته پرېږده، پاك لمنې جلۍ ده، څه چې غواړي ورته يې برابره وه اودهرچاسره چې ناسته پاسته كوي، په مخ كې يې مه خنډكېږه اودهرچاسره چې وغواړي واده وكړي، مخالفت يې مه كوه اودهغې په هكله اندېښمن هم مه اوسه دازماوروستى وصيت دى اوكه چېرې پرې عمل ونه كړې، نوزماهغه ارواچې زماترمړينې وروسته به ستاپرشا اوخواګرځي راګرځي، په تابه لعنت وايي اوپه كركه به درته ګوري .

دمرګي تيزوزري شاهين خپل اوږده وزرونه دكعب پربړستنې وروغوړول اوداروامرغه يې دسينې دپنجرې نه دسترګوپه رپ كې والوت حارث اورابعې ويښتان شكول اونارې سورې يې اچولې وې .

رابعه په لپو-لپواوښكې تويوې اوپه ژړه غونې اواز وايې: پلارجانه! ته لاړې اوزه دې يوازې پرېښـودم .ماخوبې له تاهېڅوك نه لرل چې ورسره مې دزړه خواله كړي واى .

كله چې مې مورپه حق ورسېده، نوځان ته مې په دې تسلي وركوله چې خيردي، پلارخولرم .اوس چې ته هم دهغې سره يوځاى شوې نو، سوال كوم چې اې لويه ربه اواې دكايناتو واكمنه!زماارواهم دهغودواړوسره يوځاى كړه چې په دغه ارته اومكاره نړۍ كې پرته له كوم غمخوراو رښتني خواخوږي اولاس نيونكي ددي نيمګړې دنياګۍ ژوندشونى نه دى .

حارث چې هم يې نارې سورې وهلې اوهم يې دخور زاريواوګيلومانوته غوږو، بې اخياره يې سراوچت كړ، سترګې يې په دسمال پاكې كړې اوپه ژړه غونې اوازيې وويل: خورجانې، په هغه زړكي چې دپلاربې وخته مرګي داغلى، زياتې مالګې مه دوړه وه او نورمې مه ځوروه، آياهېردې شول چې يوه ګړۍ مخكې مې پلارجان راته څه وويل اودڅه په هكله غږيده! سره له دې چې ماخوستاسره له پخوانه هم بې حده مينه اومحبت درلود، خودپلارجان وصيت هغه بې انډوله كړه . خورخانې ! له دې زيات دې ورور مه ځوروه اوتردې وروسته ماخپل ورورنه، بلكې  يومريي وګڼه اوستاسودډاډاوباورپه خاطرهمدا اوس دپلارجان دكالبوت په وړاندې سوګنديادوم چې دژوندتروروستۍ سلګۍ پورې به دمريې په څېرستاپه خدمت كې يم.

دمينې لمبه

دكعب دمړينې نه ښې شپې ورځې واوښتې، حارث او رابعې هم دغم غوسې جامې واېستلې اوعادي ژونديې له سره پيل كړ .رابعه دخپل مريې (بكتاش)سره دكليواوبانډوپه سيل لاړه، ترڅوخپل غم غلط كړي، خوهلته دغه صوفيانه مزاجه شاعره دطبيعت په مرموزه ښكلاكې هسې غرقه او دقدرت اوخلقت داسې مجذوبه شوه، چې نوريې نولكه دمنصورپه څير ځان دابديت په ناپاياوه سمندر، كې لاهواودقدرت په لايزاله فلسفه كې ډوب وليداوپه خودۍ كې بېخوده شوه .

سهار-سهاربه يې دبلبلودخوږونغموداورېدو اوپه ګل پاڼوباندې دپرښودليد وپه خاطر-دباغ لاره نيوله اومازديګربه يې دهغه سين په غاړه چې دلويديځوغرونوپه لمنه كې بهېده دمينې دكوم وژل شوي مين په وينولړلي زيړي مازديګرننداره كوله .دشپې له خوابه يې غوږونه دشومه دم انګازو ته نيولي اوسترګې به يې دګلبڼ دهغې ناوې په لورآسمان ته ځيركړې وې چې لكه دزرين لوښي په څېربه ترې هره خواشغلې اوچتېدلې .

داسې حالاتودغه صوفي مشربه پېغله چې دځوانۍ پرسپرلي اوښكلابرسېره-دتصوف سره مينه هغه نوره هم دښكلاخوښوونې په لورهڅوله، نوريې لاس اوپښې سره ورك كړي وو، دبكتاش مينې چې هم ښكلى اوهم دښوكړووړواوپاك ضميرخاوند و، دخپل باداردلورپه زړه كې لاره پيداكړه اوهغې ته خداى ﷻوركړې ښكلاچې بې له شكه دلوى څښتن لورونه به يې بولو، درابعې ذاتي احساسات داسې راپارول چې په ډېره لږه موده كې يې يوزړه سل زړونه كړل اوپه بكتاش يې بايلو .

 موده لانه وه وتلې چې رابعه واپس بلخ ته راستنه شوه، خوهلته ډېرژردبكتاش دمينې لمبې پورته شوې اوتاويې درابعې دزړه ستنې ولړزولې چې دخپل مين په ستاينه كې يې ښايسته ډېرې ښكلې اورنګينې اودسوزنه ډكې قطعې اوقصيدې وويلې .

بكتاش هم په رابعې باندې زړه بايللى و، دادواړه مينان به دهرې شپې په زړه كې يودبل ترڅنګ سره كيناستل اودزړه خواله به يې سره كوله دمينې خبرې به يې كولې اورازاونيازبه يې كاوه .ترڅوچې دې ليدنوكتنواودغه رازاونيازدبلخ په ښاريانوكې ګونګسې جوړې كړې اوښكته پورته اوازې اوډنډورې خورې شوې، چې همدغه هنګامو اوډنډورودبلخ دوالي يانې درابعې دورورحارث غوږونوته هم لاره پيداكړه .

خوڅرنګه چې هغه په خپلې خورباوري اودمينې داور اوجاذبې دقانون نه بې خبره و، كوم چې په هغې كې دپاچااومريې ترمنځ توپير نه شي كولى لارپيداكړي، نوهېڅكله يې داګومان هم نه شوكولى چې ګواكې خوربه يې پرخپل مريې زړه بايللى وي، له همدې كبله يې دچاپه خبروسرنه ګراوه .

دشپونه يوه شپه چې رابعه اوبكتاش يودبل ترڅنګ ناست اوپه رازاونيازبوخت وواودمينې دشرابونه يې يوبل ته جامونه سره ډكول، بكتاش ورو-وروځان درابعې خواته نږې كړ،ترڅورابعه دبكتاش دې كارته ځېره شوه اوويې ليدل بكتاش يې په غېږه كې ناست اوغواړي لاس وروغزوي، رابعې چې تردې دمه يې دې ډول خبروزړه ته هډولارهم نه وه موندلې، سمدلاسه دځايه اوچته شوه اوپه ډېرقهراوغضب يې بكتاش ته وويل:بدمرغه!ته خوپرته له يوخواراوله نظره پريوتى مريې، بل څه نه وې، اوس مين شوې اوسپين سترګي كوي اوزه په كلي اوبانډه كې ستاسره د مينې په تور-تورنه اوبې پته شوم، آياستادپاره همدومره بس نه ووچې اوس دې لاداسې سپين سترګۍ اوګستاخۍ ته ملاتړلې ده ؟

بكتاش سرځوړندونيواورابعه په ډېربدحال اوغوسې خپلې بسترې ته لاړه، خوسهارچې له خوبه راپاڅېده اودبكتاش پوښتنه يې وكړه، واى ورېدل چې دهغې درك خرك نه شته اوپته يې نه لګي .

دوه درې ورځې تېرې شوې ترڅويې دبكتاش پته ولګوله اوبيايې دكارباردپاره حاضركړ، خوپه دې منځ كې رابعې يوه ډېره دسوزاودردنه ډكه بېلتون نامه (فراقيه)ويلې وه چې هېڅ غوښن زړه دهغې داورېدلووس په ځان كې نه ليده اوشونې نه وه، چې څوك دې هغه واوري اوپه لپو-لپواوښكې دې ورته توې نه كړي .

يوه ورځ رابعې په ډېرسوزاودرداوپوره عاشقانه اندازهغه بېلتون نامه د ځان سره زمزمه كوله اوورته ژړل يې، دبېلتون نامې جادوګرانه زمزمې دژړادسرودسره يوځاى شوي اوداسې ماجون يې ترې جوړكړى ووچې...دتصادف له مخې هغه ګړۍ نوماندى شاعررودكي دهغوى دكوردڅېرمه په لاره تېرېده چې درابعې بېلتون نامه يې واورېده او ورته غوږشواوبيايې دخپلې خداى ﷻ وركړې حافظې په مرسته ټوله ټكى په ټكى په خپلومغزوكې ثبت كړه .

دپاچادربار    

دساماني احمدبن نصر دربارښه په جم اوجوش كې و، وايې كومه شانداره ميلمستياجوړه شوې وه، چې دښارلوړپوړي چارواكي، مخور، سپين ږيري، ملكان اوخانان اوحتادامپراتورۍ دټولوښارونوواليان اوپه دې ډله كې حارث دبلخ والي هم دې ميلمستياته رابلل شوى و .

مريانواوچوپړيانوچې زرين ملابندونه يې ترملاوو راتاوكړي وو، هرڅومره چې دخوراك څښاك اوخواروبارپه په هكله سوچ كېدلى شي هماغومره .هماغومره دميلمنومخې ته اېښودل شوي اوډېروښكلواوپي مخوپېعلوچې دخاپيروپه څېربه يې نرۍ ملاوې اودنګې غړۍ لرلې، وړې-وړې چمبې (دايره)په لاس په ميدان كې نڅل دنرم او آرام سازاوموزون موزيك اوازپه ټوله غونډه كې خوراوپه ازاده فضاكې يې انګازې جوړې كړې وې .

پاچاپه جواهرواونوروقيمتي ډبروباندې د پسولل شوي تخت دپاسه ناست و او دهر چاسره به يې دځانګړوحركاتوپه اشاره روغبړكاوه اوښه راغلاست به يې ورته وايه .

ترهركلي او روغبړ وروسته دپاچاپه اشاره دغونډې برخه وال ديوې شېبې دپاره غلي شول اوپه ميلمستون كې چوپه چوپتياحاكمه شوه ؛ خو لږه شېبه وروسته پاچاپخپله دغه چوپتياماته كړه اوهغه اپيجي (حافظ، په سترګوړوند)ته يې چې لاپخوايې ترخپل څنګ كېنولې و، امر وكړ چې پورته شي او په خپل خواږه اواز دمېلمنوزړونوته خوښي اونشاط وروبخي اوښاديې كړي .

حافظ جي چې په اصل كې هماغه نوماندي رودكى و، په خپلې سازينې ګوتې غبرګې كړې اوپه سازاو اوازيې لاس پورې كړ .رودكي داسې سازوغږ اوه اوپه خپل جادوګرغږيې داسې دسوزاودردنه ډكې غزلې وويلې، چې دغونډې برخه وال يودم بېخوده اولكه دمستوشرابيانوپه څېرپه خواږه خوب ويده شول.په دې پسې يې درابعې بېلتون نامې ته پام شواوهغه خوئي له درد اوسوزنه په يوداسې جادوګراواز واوروله چې اورېدونكي يې ټول هك حيران كړل، لاس ترزنې كيناستل اولارې –لارې اوښكې يې ترګرېوانوراسرشوې، اوبيادپاچاپه امر دخلكودپرله پسې چكچكوپه بدرګه بېرته په خپل ځاى كېناست اودحاضرينوڅخه په جلا= جلاتوګه دهريوه له خوادشاباسي اوستاينې وړوګرځيد .په دې ترڅ كې يوچاوپوښتل دغه وروستنۍ بېلتون نامه چې دې راواوروله، آياستاسوخپله هستونه اوشهكار و؟

خورودكي چې ړونداوپه غونډه كې دحارث دشتون نه بې خبره و، سمدلاسه يې جواب وركړچې: نه باداره! دابېلتون نامه دبلخ دوالي حارث دخور-يانې بلخي رابعې ده، چې دخپل مريي يانې بكتاش په بېلتون كې يې ويلې ده، چې پرې مينه ده .

په دې وخت كې دغونډې ټولوبرخه والوحارث ته په ځيرځير وكتل، خوحارث چې د ډېر شرم اوسختې غوسې له امله تر ستونې پورې سورګرځېدلى و، خپل سرځوړندونيواوهغه ګومان يې چې په دې هكله ورته پيداشوى و، په يقين بدل شو .

 دجګړې پيل :

حارث دبخارانه بلخ ته راستون شو، خودستنېدونه يې لاڅوورځې وتلې نه وې چې په بلخ كې يوشمېر ميشته ټباروپه مخالفت او اړو دوړلاس پورې كړ .حارث هڅه وكړه چې دغه تاوتريخوالى اوكشاله دسولې اوخبرواتروله لارې اواره كړې، خودې چارودكړكيچ په اوارېدوكې مرسته ونه شوه كړاى، لاچاره يې لښكرې سمبال كړې، چې بكتاش هم په همدې لښكروكې و .

دجګړې ورځ په نخه شوه اوسپيده داغ مهال دواړولښكروپه نږدې دښته كې خپلې جنګې ليكې يوبل ته مخامخ ودرولې اوډنډورچيانودجګړې دپيل نغاره وغږوله . لنډه شېبه وروسته دښمنې ډلې سره ښكر په ښكر شوې اوخونړۍ جګړه ونښته، تورې دتېكونه رابهرشوې اوسرونه دتنونه ورېبل شول . خنجرونه وپړقېدل اودهر برېښ سره يوه سينه څيرې اويوسرلاندې ورغړېد . غشي دليندكيونه خوشې شول اودجګړه ماروپه زړونوكې يې ترازې جوړې كړې .

لنډه داچې دمحشرورځ جوړه شوه اودهرلورنه دردوونكي ځګيروي اوساړه اسويلي اورېدل كېدل . دتوروخړپاردتوروزنوپه شنڼهاركې دوركېدولاروهله اودمړونه تړې ډكې شوې وې .

ورځ مازيګرشوه، خودجګړې پايله لاروښانه شوې نه وه دجګړې دميدان په يوه څنډه كې يوياغي دبكتاش سره لاس په ګرېوان دى اودبكتاش پښې ورو-ورودلړزېدواوبېواكه كېدوپه حال كې دي اولرې نه ده چې ځواك يې خلاص اوله پښووغورځېږي، له ژوندنه لاس په سراودخپلې مينې اوحارث دكركې اوكينې قربانې شي .

حارث چې له لومړي سره يې داپېښه څارله، په زړه كې يې ګوړې ماتولې چې كه خداى ﷻكول يوه ګړۍ وروسته به ترې بې غمه شم اوزموږدكورنۍ له سره به دادشرم جنډه راپريوځي .

خوپه همدې حساسه لحظه كې په اس باندې يوسور(سپور) شخص چې له سر نه تر پښوپورې په څادركې يې ځان پيچلى و، ددښتې له يوې لرې ګوښـې نه راڅرګندشوچې په ډېرتلواردبكتاش په خواراروان دى .حارث چې په هغې يې هم ددښمن ګومان راغى، دبكتاش كاريې بېخي يوطرفه وليد .خودې ګومان خطا وتل يوه ګړۍ وروسته مالوم شول ؛ ځكه چې نوي مخ پټي سورلۍ والادبكتاش په پلوي رادانګلي وو، توره يې له تيكې راواېسته اويوه شېبه وروسته يې ياغي پرځمكه رانسكوركړاوبكتاش يې دهغې له غمه بې غم كړاوپخپله يې دښارپه لورترپ وهل .

حارث چې دمخ پټي سواره كړو-وړودمخه لاڅه شكمن كړى غوندې و، دهغه په منډپسې شو .ناپېژندل شوې سورلۍ والا په سركې دې ته ځېرنه وچې څوك ورپسې دى اوڅاري يې، خوكله چې وپوهېده، نودخپل آس تانګي يې ورټينګ كړل، ترڅوچټك ګامونه واخلي اوپه دې توګه دواړه دبلخ ښارته ورننوتل . ددواړوترمنځ واټن ښايسته ډېركم شوى واودبلخ ښاريانوبه په ډېرې اريانتياسره دغه دوه سورو(سپرو) ته چې يوپكې دهغووالي يانې حارث و كتل . لومړى مخ پټى سورلۍ والا-دښاركوڅوته ورننوته ، چې ديوې نه به واته -په بلې به ورننوته، په دې نيت چې ګواكې د څارونكې له نظره به ځان پناكړي .په همدې ګومان له يوې كوڅې نه بلې ته ننوته،ترڅوډاډه شوه چې نورڅارونكى دهغې په پل پسې نشته، بېرته راستنه اوپه بله كوڅه ورننوته اودحارث دكورتر څېرمه يې دآس واګې (قيضه)ونېولې اوپلې شوه .خوله بل خواحارث چې نوردسورلۍ والاله تعقيب نه ناهيلى اودكورلاريې نيولې وه، دكوڅې په سركې له لرې راڅرګندشو .ناپېژندل شوي سورلې والادهغه دليدوسره جوخت ځان دكوردروازې ته راورساوه، خوكارله كاره تېرو، ځكه چې حارث هماغه شېبه هغه ليدلې وه، نويې په ډېره بيړه كورته ځان راورساوه .

په هرصورت، ناپېژندل شوې سورلۍ چې تر دې دمه لاښه نه پوهېده چې دهغې څارونكي به ګوندې حارث وي خپل آس يې غوجل ته دننه ايست اوله هغه ځاى نه دراستنېدوسره جوخت يې ولېدل چې حارث يې مخې ته ولاړ دى . وجوديې په لړزېدوشواوپه خپل ځاى هك پك ودرېده .

حارث راوړاندې شواوپرده يې دهغې له مخې پورته كړه اوڅرنګه يې چې سترګې دهغې په سترګوولګېدې، نوژبه يې دډېرې اريانتيانه ګونګۍ شوه، ځكه هغه ننګيالۍ چې ده تعقيبوله، هغه دده خپله خورهمدغه رابعه وه .

حارث يوه شېبه هغې ته په ځېرځېروكتل اوبيايې دغوسې نه رګونه په ټوپونوشول، شونډې يې په غاښوكړې اولاسونه يې ومروړل، دسترګونه يې دوينودارې پورته شوې اونوريې نوهيڅوك نه پېژندل .

هوكې!هغه وسوسه اواندېښنه يې چې دخورپه هكله لرله رښتياشوه اوګومان يې په يقين بدل شواو وپوهېدچې خوريې په بكتاش مينه ده، چيغه يې كړه اوخپل مرئيان اونوكران يې راوغوښتل اوهغوى هم سمدستي حاضرشول . حارث امروكړ، چې ژرلاړشئ اوبكتاش دجګړې له ډګرنه راولئ!حمام ښه تودكړئ اويوڅوك دې درګ وهونكي (نشترزن(پسې لاړشي اوهغه دې حاضركړي .

شېبه نيمه لانه وه تېره چې چارې سمبال شوې، بكتاش يې درارسېدوسره سم سياچال ته ورټېل واهه اورګ وهونكي هم سمدلاسه دحارث په امردرابعې دښكلي اونازك لاس، د هغه لاس چې ددري ادب د ړومبني شاعرې ښايسته شعرونه يې دكاغذپرمخ نقش كړي وو، د هغه لاس چې كلونه-كلونه يې دخپل مين دغاړې نه دراتاوولوهوس كاوه اوبلاخره دهغه لاس چې دعاجونه سپين اودكب ترسينې پوست اونازك و، رګ په نشتروواهه .وينه يې په داروشوه اودهغې په بلوري لاسويې يوه داسې منظره جوړه كړه، چې دقلم څوكه يې دستايلونه عاجزه وه .

لنډه داچې هغه يې په حمام وردننه كړه اوددې دپاره چې نارې سورې يې دحارث غوږونوته ونه رسي اودهغه وژونكي، وينې څښونكي اوبيرحمه سخت زړي په زړه كې څه رحم اوعاطفه راونه ګرځي، نودحمام وريې په خټواخيړ(كاګل )كړ .

رابعه حمام ته ننوته، ګوته يې په خپلووينوولړله اودحمام دمرمرينوډبرونه په جوړوشويو دېوالونويې په خپلووينودابيت وليكه:

زه دې پـه مينـه كې تورنه كـــړم دوكــه بانـدې

خـــداى ته به څه پلمه كـوې ورځ داسره بانـــدې

                                                                                                             ژباړه: مجاهد

مــرابــه عشــق هــمـى مـتـهــم كنـى بحـيل

چـــه عــذراورى نـــــزد خــداى عــزوجـل

 

رابعې خپله ګوته په وينولړله او پورتنى بيت يې ليكه اوليكه، ترڅويې دسترګوكسې دوينونه ډك شول اودزړه رګونويې په كالبوت كې په رپااودرزاپيل وكړ .يوې عجيبه شانته سستي، كسالت اوبېحالۍ پرې يلغار راوړ اوپښويې نور دكالبوت دموازنې او وزن ساتلود دندې نه غاړه وغړوله . له پښو وغورځېده، په ګونډوشوه اوپه ځمكه راپرېوته .

سهارمهال دروازه پرانستل شوه، حارث حمام ته ورننوت اودخپلې خورپه وينولړل شوى كالبوت يې دځمكې پرمخ غزېدلى وليد .د حمام غولي ته يې وكتل چې دوينولښتى پكې په اريانونكي توګه روان دي اوبهېږي . كله چې ښه ځير شواودوينوهغه څاڅكوته يې چې دحمام په غولي كې  يې لارې جوړې كړې وې، يودبل سره پيونداو ارتباط وركړ، وينه يې په رګونوكې وچه شوه، ځكه چې دهغې نه دبكتاش نوم جوړېده .

هوكې! دقدرت لاس دمعشوق وينه په داسې قالب كې واچوله، چې دعاشق نوم ترې جوړ شو . حارث پاس وكتل اوپه دېوال يې دځان په هكله هغه په وينوليكل شوى بيت ترسترګوشو، كوم چې ديوې سپيڅلې مينې دقربانۍ شهادت يې وركاوه . سمدلاسه يې دپلار وروستى وصيت په سترګوكې ښكته پورته شو، كوم چې دخورپه هكله يې ورته كړى او ورته ويلي يې وو:((دهرچاسره يې چې زړه غواړي واده وكړي، په مخ كې يې مه خنډكېږه)) . يوه پلايې  دزړه له تاوه ترخولې سوړاسويلى راپور ته شو اود دواړوسترګونه يې دسيلاوپه څېرداوښكولارې روانې شوې، ځان يې دخورپه بې روحه كالبوت ورواچاوه، په چغوچغويې وژړل اودهغې دپاكې اومعصومې اروانه يې دعفوې اوبخښنې غوښتنه وكړه .

ابدي يوځاى كېدل:

په همدغه ورځ يې رابعه خاوروته وسپارله اوپه زرګونونارينه، ښځې، زاړه او واړه دسپېڅلې مينې ددغې شهيدې دمړينې په ماتم كيناستل .دنيمايي نه زياتوبل خيانودغم اوماتم تورې جامې واغوستې اوحارث چې پخپله يې خپله خورپه دغسې بېخوندۍ اوبيرحمۍ وژلې وه، دپښيمانۍ څرګندولواوهغه سوګندماتونې له درده چې څه موده دمخه يې دپلار دبې روحه كالبوت په وړاندې يادكړى و، څوشپې – ورځې خوب – خوراك په ځان حرام كړل .

هغه به شپې –ورځې دګناه ددرون پيټي په سراخستلواودخورپه بېلتون كې تېرولې اوكله به چې سهار- سهارلمردختيځ لورى نه سر را اوچتاوه، نوهغه به هم خپله بستره خوشې كړه اودخوروژل ځاى ته به لاړاودكايناتودڅښتن په درباركې به په سوال او زاريوسرشو، په چغوچغوبه يې ژړل، دسرويښتان به يې ايستل اوپښېمانې به يې څرګندوله .

څوشپې ورځې په همدې توګه واوښتې، اخرحارث سوچ وكړچې دملت كاراوبارپرېښودل اودخلكونه ګوښه كېدل اوياپه چغوچغوژړل، دمېړنتوب لارنه ده، هماغه وچې دكورنه بهراودكارپه نيت دولايتي ماڼۍ په لور وروخوځېد، عامواوخاصوته ورسېداودرعيت عرضونواوشكايتونوته يې غوږ ونيو .

پرېكړه يې كړې وه چې تردې وروسته به دملت دخيرښېګڼۍ خلاف هېڅ حكم نه صادروي اوكله به هم دچاپه حق سترګې نه پټوي اودخپلې واكمنۍ لاندې سيموكې به داسې عدالت جارې كوي، ترڅوچې دعدل له پلوه دنوشيروان ترواكمنۍ لاندې خلك دده دواكمنۍ افسوز وكړي .

حارث ته يوه ورځ په يادشول چې بكتاش لاتراوسه هم په سياچال كې دى، څرنګه يې چې دغه كارهم دعدل اوانصاف نه يوخلاف عمل وليد، سمدستي يې امروكړچې هغه دسياچال (سياچاه) نه راوباسي، خوداخواركى دكارله پايلې نه بې خبره و .

زېړى مازيګرو او ورځ په تېرېدو وه چې بكتاش يې دسياچال نه راوايست اودخپلې معشوقې له مرګه يې خبركړ .هغه سمدستي دخپلې خونې په لوروځغستل، دصندوق نه يې يوه توره راوايسته اوپه ډېره بېړه دښاردمركزيانې ولايتي ماڼۍ په لورپه منډوشو .دواكمنۍ ماڼۍ ته ورننوت اوپرته له دې چې څوك يې دننوتومخه ونيسي دماڼۍ سترتالار ته داخل شواودسترګوپه رپ كې يې ځان حارث ته چې په چوكۍ ناست و، ورورساوه اودتورې په څو كاري ګوزارونويې دهغه چاره وروكړه اوبيادماڼۍ له دروازې نه بهرشو .دپېښې ليدونكي اوپېره داران چې ټول دبكتاش دې كارته هك پك پاتې شوي ووځانونه يې بېرته سم سمكى كړل اوڅوكسه سواره يې دبكتاش په نيولوپسې و اچوال، خوكارله كاره تېرو، ځكه هغه ترى تم شوى و اوپه كلي كوڅه كې يې درك- خرك نه لګېده .

بكتاش دخپلې مينې (معشوقې) قاتل وواژه اوپه سړه سينه اوپوره مېړانه يې په داسې حال كې چې موټى –موټى وېښته يې له سره ايستل، دخپلې مينې دقبرپه لور وروځغستل، په دغه بدمرغه ورځ طبيعت هم په غوسه و، آسمان په يوې پنډې وريځې پوښل شوى اوبرېښناهم په غړمبكووه، بكتاش له ورايه دخپلې مينې قبرپېژندلى او ديوه مست هاتي په څېريې دهغې په لوردبېخودۍ په حال ورودانګل، غېږيې ترې چاپېره اودقبرپه خاونديې ناره كړه اوويې ويل: په ماګرانې!ته يې له دې امله چې مادرسره مينه كوله ووژلې اودمينې دشهيدانوپه لست كې ېي يوبل ستورى  ور زيات كړ . نواې زماګرانې محبوبې، يوه شېبه انتظاروباسه چې زه هم ستاسره يوځاى كېږم . هماغه شېبه يې خپله توره دڅنګ  نه راخلاصه اوپه خپل زړه يې ورسيخه كړه چې يوه ګړۍ وروسته پرته له يوبې سا كالبوت نورڅه نه ووپاتې!

توره بوګڼونكې شپه پاى ته ورسېده اودسپيده دم رڼادبلخ په فضاخوره شوه، كوم لاروي دتصادف له مخې درابعې دقبرنه تېرېده، چې دبكتاش جسديې دهغې پرقبرغزېدلى وليد . هماغه ګړۍ يې قبرايستونكي راوغوښتل اودرابعې دقبرترڅنګ يې يوبل قبروايسته اودبكتاش په وينولېت پيت جسديې پكې ترخاورولاندې كړ .

مياشتې، كلونه اوپيړۍ واوښتې اوپه نړۍ كې زيات بدلونونه اوانكشافات رامنځته شول . بلخ ياهغه دپخوانيوښارونومورد خاوروپه ډېرى بدل شو .بې شمېره پاچهان راغلل اولاړل، سترې امپراتورۍ جوړې اوزوال شوې، هېڅ يوې يې هم دومره مهمه خاطره اواثرات له ځانه پرې نښودل، خو:

ددغه دوورښتينې اوسپڅلې مينانودمينې افسانه،دزمانې تودوسړودخلكوله ذهنونونه له منځه ونشوه وړاى، پخپل ځاى پاتې شوه، دمينې يادګارشوه، شهكارشوه اودادى تر موږ پورې راورسېده اوترڅوچې داجهان ودان وي، د رابعې اوبكتاش دمينې څراغ به روښانه وي .

 

پاى

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه ششم آذر 1386  |
 پښتانه په قرآن کې

  پښتانه په قرآن کې

                                         استاد قيام الدين خادم

                مولانا ابوالکلام  آزاد په خپل يو مشهور تحقيق کې دا  خبره په ښه شان ثابته کړې ده، چې ذوالقرنين هغه چې په قرآن کې ياد شوى دى ( کوروش ) دى ، چې په (٥٥٩ _٥١٩ ق م) کې تېرشوى دى؛ وايي : چې ديا جوج او ماجوج (سد)چې په قفقاز کې دى او ياجوج او ماجوج همغه قوم دى، چې دقفقاز دتنگې نه هغه پلو ته پراته وو او هر کله يې، چې هېڅ مدنيت نه درلود؛قرآن په ( لايکادون يفقهون حديثا)سره ياد کړي دى . دى وايي : ماجوج،ماگوگ، منگول او مغول سره نژدې لغات دي، چې په دوه نيم زره کالو کې لاندې _ باندې شوي دي . (کوروش) هخامنشي شاهنشا دى، چې په تورات کې د ( دوه ښکري قوچ ) په نامه ياد شوى دى .

                يشعيا پيغمبر ؛ دى د مشرق دعقاب په صورت ښودلى دى . مولانا وايي : په همدغه دوو لحاظونو سره د کورش کومه موجسمه، چې په پاسار گاد؛يعنې ( مشهد مرغاب ) کې پيدا شوې ده؛ دوه ښکرونه او دعقاب وزرونه لري .

         مولانا په دغه تحقيق کې ليکي : ذوالقرنين دويم قدم په مشرق الشمس؛ يعنې په هغه
ځاى کې و ، چې لمر راخېژي .

                هيرو دوت اکتزياس  وايي : کوروش د( ليدى ) او ( بابل ) له فتحې نه مخکې ، دغه مځکې ته مخه وکړه ؛ځکه دغه ځاى کې اغتشاش موجود و . وايي : چې دا خبره دقرآن سره مطابقت لري :(حتى اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم لم نجعل لهم من دونها سترا ) يعنې کوم وخت ،چې دمشرق انتها ته ورسېد؛ ويې ليدل چې لمر په يو داسې قوم خېژي، چې دخپلو ځانونو دساتنې لپاره دلمر دگرمۍ څخه وسايل نه لري . وايي چې دا قوم کوچني قبايل وو، چې په ښارونو کې نه اوسېدل او طبعاً کورونه او څيبونه يې نه در لودل .

        مولانا ليکي : چې ښه ! داقبايل ځوک  او دا ځمکه کومه ده ؟ دى وايي : ديونان دمورخينو له ليکنو څخه معلومېږي، چې ښايي داهماغه د ( باکتريا )يا دبلخ قبايل وي . کوم وخت چې موږ نقشې ته گورو؛ وينو چې بلخ نسبت ايران ته لرې شرق  دى؛ ځکه چې له دغه ځايه غرونه يو وار ارتفاع مومي  او لاره بندوي؛ وايي : چې کوروش  شرق ته مخه وکړه  او تر بلخه ورسېد .

                ښاغلى کهزاد په خپل تاريخ کې ليکي، چې پخوا_ پخواپه بلخ کې  دآرين  دنورو اقوامو څخه يو قوي او لوى  قوم دپښت او پکتين  په نامه هم په بلخ کې اوسېدل .(١)

       او دا هماغه پښتانه دي ، چې دوطن دحمايت او حفاظت لپاره يې دوه نيم زره کاله مخکې  دذوالقرنين سره مقابلې کړي دي، چې دقرآن کريم د نص پر اساس هغه وخت هم کوچيان او مالدار وو. او دهغو اولاده اوس هم هماغسې وطن دوسته او حيرت پسنده پوونده دي .

   تاريخ دا هم ثابتوي، چې عقاب دلوى کوروش  نښه او دهغه دسترې واکمنۍ  دبرم علامه ده.

    وايي چې : کوروش خورا نېک خصاله ستر واکمن و.

 

 

                (١) دباکتريا او باختر لفظي ارتباط د پکت، پکتين، بخت، بخد،بخل،بلخ،پښت ، پښتيا، پښتين او پښتون سره دفلالوژي له مخې بېخي څرگند دى . (خادم)

 

 

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه ششم آذر 1386  |
 خپګان څه شى دى ؟

ليكوال : ويليام استايرون

ژباړن : سيدنظيم سيدي

دويمه برخه

د خپګان په ناروغۍ د اخته شخص كورنۍ په خطر كې ده :

خپګان  د هغه شخص لپاره ،چې پرې اخته دى اوهغه څوك، چې له هغه نه څارنه كوي، ډېر ورته مضر دى . خپګان پخوانۍ اړيكې هم له منځه وړي او د نويو اړيكو حتا د شونتيا ريښې له بېخه باسي . ژوند تباه كوي، د خوبونو او خيالونو نړۍ له منځه وړي  او بالاخره كورنى ژوند په داسې غم ككړوي، چې په ژوند كې هم نوره خوشحالي او ... ونه ويني ، چې همدغه ګډوډۍ او ... لامل كېږي، چې ككړ شخص ځان وژنه وكړي ؛ خو دا خبره بويه هيره نه كړو، چې په دغه ځان وژنه كې يوازې ككړ شخص له منځه نه ځي،  بلكې دا هغه ناولې او ګنده ناروغي ده، چې ټوله كورنۍ لكه ځنګل چې اور واخلي له ځان سره تباه كوي .

د تامپاښار د يو ارواپوه ډاكټر آنس لاكي په وينا: " معمولاً د خپه ماشومانو ميندې پخپله هم خپه وي، دغه راز د همدې خبرې عكس هم همداسې درواخله ؛ يانې كه چېرې مور او پلار په دغې ناروغۍ اخته وي ؛ نو معمولاً بچي يې د مور او پلار له ناروغۍ څخه رنځېږي  .

هغه ماشومان، چې مور او پلار يې دواړه د خپګان په ناروغۍ اخته وي، د نورو عادي ماشومانو په پرتله يې پر دغې ناروغۍ د اخته كېدو  شونتيا ډېره ده  ؛ نو په كار ده، چې د دغه ډول ماشومانو مخكې له مخكې درملنه وشي او تر څارنې لاندې ونيول شي .

ډېر به ښه واى، چې د خپګان ناروغي له كوم ډول مكروب نه رامنځته شوې واى او تاسې هغه  په يوه دانه ګولۍ له منځه وړې واى ؛ خو په تاسف سره بويه ووايم، چې داسې اسانه او ساده نه ده .

كه څه هم ډېرى  خپګانونه د وخت په تېرېدو سره له منځه ځي ؛ خو يو شمېر نور يې بيا پوره پوره درملنې ته اړتيا لري ، چې بايد وخت په وخت يې درملنه وشي . د ساري په ډول: بويه د خپل ژوند په كړو وړو كې بدلون راوړي، يا د يو داسې چا سره دې كار وكړي، چې هغه لږ ترلږه د ارواپوهنې، رنځپوهنې، عقلي، عصبي او ... كې يې تخصصي زده كړې، كړې وي  او داسې هم كېدون لري، چې دينې او روحاني عالمان، چې  په ارواپوهنه كې معلومات ولري او يا په ديني احاديثو كې داسې آياتونه ورته ياد وي، چې د انسان د رواني اكرونو لپاره ليكل شوي وي، چې وكولاى شي د ناروغ شخص سره مرسته وكړي،  د ده سره مرسته وكړي .

دغه راز يوناني دارو ګان هم بويه له پامه ونه غورځول شي، ځكه دا هم د تجربو له پټيو څخه تېرې شوې دي او كېداى شي، چې نوموړي ناروغ سره د هغه د روغتيا په برخه  كې تر ډېره ځايه مرسته وكړي .

د پورته پاراګراف په  يادولو سره كېداى شي تاسې دا پوښتنه وكړئ، چې "  په داسې حالاتو كې، چې  د درملنې دا دومره شونتياوې هم شته ؛ نو دغه ناروغي به آيا زما كورنۍ ته څه زيان ورسولاى شي ؟  اويا به دا ناروغي زما د ملګرو په برخه كې څه وكړاى شي ؟ او ولې دغه ناروغي له ريښې څخه را ونه باسو ؟ " .

دغه كار يا دا ډول خبرې اترې او لاپې شاپې به هېڅ كله موږ كومې ټاكلې يا ځانګړې موخې ته ونه رسوي، ځكه په هر شي كې قاطع تصميم نيول او پرې عمل كول د كاميابۍ لار ده .

كه موږ هرڅومره  د خپل يو ملګري يا ملګرې او يا يو بل  چا سره ښه چلند وكړو او ډېر يې ونازو ؛ نو بيا به هم  د خپګان په ناروغۍ ككړ شخص له دغې ناروغۍ څخه خلاصون ونه مومي ؛ تر څو چې  د هغه په اساسي توګه درملنه ونه كړو. كه چېر ې خداى ﷻ  مه كړه  تاسې په همداسې يوې ناروغۍ اخته شئ ؛ نو حتا ستاسې نږدي ملګري به هم له تاسې سره مرسته ونه كړي ؛ ځكه دا ډېره ناولې او ... ناروغي ده ؛ خو كه چېرې موږ وغواړو ؛ نو زړه سوى هم د دغو خلكو سره پيدا كولاى شو، بې له دې چې تر كومې كچې زموږ دوستي او انډيوالي سره پخه ده  او يا د هغه په برخه كې ښه انګېرنه لرو ؛ خو بويه هيره نه كړو چې په دغو خبرو موږ ناهيلى يا خپه شخص هېڅكله له خپلې ناروغۍ څخه نشو ژغورلاى .

راتلونكى څپركى د دغې ناروغۍ نه د ژغورنې د بېلابېلو او ځانګړو لارو چارو په اړه ليكل شوى دى، چې كواى شئ د خپل ناروغ سره مرسته وكړئ او هغه ترې وژغورئ .

اوس نو ځان د هغه دروند پېټي له باره خلاص كړئ  او دغه  مكرر احساس ( كه ما كولاى شول، چې هغه وژغورم ؛ نو غوره به واى او څنګه مې كولاى شول، چې د هغه لپاره يوه د حل لاره پيدا كړم ) ته نور د پاى ټكى كېږدئ  او كه چېرې دغه سكالو تاسې تل همداسې په خپل ذهن او خيال كې ژوندۍ وساتله ؛ نو پوه شئ، چې دغه خبره به تاسې كې د تل لپاره د بدۍ احساس  وزېږوي .

د خپګان لاملونه د بحث وړ دي :

څانګوال د دغې پوښتنې پر وړاندې ، چې د" خپګان لاملونه څه  دي ؟ " له ستونزې سره مخ دي ، دا ځكه چې په دې اړه هېڅ كوم سم ځواب شتون نه لري .

د خپګان د لاملونو په اړه ځواب ويل ډېر ستونزمن دي . ځكه :

۱- بېلابېل دلايل د ژر تېرېدونكي او ډېرې  كلكې  بڼې په اړه وجود لري .

۲- موقعيتونه او تجربې د بېلابېلو درجو او راز _ راز خلكو په منځ كې شتون لري . دغه موقعيتونه او تجربې د يو ځانګړي شخص پورې تړلې دي ، په دې چې  په هغه وخت كې ده ته څه ډول ستونزې او ... پېښې شوې دي، چې اوس د خداى ﷻ په  قهر ككړ پكړ دى ، چې همدغه ستونزه په مختلف ډول د هر ككړ شخص په وجود كې شتون لري .

په دې وروستيو كې څېړونكي په دې خبرې سره موافق شوي ، چې " موسمي عاطفي اختلال"  ( Seasonal Affective Disorder) په نامه ناورغي هم وجود لري، چې  آر لامل يې  د كال د موسومونو بدلون دى .

سربېره پر دې كېداى شي يو شمېر كسان د خپګان په نسبت د ژنيتيكي زيانونو زغم هم ولري .

دغه راز په ډېرى مواردو كې يو شمېر نور لاملونه هم شته، چې د خپګان په رامنځته كولو كې اغېزمن  دي .

كېداى شي ، چې په يوه ځانګړي موقعيت كې يو كلك څوك  مقاومت وكړي او د خپګان له پيل سره تر يوې كچې پنجې نرمې كړي، په داسې حال كې، چې كېداى شي همدغه شخص، چې كله په دې ناروغۍ اخته شي ؛ نو تر نورو اخته  وګړو، ډېر زيانمن شي  .

زموږ د كورنۍ غړو لپاره، كېداى شي  دغه مساله ډېره پېچلې او ځينې وخت د موقعيت په اساس حتا  ځورونكې  هم وي .

يو پوخ عمري وكيل وويل: ( زه فكر كوم، زما مور زما د پلار له مرګ څخه وروسته د ښو مسايلو سره مخ كېږي او د پخوا په پرتله خوشحاله ده، هغه پخوا ډېره خپه وه او زما د پلار سره به يې هر وخت زړه تنګ و ؛ ځكه هغوى دواړو پنځوس كاله سره يوځاى تېر كړي ول، نو په همدې اساس اكر يې ښه و ؛ خو له كله نه، چې يې لعنتي سپى مړ شوى دى،  له هماغې ورځې راهيسې يې طبيعت ډېر خراب شوى دى، كله چې د هغې سپى مړ شو ؛ نو خپل سپى يې له ځان سره خپلې كوټې ته ويې وړ او كرار يې په پالنګ  ځانته واچاوه او ټوله ورځ يې ورته  وژړل، ډوډۍ يې هم نه خوړله او په څو ورځو كې خورا پوره خواره او وچه شوه، دغه خبره زما لپاره ډېره ستونزمنه او د نه زغملو وړ وه ؛ ځكه چې زما مور  زماتر پلاره خپل سپي ته ډېر ارزښت وركاوه ) .

نو بې له شكه د دغې مېرمنې سپي نوموړې ته د مېړه نه يې هم ډېر ارزښت درلود،  په همدې لاسوند موږ همدغسې بېلګې د دغې ناروغې په اړه راوستلاى شو، چې په مېړه نه خپه كېږي ؛ خو په سپي خپه كېږي او بالاخره همدغه كړنه ورته د اروايي ناروغي لامل ګرځي او د خپګان په ناولې ناروغۍ اخته كېږي .

هغې د ځان سره پتييلې  وه، چې په هر ډول كېږي د مېړه له مرګ نه وروسته به  هم خپل ژوند ته په عادي توګه ادامه وركوي ؛ خو له كله نه يې چې سپى مړ شو ؛ نو دغه خبره ورته د زغملو وړ نه وه او ډېرى وخت به پسې ژړېدله .

دغه راز يو شمېر نور لاملونه هم كېداى شي، چې د دغې مېرمنې په ژوند كې پېښ شوي وي او دا يې په دغه ناروغۍ كې راښكېله كړې وي . د ساري په ډول: كېداى شي، چې د نوموړې زوى او لور د هغې نه جلا شوي وي او هغې ته يې كور يوازې پرېښى وي او هغوى بل چېرې له مور نه جلا ژوند ته مخه كړې وي او يا هم كېداى شي، چې د همدغې ښځې ځينې نور شخصي او ځانګړي مسايل وي، چې موږ او تاسې ترې  خبر نه يو  .

دا هم كېداى شي، چې د هغې وجود كمزورى شوى وي او په دغې ناروغۍ اخته شوې وي او يا سل ډوله نورې ستونزې .

موږ ته، چې كومه مساله د ځانګړي  ارزښت درلودونكې ده، هغه له پرېكړې څخه پرهيز كول دي .

تاسې هېڅكله داسې فكر مه كوئ، چې ستاسې ترور يا عمه د خپل مېړه د مړينې پر مهال ډېره مضبوطه او قوي وه او ستاسې مور بويه ستاسې د پلار د مړينې پر مهال د هغې په څېر مضبوطه او قوي نه وي ؛ ځكه چې خلك په تاسې پورې خاندي او يا دا، چې ډېرى خلك د خپل يو تن د مړينې پرمهال له اده باده لوېږي ؛ نو زموږ پوښتنه داده، چې تاسې ولې نشئ كولاى په داسې اكرونو كې ځان عادي ونيسئ؟).

موږ ټول له يو بل سره توپير لرو، د ساري په ډول: موږ او تاسې كې يوه داسې ښځه هم پيدا كېږي، چې يو مهال د هغې مېړه د سرطان په ناروغۍ اخته كېږي او ښځه يې غواړي، چې هغه نور ژر مړ شي ؛ خو يو مهال بيا داسې راځي، چې د مېړه له مرګ وروسته يې په خپله خبره پښېمانه وي او داسې فكر كوي، چې ګواكې دا په دې خبرې ګناه كاره شوې ده. دغه راز كېداى شي، چې يو بل شخص هم همداسې پيدا شي ؛ خو د هغې توپير له دې لومړۍ څخه په دې كې وي، چې هغه هېڅ ډول پښېماني هم ونه كړي او دا ډول پېښې طبيعي پېښې وګڼي.

د ساري په ډول: داسې و انګېرئ، چې دوه تنه زده كوونكي د خپل ښوونځي د فوټبال له ټيم څخه ايستل كېږي، په دوى كې يو تن يې په غوسه كېږي او له ځان سره وايي، چې بويه د دې چاره وكړم ؛ نو په همدې اساس ځي كلپونو ملپونو ته او خپل اندام ښه جوړوي او كال ته بېرته په ډېر ښايسته اندام او ... سره همدغه ټيم ته راځي ؛ خو دويم تن، چې كله كور ته ځي ؛ نو له ډېرې غوسې ځان وژني، ولې ؟

ځواب ډېر لنډ دى: فردي توپيرونه .

موقعيتي او غبرګوني خپګانونه :

خپګانونه هم لكه د فشار پرڅېر د ژوند يوه برخه ده، يوازې يو محدود او هوښيار شمېر وګړي دغه خبره په خپل ژوند كې په پام كې نيسي، چې همدا لامل دى د نورو په پرتله يې ژوند كنټرول شوى وي، كه په رښتيني توګه انسان د ژوند دا ډول باريكيو ته ځير شي ؛ نو زه فكر نه كوم، چې د دومره ستونزو سره دې مخ شي او دا خبره د شونتيا نه لرې هم نه ده ؛ ځكه ټول انسانان د يو ډول خوي او خاصيت درلودونكي دي ؛ خو په عين حال كې په همدغو انسانانو كې د يو شمېر لپاره يې د ځنځير دواړه سرونه  ډېر سره نږدې دي او يو شمېر ته بيا ډېر لرې .

په ځينو مواردو كې، لكه مرګ، ژوبله، طلاق، په بل ښار كې اوسېدل، له مور او پلار نه جلا اوسېدل او يا ښځه له مېړه نه جلا اوسېدل، ټول د ناهيلۍ، ناروغۍ او خپګان د زباد يا پخلي لپاره ځوابونه دي.

په واقعيت كې دا د ډېرې حيرانتيا ځاى هم دى، چې څوك په دغه ډول مواردو كې يا ډېر خپګان وكړي او يا لږ، كله چې خپګان تر دوو اونيو زيات د انسان پر وجود واكمن شي ؛ يانې كله چې جوته شي، چې دغه شخص نور پر دې نه بريالى يا بريالۍ كېږي، چې د خپګان دغه ولچكې او زولنې ماتې كړي ؛ نو په هغه صورت كې پر ده باندې خپګان نور هم شدت مومي او حتا دومره يې بې خونده كوي، چې خوراك او پوښاك څخه يې غورځوي ؛ نو همدا لامل دى، چې هغه په ژوند كې په بشپړه توګه ماتېږي او ژوند ورته نور بې رنګه او بې خونده كېږي او همدا ځاى دى، چې ده باندې د خپګان غمونه او رنځونه واكمن كېږي او پر سترګو يې د ناروغۍ توره پرده خوروي .

په داسې مواردو كې دغه ډول خپګانونه د غبرګوني خپګانونو په نامه يادېږي، په دې مانا، چې هغه داسې غبرګونونه دي، چې د يو موقعيت يا ځانګړې پېښې پر وړاندې د انسان په وجود او حتا ژوند كې د ژور بدلون لامل ګرځي .

يو ځوان خټګر به ويل: ( زما پلار تل خوشحاله و، ترڅو، چې تقاعد شو، ځكه د هغوى شركت په ۶۵ كلنۍ كې خپل پرسونل تقاعداوه، په داسې حال كې، چې ويل يې: ماته كوم ارزښت يا اهميت نه لري او زما لپاره خورا ډېر كارونه دي ؛ خو رښتيا خبره دا وه، چې هغه په بشپړه توګه خپله پخوانۍ څېره او رنګ بايللى و، اوس په بشپړه توګه منفي او غوسه ناك شوى و، هغه به ويل: اوس مې پلار هېڅ چا سره مينه او يا ورته اړتيا نه لري، په داسې حال كې، چې زما مور ډېر كوښښ كاوه، چې ډېرى وخت له هغه سره تېر كړي ؛ خو د كليسا كارونه يې دومره ډېر ول، چې پوښتنه يې مه كوه، ورو_ ورو زما پلار په ملنډو وهلو پيل وكړ او په لومړيو كې يې زما مور باندې ملنډې وهلې، وروسته _ وروسته يې د هغې خورلڼې او دوستان هم خپه كول او په هغوى به يې هم ملنډې وهلې، هغوى ته به يې ( وسله وال پوځ ) وايه .

موږ ټول يې ليوني كړي وو، هره خبره به يې، چې كوله ؛ نو هرو مرو به يې څوك پرې خپه كاوه او ... اوس نو هغه هېڅكله ښه خبره نه كوله، په هېڅ داوطلبانه كار كې يې هم ونډه نه اخيسته، يوازې به ځاى پر ځاى ناست و او د بهر خوبونه به يې ليدل، يو څه موده وروسته د مغزي سكتې په ناروغۍ اخته شو، ډېره خواشينونكې ده، هغه هېڅكله وخت پيدا نه كړ او نه يې وغوښتل، چې د خپل اضافي وخت نه، يا له هغه وخت نه، چې تقاعد شو او په كور كېناست، ترې سمه ګټه پورته كړي  او يا ترې خوند واخلي .)) .

داسې هم نه ده، چې ګواكې ټول هغه خلك، چې تقاعدېږي په ورته ناروغيو اخته كېږي، شونتيا لري، چې د هغوى پر وجود باندې يو ډول احساسات لكه ( اوس څه ؟ ) يا نور ډولونه غلبه وكړي او تر اغېزې لاندې يې راولي ؛ خو ډېرى تقاعد شوي بيا دا وړتيا لري، چې ځان ورسره عادت كړي او د خپل پاتې ژوند لپاره نور نور پلانونه او پروګرامونه جوړ كړي، ترڅو د خپل پاتې ژوند څخه خوند واخلي، په اټكلي توګه دغه كومې ځانګړنې، چې پورته ذكر شوې، كېداى شي په دغو كسانو كې، چې د خپګان په ناروغۍ اخته كېږي، دومره پياوړتيا نه وي، په دې مانا كله چې دى د دندو په ترسره كولو كې بوخت و، دومره اړيكې به يې نه درلودې، يا كه اړيكې يې درلودې هم ؛ دومره وخت يا ارزښت به يې نه وركاوه، يا به اصلاً هېڅكله د خپل ژوند دغې ورځې ته ځير نه و، يا به ډېر كبرجن و، چې اوس يې څوك دومره نه مني، يا د فزيكي حالاتو له پلوه دومره غښتلى نه و، چې يو شمېر درانه كارونه يې ترسره كړي واى او يا داسې په سلګونو نورې بېلګې ... چې اوس ورسره سړى لاس او ګرېوان دى او په دغې ناروغۍ اخته شوى دى او د تېښتې لاره هم ورته خورا پوره ستونزمنه ده .

دغه راز د كشري اولاد ځينې ځانګړتياوې، لكه : د ښوونځي ويل، واده كول اويا نه كول كېداى شي د مور او پلار په ژوند كې يې ژور بدلون راولي او د هغوى د خپګان لامل شي. كېداى شي مور ته د دې خبرې په پار هم د خپګان ناروغي پيدا شي، چې اولادونه يې ترې  بېل شي او نور ورسره يو ځاى يا ګډ ژوند ونه كړي، دا ځكه، چې مور به يې له ځان سره فكر كوي، چې اولادونه يې نور ورته اړتيا نه لري او يا ... دغه راز د پلار په برخه كې هم همداسې درواخله، په دې مانا، چې كېداى شي رول يې نور بدل شوي وي او پوهېږي، چې نور مخ په زړېدو دى او اولادونه يې ترې كډه شي او يوازې يې پرېږدي او يا هم دا، چې بېرته غواړي دواړه ( ښځه او مېړه ) سره يوځاى ژوند وكړي، كه رښتيا ووايو ؛ نو ډېرى ښځې او مړونه  شته، چې په ظاهري بڼه خوشبخته دي او هېڅكله يې ځان په ژوند كې د راتلونكو بدلونونو لپاره نه دى چمتو كړى او يا يې ورته مخكې له مخكې چمتوالى نه دى نيولى، كېداى شي، چې د خپل كوچني اولاد له جلا كېدو وروسته ځان ته ځير شي او له ځانه وپوښتي، آيا اوس يې، چې ټول اولادونه بالغان شوي دي او له دوى جلا دي، آيا دوى اوس په دې زاړه ځان اماده دي، چې دوه په دوه ژوند وكړي ؛ نو په دې صورت كې كېداى شي، چې د دوى خپګان راڅرګند شي او په كلونو كلونو غځونې وكړي او لامل  يې هم دا دى، چې دوى د ځوانۍ پر مهال په خپلو بچو نازېدل او هېڅكله يې د خپل ژوند د دغې ورځې لپاره كومه زېرمه يا ... نه وه كړې .

دغو وروستيو څېړنو ښودلې ده، چې د جنګونو، جنايتونو، تالا او ترغل، وهلو او ټكولو قربانيان كېداى شي تر ډېره وخته د خپلو تېرو خاطرو څخه ورنځېږي او هماغه خپګان يې تر اوږدې مودې پورې په ذهن كې انګازې جوړې كړي او په آسانۍ ترې  ونه رنځېږي .

خپګان د هغو نويو ميندو په منځ كې، چې د لومړي ځل لپاره ميندې شوې دي هم ترسترګو كېږي، خپګان د هغه ميندو په منځ كې، چې ماشومان يې ضايع شوي دي هم يو پر لسه ليدل كېږي، يانې هم د هغو ميندو په منځ كې، چې ماشومان يې ضايع شوي دي او هم د هغو ميندو په منځ كې، چې حمل لري او ناڅاپه پرې د لنګون چپې راځي. خپګان د ماشوم له ضايع كېدو وروسته هم د كورنۍ غړو او هم مور ته يې ډېر ګواښېدونكى او مضر دى .

هغه ښځه، چې د لومړي ځل لپاره مور شوې ده، خو د لنګون يې لومړى ځل نه دى، كېداى شي دغه لاندې څوټكي تجربه كړي :

E بې له جوت دليله ژړا كول .

E د دغه امر څخه ډاډ لرل، چې طبيعي مور هېڅ ډول غريزه نه لري .

E بې خوبي .

E د ډوډۍ په خوړولو كې شديد بدلونونه .

E د ماشوم په  څارنه كې اندېښنه يا ځان ناګاره ګڼل .

E د بېړنيو حالاتو څخه رنځ وړل .

په داسې حال كې، چې اټكل كېږي اتيا سلنه ښځې د خپلو ماشومانو له زېږولو څخه وروسته په نا څاپي يا هيجاني آفت اخته كېږي ؛ خو د دغه وضعيت شرايط يوازې يو څو محدودې  ورځې وي، هيجاني آفت د ( مور زړه تنګۍ ) په نامه يادېږي، د پنسلوانيا د روغتون يو اروا پوه ( مدلن ام ولريچ )، چې د رواني ناروغيو څانگې سرپرست هم دى وايي: كه چېرې پورته ذكر شوې نښې د څو اوونيو څخه واوړي ؛ نو د زړه تنګۍ  لپاره يو څه په كار دي او كېداى شي، چې د اندېښنې وړ وګرځي .

د ډاكټر ولريچ په وينا: ( په غالب ګومان د ماشوم له پيدا كېدو دوې يا شپږ اونۍ وروسته خپګان پيدا كېږي او كه چېرې يې مخه ونه نيول شي او يا يې په وخت سره درملنه ونشي ؛ نو كېداى شي، چې دغه ناروغي په كلونو كلونو دوام وكړي ؛ خو د ماشوم له زېږېدو وروسته مور ته يې ور پېښه شوې ناروغي يا خپګان كېداى شي سړى په ډېره اسانه توګه په لومړنيو درملو، درمل كړي او په هماغه لومړيو كې يې مخه ونيسي  .

خو له بده مرغه، په دغه وخت كې د خپګان ناروغي  ډېره بده او ... هم معرفي شوې ده، ډېرى ښځې، چې له دغې ناروغۍ نه رنځ وړي، خپلې نښې او علامې د يوې ناروغې په څېر نه پېژني او په دې هم نه پوهېږي، چې د ځان د درملنې لپاره چېرته ولاړه شي، هغوى اټكل كوي، چې ډېرې بدي او ... ميندې دي، په داسې حال كې چې دا د هغوى تېروتنه او ... ده .

كه چېرې فكر وكړئ ؛ نو شونتيا لري، چې ستاسې د كورنۍ كومه غړې هم وروسته له لنګونه په همدغه ډول ناروغۍ اخته شوې وي او ترې  رنځېږي به؛ نو په داسې حالاتو كې ښايي داسې وخت راشي، چې تاسې هم صحنې ته ور دننه شئ ؛ ځكه هغه دومره ځان كمزورى او بې ارزښته ګڼي، چې يو كار ته يې هم نه زړه كېږي او نه غواړي ويې كړئ ؛ نو په داسې حالاتو كې ډېر كوښښ وكړئ، چې د څانګوالو توصيو او خبرو ته غوږ ونيسئ او د ډېر احتياط نه كار واخلئ ؛ ځكه دا مه هيروئ، چې ستاسې په بې پروايۍ كې د ماشومانو د اخته كېدو شونتيا هم شته .

 

كېداى شي، چې ماشومان هم له خپګان څخه په رنځ كې وي :

لكه څرنګه، چې مخكې يادونه وشوه ماشومان، حتا شېدې خوړونكي ماشومان هم كېدون لري، چې د خپګان په ناروغۍ اخته شي، د هغوى په خپګان ككړېدو نښې نښانې د غټانو يا لويانو په څېر نه دي. په ډېرى مواردو كې د ماشومانو خپګان اصلاً هېڅ نه جوتېږي او د هغه د كړنې په سرچپه تګ كې معلومېږي.

د خپګان په ناروغۍ اخته ماشومان كېداى شي، په ټولګي كې  درس ته غوږ كښېنږدې او ورسره كومه ځانګړې  لېوالتيا ښكاره نه كړي او يا كېداى شي د كوم بل شي يا لوبې  سره يې مينه او لېوالتيا پيدا كړې وي، چې غير عادي او منفي وي، دا هم كېداى شي، چې د ښوونځي ځينو توكو ته زيان ورسوي، بدمعاش شي او له ملګرو او ټولګيوالو سره ښه چلند ونه كړي او يا خپل ټولګيوال ووهي، كېداى شي ښوونكي سره هم خوله په خوله شي او يا د ټولګي نظم او ډسپلين خراب كړي .

كېداى شي ستاسې ماشوم تنبل او نا لايقه شي او د ښوونځي له درسونو سره پوټى مينه هم ونه لري او په ټولګي كې يا په خپلو درسونو كې ښه وده  او پراختيا ونه كړاى شي او يا دومره بې لارې او ... شي، چې نور يې كنټرولول ستاسې له واكه ووځي، په داسې حال كې، چې كېداى شي دغه ټولې ستونزې او ناتوانۍ د ماشوم د كمزورۍ او نه زده كېدا څخه منځته راغلي  وي. دا هم كېداى شي، چې د ماشومتوب پېر( دوره) د ماشوم پر خپګان پردې واچوي او خلك يا كورنۍ يې پرې پوه نشي، د ماشوم توب د دورې خپګان كه څه هم ظريف او نازك  وي ؛ خو بيا هم پردې پرې مه اچوئ او مه پرې سترګې پټوئ ؛ ځكه دغه خپګان او ناهيلي كېداى شي د يو چا د مرګ لامل شي .

باطني خپګان :

داسې برېښي، چې ځينې خپګانونه په غير مترقبه توګه بې له كوم لامله پېښېږي، په دې مانا، چې دا ډول خپګانونه د كوم شي يا شخص له كينې او ... زېږنده نه وي، چې دغه ډول خپګان ته: ( باطني خپګان يا د شيميايي ساتنې خپګان ) وايي .

د استدمان تخصصي ويي پوهنه د Endogensis  يا باطني خپګان كليمه داسې راپېژني : " د ارګانيزم څخه يې نشاټ كړې يا ترې رامنځته شوې ده " داسې ويل كېږي، چې د دغې كليمې ريښه د شيميايي ساتنې څخه اخيستل شوې ده او دا له ګټې خالي نه ده ، دا ځكه چې باطني خپګان رښتينى دى او دا خپګان په دې مانا نه دى، چې ګواكې هسې ستاسې په ذهن كې مش مشې يا ... ده  او  واقعيت نه لري .

دواړه خپګانونه رښتيني دي، باطني خپګان نه يوازې  غبرګوني خپګان كمزورى كوي ؛ بلكې كولاى شي د نه شتون په صورت كې د خپه كورنيو لپاره يو ځانګړى او ټاكلى دليل وي . په ظاهري بڼه دا ډول خپګان له كوم ځاى څخه نه زېږي ؛ خو خپل قربانيان لكه ګرد په ځان كې رانغاړي .

د باطني خپګان معمولي نښې نښانې عبارت دي له: مفرطې ستړيا ( د فزيكي فعاليت له اړيكو څخه پرته ) او سر خوږ ى، چې تر غاړې، څټ او حتا تر تنې پورې هم را اوږدېداى شي .

شيدايي _ خپګان :

شيدايي خپګان، چې اوس مهال د دوه اړخيزه خپګان په نامه يادېږي، د باطني خپګان يو ډول دى، كه څه هم كېداى شي د دوه اړخيزه خپګان په رامنځته كېدو، كې مشخص لاملونه وجود ولري ؛ خو د دغه ډول خپګان رامنځه ته كېدل معمولاً ډېرې بېلګې لري ، د ساري په ډول، لكه: د ونې غوړګې يا خمبې، چې معمولاً د كال پر يو موسم كې وچېږي او وړاندوينه يې هم كېدون لري، په داسې حالاتو كې كورنۍ او ملګري په ډېر سرعت سره نښې نښانې پېژني، چې خبر د يو شيدايي  اكر څخه رامنځته شوى دى او يا خبر راكوي، د ساري په ډول : كله چې يو شخص د تل لپاره د اخيستنې سره مينه ولري ؛ نو بې وقفې خبرې كوي او پرله پسې څو ورځې د بې خوبۍ يا كم خوبۍ سره تېروي، يا په سختو شيدايي حالتونو كې اخته شخص  ځان د سختو فزيكي ټكرونو سره مخ كوي، يانې كه ساده يې ووايم ؛ نو بې كچې نښتې او جنګونه كوي . د بېلګې په توګه، په پرله پسې توګه ګوټه رنګوي يانې داسې په سرعت او ... كار كوي، چې حتا د ډوډۍ خورا ك يا د خوب لپاره هم دمه نه كوي، يا د يوې پروژې د يادښتونو لپاره هم وخت نه ځانكړى كوي او هغې ته هم ځان نه خوشې كوي  او دغه راز دې ته ورته نورې بېلګې هم درواخله .

په  دې پسې وروسته داسې هم كېدون لري، چې لكه ليونى د تركاڼۍ په كار كې ځان بوخت كړي، چې د دې كار په  منځ كې به يو وخت  داسې راشي، چې نوموړى شخص په ډېرې بدې او كرغېړنې ناروغۍ اخته شي او بيا به د ستړيا او ... احساس كوي، يانې داسې وخت به راشي، چې ده ته د ځمكې پرمخ نور هېڅ څه ارزښت ونه لري او هرڅه به ورته عادي ښكاري، دغه راز داسې فكر به كوي، چې پرته له مرګه بل هېڅ شى د ده د غمونو او ربړو مخه نشي نيولاى .

د شيدايي خپګان او عادي خپګان پړاوونه كېداى شي، چې د انسان په وجود كې په متفاوت ډول زوكړه وكړي، هغه كسان، چې بې د ليونتوب له دورې څخه لومړى په شيدايي او بيا په خپګان اخته شوى وي، هغه ته ( بادوړكۍ ) وايي .

د ارواپوهنې د يو ډاكټر ښاغلي فايز په وينا، دغه ډول دوره يي ناروغي يا په بله وينا دوه اړخيزه خپګان د شخص په كړو وړ و كې د بې زبادۍ ( ثبوتولو ) له امله او يا هم د دغې پوهې د درلودلو له امله، چې نشو كولاى په دغه وګړي حساب وكړو،  د كورنيو لپاره  ډېر ستونزمن او ګنګس كوونكى دى ؛ ځكه  كېداى شي يوه ورځ همدغه په ناروغۍ اخته كس په ډېر شوق او لېوالتيا سره يو كار په سمه توګه ترسره كړي او  رواني وضعيت يې هم په بشپړه توګه نورمال او عادي وي او بله ورځ حتا ونشي كولاى، چې د خپل خوب له پالنګ يا تخت څخه هم پاڅېږي .

د دغه ډول ناروغۍ سره مخ كېدل او بيا يې د كورنۍ لپاره وړاندوينه كېدل د ارواپوهانو په اند ډېر ستونزمن او د نه منلو وړ كار دى .

تر حامله ګۍ دمخه نښې نښانې : Premenstrual Syndrome

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه ششم آذر 1386  |
 ننګرهارته سلام!

ننګرهارته سلام! اورنګ اباسين

زماسپېڅلي ننګرهار ته سلام
د جنګيالو غازيانو ښارته سلام

ستادشير برېتودغرورنه ځار شم
ستاپه غليم د تورې وار ته سلام
بيا انګليسي  امريکايي پوځونه
زما باګرام  کې زندانونه جوړ کړه
بيا په ميوند کې سره اورونه اوري
ستا د تنکي شهيد مزار ته سلام
بيا د شمشاد سره مغل لښکرو
بيا په خاپښ کې سنګرونه جوړ کړه
ستر ايمل خانه ستا نامه ځليږي
دننګيالو سپاسالار ته سلام
په غورځنګونو د يی پي لښکرې
ملا پيونده د واڼه جنګ وګټه
دپرنګي لښکرې تار په تار شوې
وزيرستانه ستاوقار ته سلام
زما کندهار د غيرتمندو وطن
د غليم سترګه کې ازغی وي هميش
د پاني پت او اصفهان  بريدونه
داسې خود ار داسې سرشار ته سلام
هلمند کې بيا د اوربازۍ کال
بلخ  رڼاګانې  هره خوا شيندلي
هرات جامع  مسجد او پورې څلی
زما د پښتون  وه نوبهار ته سلام
زما دنيکونو د وياړونو سمبول
زما د مست کابل د ښکلاګانو سيمه
دا نا فرمان دا ظالمان حاکمان
ستا ميکدې او ستا ميخوار ته سلام
ميرمن الي شهيده شوې ده نن
دمور بي بي سترګو کې اوښکي ګرځي
د دوه زامنو جنازې يې راوړې
لوی پير روښانه تا رازدار ته سلام
زما د کنړ لوې پکتيا مېړونه
چې د اسمان کاڼو ته سر نيسي
ها په روسي لښکر چې اور لګېده
د مهتر لام بابا دربار ته سلام
د پت نيکه د استقلال جنګونه
سلګۍ په بنو کې  سکان وهي
بيا هنګامه دخوشال خان دريان خان
زما دګلزار وه هر مليار ته سلام٠
           
اورنګ اباسين
12,10,2007
د وړوکي اختر (ايد) شپه
      
فرانکفورټ جرمني

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 اختر ته

میاشت شوه رابره

اختر به راشي

کلی لا لرې

لاره ده ډېره

کوڅې اوږدې دي

دروازې ډیرې

بخمل مې راوړ

تور اوچکان دی

شام لندن دی

سپینه خوشبو ده

شنه ارګندي ده

خال زري شته

ګز په څلویښت ساده تافته ده

***

ستړی ستومانه

خړو کوڅو کې

سر په نارو یم

په دروازو کې

میاشت شوه رابره

اختر به راشي

یو بوډا ناست دی

د جومات خوا ته

لارې ته ګوري

خاورو کې باسي

په یو لرګي نري خطونه

درې ورځې پاتې

چې زوی یې راشي

دروازې ډیرې

کوڅې اوږدې دي

***

چیټ بخمل دروند دی

ګز لګومه

دروازه خلاصه

یو سور پړوني

یو تک سپین لاس دی

شین بخمل غواړي

د ګڼ لپاره

وایي لالا مې

چورمې راوړي

میاشت شوه رابره

اختر به راشي

***

کونډه لګیا ده

لاس په پخڅه کې

چې غاړې ورکړي

یو بل تنور ته

تنور په سل روپۍ خرڅیږي

واړه نورګل ته

یو ګز ټوټه ده

نوره په کار ده

میاشت شوه رابره

اختر به شي

***

بوډۍ لګیا ده

ستنه په لاس کې

واړه لمسي ته

پایڅه پیوند کړي

خړې کوڅې دي

کلاوې ډیرې

یو زلمی غلی

د دیوال شاته

پټ پټ روان دی

بوخڅۍ په لاس کې

یو څه نکریزې

څه پتاسې دي

یوه هینداره

یوه رجړومه

یو لونګین دی

څلور پاولي دي

د ویالې خوا ته

یو لاس رااوږد شو

یو شین څادر و

یو سپین دسمال و

دواړه په سنډو

دي خامک شوي

بوخڅۍ یې ورکړه

څادر یې واخیست

دسمال یې ورو ورو

پر شونډو ښکل کړ

یو پټ دیدن د مینې وشو

میاشت شوه رابره

اختر به راشي

کلی لا لرې

کوڅې اوږدې دي

خدایه بخمل

اوچکان خلاص کړې

پنډ مې کړې سپک له کتانونو

د ارګندي ګزونه لنډ شه

شامي لندن اوږونه ورک شه

کور مې یادیږي

جانان په تمه

زړه مې درزیږي

میاشت شوه رابره

اختر به راشي

په ټوکو ټوکو

نه یې پاولې شته

                                    نه د غاړې تاویزونه

 

عبدالغفور لېوال   

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 اختره څنگه دې ونمانځم ؟

دوطن کنډی چی می ژاړی
اختره څنگه دی ولمانځم
دا د یتیمانو رڼی اوښکی
دا د شهیدانو عکس د چاپه سترگو کی
اختره څنگه دی ولمانځم
هغه د مستو پیغلو
کټ کټ خندا گانی
اوس دا مات منگی
دا وچ وچ گدرونه
اختره څنگه دی ولمانځم
هغه د سرور نه ډک زلمیان
اوس دا وچی شونډی
شلیدلی گریوانونه
د حسرت په او کی سوی دی زلمیان
اختره څنگه دی ولمانځم
د عراق په کنډرو کی
تنکی تنکی ځوانان
سری وینی تری بهیږی
د هوا مارغان
ژاړی د دوی په حال
نو ته اوس راته اوایه
اختره څنگه دی ولمانځم

 20 نیټه د تلی میاشت

محب الله محب   

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 تصنيف " پنځونه "

تصنيف " پنځونه "

 

كه د ليكوالۍ مست او څپاند سمندر ته ورګډ شو ؛ نو خورا ډېر ډولونه يې ليدلاى او پېژندلاى شو، چې د تصنيف نه نيولې تر داستان او رومان ليكنې پورې په افغاني ټولنه كې دود او خلك ورسره لږو ډېر پېژندګلوي لري ، چې دلته د ټولو يادونه پوره وخت او كافي اوسېلې ته اړتيا لري؛ خو موږ به يوازې په تصنيف (تخليق، پنځونه ) باندې  بسنه وكړو .

د تصنيف پېژند( تعريف) : پوهان وايي، چې تصنيف په لغت كې د يوه صنف يا ټولګي په مانا دى، چې په هغه كې ډول_ډول اندونه او بېلابېلې ايډيالوژۍ او نظريې وجود لري، چې دغه اندونه يا نظريې د ټولنې له مثبتو او يا هم منفي خواو څخه اغېزمنې كېږي او د اصلاح او هڅونې لپاره يې څه ليكي، چې نه يوازې خپلې ټولنې ته ؛ بلكې ټول بشريت ته يې وړاندې كوي .

دغه راز تصنيف يا تخليق په ګړنه يا اصطلاح كې هغه اثر يا ليكنه ده، چې د ليكوال د خداى ﷻوركړي استعداد، افكارو او اندونو له نوښت، مينې، ځواك او بشپړې توا نمندۍ او قوت له هماغه مست او څپاند سمندر څخه اوبه څښي او زېږي .

ښه او غوره تصنيف هغه دى، چې نوښت په كې ډېر وي، د ټولنې ستونزې درك او د واقعيت پر بنسټ يې وليكي . يو نوى پنځونكى يا تخليقګر هغه وخت ښه ليكوال او ايجادګر كېداى شي، چې په ټولنه كې د موجوده او تېرو شويو( ارواښادانو) متجربو ليكوالو په مستقيم او يا غير مستقيم ډول لاس نيوى وكړي ، د دوى ليكنې بيا بيا ولولي او د نوموړو د برياليتوبونو راز پيدا كړي .

هغه چا، چې هماغه زړو ببولالو ليكلو ته يې مټې رابډ وهلې وي يا تل د نورو عيبونو ته ځير وي او يا هم د سياسي ليكنو په يو اړخيزه ليكنو روږدى وي ؛ نو نه يوازې دا، چې نشي كواى وده او پرمخيون وكړي ؛ بلكې د ټولنې خلكو ته يې ځان د يو معتصب او تخريب كار په توګه په غير شعوري توګه معرفي كړى دى .

بريالى او ښه ليكوال هغه څوك دى، چې يوه خوا راټينګه كړي او بيا بيا په كې مطالعه وكړي ، نوي شيان پكې پيدا كړي او په نويو الفاظو كې يې وليكي ، چې د دې خبرې د پخلي لپاره ښه بېلګه رحمان بابا او امير حمزه شينوارى كېداى شي ؛ ځكه كه موږ چېرې د رحمان بابا ديوان ته ځير شو نو ډېره ځله داسې ګومان كېږي، چې ګواكې د قران شريف ژباړه يې په نظم كړې ده . دغه راز حمزه بابا هم په  رښتينې عشق او تصوف كې دومره وړاندې تللى، چې موږ يې هډو اټكل هم نشو كولاى .

زه ځكه ټينګار كوم، چې هرڅوك په يوې ځانګړې برخې كې خورا زيات مهارت لرلاى او پيدا كولاى شي او كه چېرې څو خواوته لاس واچوي ، نه يوازې دا چې هغې برخو كې به يې څه نه وي كړي ؛ بلكې خپل مسلك څخه به هم لرې پاتې شوې وي . زه د خپلې دې خبرې د سپيناوي لپاره د درېش دراني او رحمت شاه سايل ښې بېلګې راوړلاى شي، چې د نظم او شعر په برخه كې يې اسمان ته پاتخې ايښي ؛ خو په آزادو ليكنو او تحقيقي مقالو كې يې دومره خونده نشته ، لكه څومره چې ترې تمه كېږي .

دغه راز سياستپوه، ليكوال او څېړونكى استاد حبيب الله رفيع په سياسي او تحقيقي ليكنو كې په اوسني پير كې جوګه نه لري ؛ خو په شعر كې بيا له كاروانه ډېر وروسته دى . استاد محمداصف صميم په تحقيق او پښويه كې خلك ګوته په غاښ كړي ؛ خو ډرامه او ناول ليكنې كې زور ازمايي نه كوي ، ارواښاد پوهان عبدالحى حبيبي ښه ناقد، څېړونكى او نېټه ( تاريخ) ليكونكى و ؛ خو په شاعرۍ يې د بېنوا صاحب په پله نشو تللاى .الفت صاحب په نثر كې تر نبوغه رسېدلاى و ؛ خو په فلسفه كې يې بيا روهي او مجروح صاحب ته سلام كاوه .دا او دې ته ورته خورا ډېرې بېلګې دي، چې سړى يې وړاندې كړي .

متجرب ليكوال او ښه پنځونكى هغه څوك دى، چې د خپلې خبرې د پخلي لپاره د قران پاك آيتونه، نبوي احاديث او يا هم د شعر او متل څخه كار واخلي . البته دلته د يوې خبرې يادونه اړينه بولم او هغه داچې كه سړى په هره برخه كې ليكنه ونه كړي ؛ نو مطلب دا نه دى، چې ګواكې په هره برخه كې دې مطالعه هم نه كوي، ليكوال ته په كار ده، چې په هره برخه كې په كافي ډول مطالعه ولري ترڅو وكولاى شي د خپل نوي اثر د رامنځته كېدو په موخه د كوم ډول ستونزو سره مخ نشي او خداى مه كړه اثر يې نيمګړى او ياهم بې خونده نشي .

كه يو ليكوال ګرځنده، متجرب، باذوقه او د پوره اوسېلې خاوند وي كولاى شي د خپلې ليكنې يا اثر په وخت كې روزنيز او اخلاقي مسايل مرات كړي او د قلم او انسان عفت خوندي وساتي، كه چېرې يو ليكوال پوره اوسېله او د ليكنې سره مينه ونه لري هېڅكله نشي كولاى يوه په زړه پورې علمي او هنري ليكنه وكړي، هغه وخت يو شاعر او ليكوال ښه شاعر او ليكوال كېداى شي، چې د خپل مسلك سره د زړه له كومې مينه وكړي، د خپل زړه وينې وركړي، بې خوبۍ، خوارۍ ، زحمتونه، تكليفونه او كړاونه وګالي، احتياجۍ او محروميتونه وزغمي او د دې ټولو پر وړاندې خپله مبارزه جاري وساتي ؛ نو هغه وخت كېداى شي، چې د افلاطون، ارسطو، سقراط، هومر، شكسپير، ګوركي ، ټاګور، بروژوا او داسې نور نومونه خپل او د دوى په څېر تل ژوندى پاتې شي .

كه موږ لومړى خپل او بيا د نړۍ سترو ليكوالو ته ځير شو او د دوى اثار مطالعه كړو ؛ نو په ډېرې اسانۍ سړى پوهېږي، چې دوى څه ډول ژوند تېر كړى او په كومو ستونزو كې يې كتابونه چاپ كړي دي . د وخت ناخوالواو چارواكو يې په مخ څپېړې وركړي ، ګواښل شوي، رټل شوي او په زندانو كې له منځه تللي ؛ خو بيايې هم مبارزه تل جاري ساتلې  او خپل پيغام يې د زړه په وينو تر موږه رارسولى .

كه په واقعيت سترګې پټې نه كړو، دغو ښاغلو نه يوازې موږ ته تېر تاريخ تشريح كړى ؛ بلكې د اوس او راتلوونكې لپاره يې هم راته خورا ښې او په زړه پورې مشورې راكړې. دوست او دښمن يې را پېژندلى او د ستونزو د حل لارې يې راپه ګوته كړي دي .

كه موږ وغواړو، چې له ځان څخه يو ښه ليكوال او پنځونكى جوړ كړو د هر اړخيزه مطالعې ترڅنګ بويه خپلو او بهرنيو ادبي كړيو كې هم گډون وكړو، د نورو ژبې زده كړو او د هغوى په فرهنګ او كولتور باندې ځان پوه كړو . د نورو له مقدساتو او دودونو سره ځان اشنا كړو او په دې توګه څه له خپلو او څه د نورو له تجربو او ټولنو څخه راواخلو او د يو پوهنيز او نوښتي اثر په توګه يې ټولو ټولنو او لوستونكو ته وړاندې كړو .

كه څه هم په دې برخه كې خبرې خورا ډېرې دي او په دې لنډو څو ټكو نه خلاصېږي ؛ خو زه به خپلې خبرې د ګران هېواد نوښتګر پنځونكي او زړه راښكون شاعر پيرمحمدكاروان په دې يو بيت، چې د نوښت، پښتو، مېړانې او شهامت نښې په كې له ورايه څرګندېږي پاى ته ورسوم .

دين د پښتو نغښتى د ملالې په ټپه كې                         دا د ټپو ژبه به له خداى سره اشناكړم .

په ادبي مينه

 

سيدنظيم " سيدي "

كابل   ۱۳۸۴ كال د وږي څلورويشتمه .

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 لنـــــــــــــــــــــډۍ

                           لنـــــــــــــــــــــډۍ

 لنډۍ چې په ځينو ځايو كې  ټپه، سره، مصرې او ټيكۍ هم ورته  وايي د پښتو يو ملي شعر دى چې د پښتو ژبې د ادب يوه لويه برخه پرې ښايسته ده. دا هغه اشعار دي چې شاعر يې معلوم ندى او د هر حساس پښتانه او حساسې پښتنې د احساساتو هينداره باله شي.

    د پښتنو په غرو رغو كې،  په كليو او ښارو كې،  په شنو درو او لويو دښتو كې،  د آبشار څنګ او كېږدۍ اړخ ته،  د شپانه په شپېلۍ او د بڼوال په نى كې، او بالاخره د پښتنې خاورې په هر ګوټ  كې له دې اشعارو څخه يو شان خوند اخيستل كېږي.

  زاړه يې د ځوانۍ د خاطراتو  په  ياد وايي، زلميان او پېغلې د خپل زلميتوب  شور او مستي په كې لټوي،  مينانو ته د رازو   او نياز  رويباري كوي، تورياليان ورسره د تورو په ميدان كې ګډېږي او پردېسان په پردېسۍ كې د خپل وطن مينې پرې تازه كوي.

  دا اشعار څومره چې ډېر ساده، سليس او روان دي  هغومره د پرديو ژبو له اغېزې څخه  هم پاك دي. د ديوانو اشعار كه د عربي عروضو تابع دي  خو دا اشعار نه يوازې له عربي عروضه څخه بې نيازه دي بلكه د سېلابي سيستم په اساس ځانته عروض لري، دوې مسرې دي چې لومړۍ مسره يې لنډه نهه سېلابه  او دوهمه مسره يې اوږده ديارلس  سېلابه ده. د دې اشعارو بل څرگند خصوصيت دا دى چې زياتره په كې د ښځې له خوا نارينه ته خطاب وي او څنگه چې د ښځې احساسات تر نر رقيق، تاثير يې تر نر اغېزناك او غږ يې تر نر خوندور دى، نو په لنډيو كې هم طبعا تر نورو اشعارو خوند او اغېزه زياته محسوسېږي

 * .   لنډۍ د ښاغلي پوهنيار اسمعيل يون له قوله : لندۍ په پښتو شاعرۍ كې تر ټولو كوچنى شعري فورم دى خو د مانا د ځواك او لېږد له پلوه نه يوازې په پښتو شاعرۍ كې بلكې په نړيواله شاعرۍ كې يې سارى ليدل شوى نه دى.

  د لنډۍ كمال په دې كې دى چې مجموعاٌ په ۲۲ څپو يا دوو مسروكې دروند مانيز بار او ښكلا لېږدوي. لنډۍ قافيه نه لري خو د دويمې مسرې په پاى كې يو آهنګينه كلمه لري چې د لنډۍ ټول آهنګ بشپړوي. هره لنډۍ بايد د زور ( ه ) په  واول  پاى ته رسېدلې وي. كه چېرې د دويمې مسرې په پاې كې دا زور ( ه ) را نه شي نو آهنګ يې نيمګړى پاتې كېږي. لنډۍ د پښتو ژبې د فونولوژيكې ( غږيز ) جوړښت تابع ده او د هغې په بنسټ جوړېږي. په نورو ژبو كې د دې ډول شعر ( البته په هم دې وزن او آهنګ ) څرك ليدل شوى نه دى او نه په ژباړه كې د دې آهنګ ساتل شوى دى.

 پر ټولو لنډيو باندې يو قانون د تطبيق وړ دى، يانې دا چې د هرې لنډۍ لومړۍ مسره بايد حتمي ۹ او دويمه ۱۳ څپې وي. د هرې لندۍ د لومړۍ مسرې څلورمه او اتمه څپه او د دويمې مسرې څلورمه  اتمه او دولسمه څپه، خجنه وي.( د پښتو شعر هندسي جوړښت-۹۰ مخ )

 د ښاغلي حبيب الله رفېع په وينا: په پښتو ادب  كې د لنډۍ يو لوى خصوصيت او ځانګړ نه دا ده چې ټاكلى ويونكى نه لري يانې ويونكى يې له ويلو سره سم هېر او لنډۍ د ټول ولس گډ مال شي او بيا لكه په ولاړو اوبو كې له ويشتل شوې تيږې نه د راولاړو شويو څپو غوندې د وخت په تېرېدو پراخېږي، ساحه يې لوېږي، له يوې خولې نه بلې ته لېږدي او له يوه نسل نه بل او له هغه نه بل ته انتقال كوي. نو ځكه ټول پښتانه او پښتنې د لنډيو ويونكي بلل كېږي.( مېوند د افغانستان د تاريخ څلى  يوه  لنډۍ = د بري بولۍ ۱۱۷ مخ ) 

 اغلې ښاپېرۍ ( نغمه ) په اند: د پښتو ژبې فولكلور د پښتون ولس د پېژندنې ريښتينى تصوير دى او د شكل په لحاظ د ټپې په  څېر داسې  رنګين  شعر لري، چې د نړۍ  په هېڅ  ژبې كې يې مثال نه پيدا كېږي. ټپه د پښتنو د شاعرانه مزاج هغه تخليقي اثر دى ، چې د محتوا او شكل دواړو له مخې د تل لپاره  ترو  تازه  وي او هغه د چا خبره ، چې په كوزه كې د سمندر د ځايولو مانا لري. ( د پښتو مشهورې سندر غاړې نغمې  سره د ښاغلي عبدالله پيكار مركه)

 همدا شان هره يوه لنډۍ د ملي موسيقۍ يو داسې نوټ بللى شو، چې په بېلابېلو طرزو   او آهنګو باندې غږول كېداى شي، هم د رزم، هم د بزم، هم سفر، هم د حضر، هم د ناستې، هم د غم او هم د خوښۍ د حالاتو د راز  راز لحنونو سره سمون خوري  يانې هره يوه لنډۍ د ملي موسيقۍ پر ډول ډول آهنګونو او وزنونو باندې غږولاى شو.

*- د داسې كتاب څخه راخيستنه شوې، چې څو لومړۍ او روستۍ پاڼې يې نشته او ليكونكى يا مؤلف يې معلوم نه دى، خو په زيات ګومان چې د علامه صاحب رشاد به وي .

                                                                      

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 مخفي پوليس يا مخفي پلټونكى

ليکوال : اميرعشيري

ژباړن  : سيدنظيم (سيدي )

مخفي پوليس يامخفي پلټونكى

 

دښا روړه شرابخانه له خلکو نه ډکه وه يوشميرکارکوونکي او ډرېوران دشرابخاني په ماتو ګوډ ـو مېزونو او څوکيو ناست وو او د شرابخانې ځانګړي لوبيااوشراب يې څښل او خوړل اوپه لوړ اوازيې دخنداګانو کټهاراورېدل کېده....يودمستري شاګردچې د خپلو څلورو پنځو ملګروسره دشراب خانې په کونج کې ناست وو په خپل کرغېړن او ډډ غږ يې په لوړ اواز بدلې زمزمه کولې ...

يو ځل ديونوي مشتري په راننوتلوسره په شراب خانه کې ټول ناست کسان غلي شول .دټولوله سرنه مستي والوته او ټول سره راټول شول اود نوي راغلي کس ننداره يې کوله ...راغلى مشتري نېغ دهماغه مېزپر لور ورغى کوم چې دشراب خانې په کونج کې تش پروت و؛ خومخکې له دې چې دهغه مېز پر څوکۍ کښېني يوځل يې ګوتې دڅوکۍ پر سر راښکودې او بيايې سترګوته رانژدې کړې .دهغه دګوتوخاپې دڅوکۍ پر سر پاتې شوې.

دڅوکۍ او مېز پر سرخاورو ددې څرګندويي کوله چې ميزونه اوڅوکۍ ګانې له مودو راهيسې نه دي پاکې شوي .دناستوکسانوترمنځ پټې ګونګوسې اوبنګ بنګ پيل شول...هر چابه يوه خبره کوله .

(دښاروالۍ پلاوى دى)

(نه مړه ...موږ داسې سړى نه لرو)

(لکه چې دشورا وکيل دى؟)

(.....زماپه اندکوم ...نه لري ....)

( زماپه اند له هغې هم پورته دى...)

(يانې غواړې ووايې،چې وزيردى.....)

(شايدله هغې هم پورته ...))

دشراب خانې مالک چې له ډاره په خپل ځاى کې سرېښ شوى و او له خولې څخه يې سپڼ هم نه راوتلومخکې راغى، په لړزېدلواورپېدلوقدمونويې نوموړي ته ځان ورساوه اوورته يې وويل:

((مهرباني وکړ‌‌‌ئ ښاغليه....))

کومې جامې يادرېشي چې نوموړي کړې وه، نه يوازې داچې دشراب خانې څښتن او ناستوکسانو په هغه باندې شک نه کاوه؛ بلکې دهېواد سياسي او دولتي څېرو هم لکه ښاروال ،څارنوال او...په هغه باندې شک نه شوکولاى چې نوموړى دې ...وي .

غټې خېټې او جګې ونې يې له يوې خوا پېړ وجود او پلنو ورځو يې له بلې خوا ددې ښکارندوي کوله چې نوموړى ډېرمهم سړى دى .

په داسې حال کې چې خپله خولۍ يې په لاس کې ګرځوله راګرځوله خپله خوا اوشايې څارله تر څو...داسې ښکارېدل چې نوموړى دکوم کوډبند په لټه کې دى، ترڅو په كې خپله خولۍ وځړوي او...

دشراب خانې څښتن رامنډه کړه، چې دښاغلي حضرت (حضرت ددرناوي لپاره دى) خولۍ ترې واخلي او راويې ځړوي .

ښاغلي حضرت چې په کيڼ (چپ) لاس کې خولۍ نېولې وه، لاس دځان په لورکش کړ اوخپلې په خاوروککړې ګوتې يې دنوموړي پر لور ورنږدې کړې اوورته يې وويل :داڅه ګنده ګي او...ده؟

دساقي خانې دمالک ځواب ته په تمه نه شو او د تکو تورو دېوالونو پر لور ورغى او هرتور دېوال ته يې نغوته (اشاره )کوله او ورته ويل يې، داڅه چټيات او ...دي؟ ولې دا دېوالونه دومره ناولي او چټل دي ؟ ...په دې ښارکې دښاروالۍ موظفين نشته ....ښاروال چېرته ورک دى، څه کوي او ولې ...؟ ولې دې ځاى ته يوځل سرنه راښکاره کوي.

دساقي خانې څښتن چې ددغه ښاغلي حضرت له راتګ څخه مخکې نه مست و، نه يوازي ددغه سړي په راننوتلو سره يې مستي له سرنه والوته، بلکې دخپل وجود واګې يې هم له لاسه ورکړې او د ټول وجود غړي يې سست شول .کوښښ يې وکړچې دڅو نرموګرموخبرو په كولو سره، خبره هاخوا دېخوا کړي اوځان تېرکړي؛ خوله بده مرغه ستونى يې زندۍ شو او په هېڅ ډول ترې خبرې نه راوتلې ...سريې ځوړندکړ...تراوسه لانه پوهېده چې، دغه سړى څوك دي ... په دې وخت کې دشرابخانې آشپز، چې دګارسون کاريې هم کاوه يوه کاسه لوبيا له نيم بوتل شراب سره يو ځاى ښاغلي حضرت ته راوړل د شراب خانې څښتن د اشپز په ليدلو سره خپل غاښونه و چيچل، ډېر کوښښ يې وکړ، چې د سترګو او خولې حتىٰ دلاسونو د اشارو په وسيله هغه پوه کړي... خو آشپز دومره سړو را اخيستى وکه چيرې بم هم ورته دغوږوسره نژدې چاودېدلى واى؛ نو پرې نه خبريده اود عادت له مخې به يې بوتل او شراب اېښودل او ددې سره يې کار نه درلود، چې راغلى ميلمه يامشتري څوک دى اوله کوم ځاى نه راغلى... دا ځل هم دخپل عادت له مخې بې له دې چې په دې خبره ځان پوه کړي ياکومه ځانګړې پاملرنه ورته وکړي، چې په شرابخانه کې څه پېښ شوي او راغلى ښاغلى څوک دى نېغ راغى او خپل کاريې ترسره کړ؛ خوکله يې چې کاسه او بوتل اېښودل لږ ټيټ شو؛ نو په دې وخت کې يې د خښتګ څيرې والى په بشپړه توګه ښکاره شو. ښاغلي حضرت په دې کارسره نژدې راپخ وهلي ؤ ، خوځان يې په واک کې کړ او... ددې لپاره چې دخپلې خندا واګې يې په واک کې کړې وي لاړ او په دېوال كې د راځړيدلو انځورونو په ننداره شو.... درې، څلور انځوره بې له چوکاټونو راځړېدلي ول.  

ښاغلى حضرت لږ شاتنې شاته شو او دزړه له خلاصې يې ارږمي وکړل، چې دنوموړي دغه ارږميو نژدې د شرابخانې د څښتن زړه ورچولى و، بې له دې چې مخ ور وګرځوي ويې پوښت: ته د كوم ګوند غړى يې؟ د شرابخانې څښتن خوار د ګوندونو موندونو سره کار نه درلود او په دې پوهيده هم نه چې ګوند يانې څه، دغه راز په دې خبره هم نه پوهېده هغه انځورونه چې مشتريان يا ميلمانه يې ورته راوړي او په هر دېوال کې يې ورته ځړوي دچا دي او په څه موخه ځړول شوي دي؛ نو په همدې توګه بريالى نه شو چې دښاغلي حضرت ځواب ورکړي ...ښاغلي حضرت په ډېر کبر او وياړ خپل سر را وګرځاوه او په يوډول سياست او ...چې لاسونه يې هم ښورول وويل:ته خجالت نه وباسې، چې دټولو د مشر(عمومي رئيس ) انځور دې داسې بې قدره  او... راځړولى دى، هغه خو ارشپه او ورځ کوښښ کوي او زيار وباسي،چې ترڅو تاسي...

نولکه څنګه چې نورې خبرې يې له ياده ووتې، مخ يې د ناستو کسانو پرلور واړاوه او ورته يې وويل: څنګه همداسې نه ده ؟...

په دې وخت کې لومړى د شرابخانې څښتن او ورپسې نورو ناستو کسانو خپل من من سرونه وخوځول او ويې ويل: همداسې ده، بالکل همداسې ده .

يوتن چې په يوكونج کې ناست و په لوړ اواز وويل :(ولې ښاغليه ..)ښاغلي حضرت د اواز کوو ـ نکي پرلور داسې برګ برګ وکتل، چې هغه نوموړى يې وډار کړ او بېرته يې خپله خبره نوره هم پسې داسې وغزوله : دښاغلي حضرت غوښتنه مرغلرې دي؛ خو کوم دى داسې ځوان چې په دې خبرو پوه شي ...ښاغلي حضرت د لوبيا كاسه راپورته کړه ، ښه په ځيرځير يې دهغه غاړې او څنګونو ته وکتل او بيا يې دوه، درې ځلې هغه خپلې پوزې ته را وړاندې کړه خوله او پوزه يې داسې چينګ کړل لکه څوک، چې يو ډېر بد بويه شى بوي کړي.کاسه يې په ډېر كبر سره پر مېز وويشته، داڅه ګنده ګي او... ده چې په خلكو يې خورئ ؟ دا نوخواړه دي؟ ....ددې کارځخه غلا او شوکماري هم ښه ده.د دويم ځل لپاره بيا په شرابخانې کې دچوپتيا فضا واکمنه شوه، ښاغلي حضرت دسترګولاندې ټول مشتريان يو_ يو له نظره تېرکړل. غوښتل يې ووينې، چې كوم ... فلانى مامور نه وي، چې د ده چاره ور ونه كړي.

کله چې ډاډه شو ناست خلك ټول کسب ګر، کاريګر او بازاري خلک دي او په داسې اسانۍ په دا ډول سياستونواو... نه پوهيږي؛ نو دشرابخانې د مالک پر لور ور روان شو. ((دښاروالۍ او صفايۍ پازه وال (مسوولين ) دلته نه راځي که څنګه ؟))دشرابخانې څښتن په ډېرې وېرې ځواب وركړ: (( ولې نه ښاغيله کله ناکله سرراښکاره کوي ))، ( نو داګنده ګي او چټلي نه ويني ؟ ړانده دي ؟ ....) دشرابخانې څښتن کوم ځواب نه درلود چې ښاغلي... ته يې ورکړي، سر يې ځوړندکړ.

( ښاغلي حضرت په ډېرکبراو... زياته کړه: ډپره ښه ده... پوهيږم چې څه کار بايد وکرم ...؟) ښاغلي حضرت جېبي کليزه له جېب نه راوويسته هغه يې پرانيستله او ويې پوښتل: د دې شرابخانې جواز چېرې دى ؟ دشرابخانې څښتن ځواب ورکړ:((درلود يې؛ خو د ښاروالۍ مامو ـ رينو وړي ...))ښاغلي حضرت خپله کتابچه ډوله کليزه جېب کې کېښوده او د وتوني (خروجي ) وره پرلور روان شو، دشرابخانې څښتن لاهماغسې په خپل ځاى كې سرېښ شوى و او اريان دريان يې يوه خوا اوبله خواکتل او نه پوهېده، چې څه وکړي ؟

کله چې ښاغلى حضرت د وتونې له وره څخه ووت؛ نو په ساقي خانه کې د مشتريانو شوراوځوږ ((زوږ)) جوړ شو او ويل يې: (نوموړي ډېر ښه سياست اودرلود )) .

(( زماپه اندګوندي جنايي ياؤ ..))

(( له خبروخويې وکيل معلومېده ))

په دې وخت کې يوتن له يوه كونج څخه را نارې کړې :((هى.مسيوارمناک ولې څنډيې ؟ ژر ـ کوه ورشه اويوکاروکړه، مه پرېږده چې ښاغلى مرور او په غوسه ددې ځاى نه لاړ شي. که نوموړى همداسې ولاړ؛ نوګومان نه کوم چې سبا له دې ستا دا شرابخانه همداسې ېرېږدي ، در ـ باندې کلپ كوي يې.

دشرابخانې څښتن لکه چاچې دخوب نه راپاځولى وي ځواب ورکړ: (( دى له هغوخلکوڅخه نه دى )).

ژرکوه ورشه سړيه ، لکه چې ده ((خوله ))نه درلوره ؟ ولې خو؛ خو هرڅوک چې خوله لري؛ نو ـ کپ (ګوله ) غواړي هله .تراوسه لانه دى تللى هرڅنګه چې کېږي په يوچل يې ودروه د شرابخانې مالك ور منډه كړه او دخله (صندوق )يې پرانيستڅو ماتې اوشکېدلې روپۍ يې ترې راويستې او د وتوني ور پرلور يې ورمنډه کړه ښاغلى حضرت ورو_ ورو په لاره روان و او لاډېر نه ؤ تللى، چې دشرابخانې مالك ورپسې نارې او سورې پيل کړې: ښاغلى حضرت يوه شېبه څنډوکړئ مهرباني وکړئ  ودرېږئ ) .

ښاغلى حضرت ودرېد او په هماغه غوسه يې ځواب ورکړ: څه دي، څه کارلرې، څه خبره ده .؟))ستاسې روغتيا ښاغليه، زما روغتيا ستا پورې څه اړه لري ؟

د شرابخانې مالك د هغه په دې خبرې پورې وخندل؛ خو څنګه يې چې په وضعې پوه شو؛ نو دخپلې خولې کشک يې په واک کې کړ او ويې ويل:ښاغيله داښکاره ده چې موږ ډېرې نيمګړـ تياوې لرو؛ خو په خداىﷻ باوروکړئ، چې ګټه وټه ډېره لږه اوناڅيزه ده که نه په يوې شپه کې هر څه سموم او... ښاغلي حضرت په غوسه ځواب ورکړ: ښه پوهېږم . ښکاره ده، چې څه ډول ګنده ګې او چټلي په خلکو خورئ او بيا نارې او سورې هم کوئ، چې ګټه او وټه لږه ده دشرابخانې څښتن دښاغلي حضرت د دې ټكو او غوسې نه دومره وډارشو، چې حتىٰ په ژبه يې هم پيران كېناستل او ګونكى شو، هرڅومره يې چې وسه وكړه يوه خبره وكړي، نه كېده ژبه يې بنده شوې وه... ښاغلي حضرت په ډډ اواز وويل: خبرې وکړه، مالك ځواب نه درلود، چې وريې کړي. پرله پسې يې دخولې لاړې تېرولې او لاسونه يې سره مښل او ځان به يې هاخوا او دېخوا كاوهده نژدې شل دېرش كاله كار كړى و؛ خو تر اوسه پورې يې داسې پلټونكى ( تفتيش ) نه و ليدلى. د ښاروالۍ مامورين به کله ناکله مياشت نيم کې راپيدا شول اوڅه ناڅه سمې او غلطې خبرې به يې وکړې او بېرته به په خپله مخه ولاړل، البته لامل يې هم داو چې څه ناڅه زهر او مرګ (پسې) به يې ورته جېب کې تخته کړې؛ خو دغه سړى بل ډول سړى برېښېده، چې د ده سره ګزاره كول ډېره ستونزمنه برېښېده .

په هر حال ديوکارکول په کارو د شرابخانې څښتن په ټيټ اواز، چې تابه ويل له څاه څخه راوځي ورته وويل: ښاغليه پرما رحم وکړئ زه پنځه تنه بچي لرم زما خواښې هم زما سره اوسېږي.

 زه اووه سره بچي لرم موخه دې څه ده ؟ بل ځل چې په خير سره تشريف راوړئ؛ نوهرڅه  به سم او پاک وي ...  انځورنه به هم په چوګاټ كې وځړوم .

ښاغلي حضرت وخت نه درلود، چې دا ډول ببولالې واوري...دهغه يې پرې څه، چې نوموړي مالك د ده له تګ وروسته شرابخانه پاكوله او كه نه ؟... په غوسه يې وويل: لنډه يې کړه څه غواړې ووايې؟دشرابخانې څښتن غوښتل، چې کيسه را لنډه کړي؛ خو ډارېده چې د پيسو په ورکولو سره ښاغلى حضرت په غوسه او...نشې...بالاخره يې خپل تصميم ونيو په ډيرې ستو ـ نزې او رپېدلو لاسونو يې پېسې هغه ته وړاندې کړې، ورته يې وويل:که څه هم ستاسې وړتيا نه لري خو...

ښاغلي حضرت په حيرانتيا د هغو روپيو پر لور، چې دشرابخانې دمالك په لاس کې نچوړ شوې وې ور وکتل، داسې ښکارېده لکه په ژوند کې يې، چې داکارنه وي کړى او يا يې په دې کارڅوک ليدلې هم  نه وي .

- دا څه شى دى؟

- تردې زياتې مې نه درلودې

دا د څه شي پيسې دي؟ ولې غواړې ماته يې راکړې؟ د شرابخانې مالک چې ګومان کاوه ښاغلى حضرت دا کارنه کوي ، ورخطا شو او په داسې حال کې، چې لاس اوپښه ترې ورك شوي وو، په بنده ژبه يې ورته وويل :ښاغلى حضرت غلطي مې وکړه، زما دې په شرف قسم وي، چې غلطي مې وکړه، ماګومان کاوه چې تاسې دښاروالۍ يا ياست د شرابخانې څښتن دوه درې ګامه شاته ولاړ او غوښتل يې، چې پيسې بېرته په موټي ( لاس ) كې ټينګې كړي؛ خو ښاغلي حضرت وخت ورنه کړه، ډېر طبعي او عادي يې لاس ور وړاندې کړ، دهغه له موټي نه يې پيسې راواخيستې او په خندايې ورته وويل: که چېرې دې دا کار نه وى کړاى؛ نو پوهېدې چې څه كار مې درسره كاوه .... ستا په دې کار زما پر زړه رحم راغى.... ژر بېرته لاړشه خپل کار ته اوګوره، چې په دې اړه مشتريانو ته څه ونه وايې.... ډاډه اوسه ښاغليه په خپل خولې به برغولى كېږدم .

تاسې عادت لرئ، چې.... دمامورينو د عزت پورې داغ ولګوئ او د هغوى آبرو له مخه ويسئ...

په خداىﷻقسم ښاغليه، چې زه د هغوى له ډلې څخه نه يم ...ما پاکې او حلالې شيدې څښلي  ......که هر څنګه اوسم او يا هرڅه وکړم، بيامې هم کارتاسې پوري اړوندېږي.

 زه لاړشه خپل کارته، بل ځل چې راځم بايد هرڅه پاك او تنظيم  وي .

په سترګو ښاغليه .

ښاغلي حضرت نچوړ شوي پيسې په خپل جېب ور ومنډلې او د شرابخانې مالک ته يې وويل: که چېرې دې د پيسو په اړه يوه كلمه هم مشتريانو ته ويلې وه؛ نو د خولې نقشه به دې در بدله کړم.... يوه داسې دوسيه به درته جوړه کړم، چې د ژوند تر پايه پورې دکار او روزګار نه پاتې شې.

البته چې حق له تاسې سره دى... موږ هم کاريګر يو او په خپله ستونزه پوهېږو. موږ هېڅ کله د خپل راز په پار ( خاطر)  دنورو راز نه افشا کوو، ستاسې د روغتيا په هيله ښاغلى.... ستاسې له پښو اوقدمونو نه ځار شم.

 ښاغلى حضرت په شخوشخو او..... قدمونو سره، چې ډېره خوندوره دربا يې هم کوله په لاره روان شو او... لږ وړاندې يوګاډۍ ولاړه وه، ښاغلي حضرت ګاډي وان ( ګاډۍ چلوونكي ) ته ور اوازکړ.... وچ اندامى ګاډيوان، چې په سوچ کې ولاړ و، دښاغلي د اواز په اورېدو سره لکه فنر راوالوت او اس ته يې يوه مضبوته تازيانه (قمچينه )ورکړه او ويې ويل:(مهرباني وکړئ ښا ـ غليه ) .

ښاغليه حضرت خپله خولۍ او ديپلومات بكس په ګيڼ لاس ګاډيوان ته ورکړل او  په خپله يې د ښي لاس په وسيله ګاډۍ ته وخوت ، کله يې چې پيړه او غټه خيټه په ګاډۍ کې ځاى پرځاى كړه؛ نو ګاډۍ هم په ډېرې ستونزې سره په ټكه ټوکه روانه شوه د نوموړي د وزن د دروندوالې له کبله نژدې و، چې ګاډۍ چپه شي. ګاډيوان ځان سره د شونډو لاندې غر- غر او بنګ- بنګ کاوه او ويل يې، دى دې خداىﷻ څنګه او څنګه کړي يوازې بې هډوكو يې يوسلواوشل کيلو ګرامه وزن لري !!

 ګاډۍ روانه شوه .... ښاغلي حضرت وپوښتل : كومه ښه قهوه خانه ( سماوار ) درته معلوم نه دى ؟ 

 ګاډيوان يوه ځانګړې خندا وكړه او ويې ويل:  راته معلوم ده ښاغليه...

- چې ښه ډوډوۍ هم وركوي ...

 -البته چې ښه ډوډۍ وركوي .

- نو هملته ولاړ شه .

خواريجونکى اس په ډېرې ستونزې روان و او...

ښاغلي حضرت هغه پسې، چې د شرابخانې له څښتن اخيستې وې له جېب نه راوويستې او د هغې په شمارلو يې پيل وكړ:لس...شل ...دېرش...څلوېښت ..ټول يې چټل او ناولي لوټونه دي.... داسې ښکاري چې دجوارۍ لوټونه دي....... په هرحال وي دې كوم عيب نه لري.

 پنځه څلوېښت .... پنځوس....اويا....ولله هغه بې انصافه راسه ټګي وكړه وروسته له هغې يې په داسې حال کې چې پيسې يې په جيب کې ځاى پرځاى کولې د شونډو لاندې وويل: ((وګورو چې دلته ځم څه راته په ګوتو راځي اوکه نه !! )) .

ښاغلي حضرت يو ستومانه اسويلى وکړ اوپه ګاډۍ کې يې تکيه وکړه د خپلو تېرو خاطروپه يادشو: ((اى  ژونده.... سړى بايد د يوکپ ډوډۍ لپاره څومره ستونزې وګالي... هغه کسان چې په يوه شپه کې سل جېبونه وهي دم ګړۍ زماسره څه توپير لري؟ ولي زه د لومړۍ ورځې نه محروم او خواريکښ پيدا شوم؟.... د خپل مور او پلار په ياد كې شو... د خپل وړكتوب ورځې ور په ياد شوې... پلار يې شل ټوټې آبادۍ ځمكې درلودې ، ملاوستنى ( ملابند ) به يې له ملا نه وتاړه، لس غټ ځناور ډوله مزدوران يې درلودل، چې تل به ورته سلامي ولاړ وو ؛ خو يوې بد هوس غوښتونكې او ... ښځې د هغه هر څه له منځه وېوړل او هر څه يې ورته ووېشل، كله يې چې د هغه املاك ووېشل ... نو ښځې هم نشو كولاى، چې د اضافي لګښت مخنيوى وكړي او له لږو پيسو ځان بسيا كړي... د ښاغلي حضرت له وسه هم نور څه نه و پوره ؛ نو همدلته و، چې د خپلو اړتياو لپاره اړ شو ټګۍ او برګۍ ته لاس واچوي ... خلك وغولوي ! او د خلكو له سر نه خولۍ ليرې كړي ... دا ډېر وخت كېږي، چې خپله خرچه د همدې لارې څخه لاس ته راوړي ؛ خو اخر څه ؟

يوه ورځ نه يوه ورځ به يې لاس كې حد كړۍ واچول شي... په دې پوهېده، چې يوه ورځ به په دام كې ښكېلېږي ؛ خو څه وخت او د چا له خوا؟ ...

د ګاډېوان اواز د هغه د سوچونو لړۍ وشكوله او ورته يې وويل:له مركز نه مو په خير تشريف راوړ؟

- ته څنګه پوه شوې، چې له مركز نه راغلم .

- وچ اندامي ګاډيوان ...

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه هفدهم آبان 1386  |
 طنــــــــــــــــز څه شی دی؟

محمود نظري

طنــــــــــــــــز څه شی دی؟

لومړۍ برخه :

په لویدیز ادبیاتو کي طنز لیکنه د یونانی شاعرانو ارکیلو کوس او هیپوناکس نه پیل کیږی .یونانی شاعر اریسفان او رومی کلاسیک طنزلیکوونکي او شاعران جوونال او هوراس یې د طنز د ادبیاتو مشخص استازی دی .

همداسي په فرانسه کي مولیر په خپل وخت کي طنزی کمیدی لیکلی ده د هغه لږ ورو ـ سته ولتر ، بوالورد په همدی کړنلاری کمیدی  اثار لیکلي دی .

د اولسمي پیړی په وروستیواود اتلسمي پیړی پیل  د انګلستان د طنز طلایی دور بلل کیږی، سوبفت ،ویوبدر ، درایدن، جوزف ادیسون او هنی فیلدینګ په نثٍر او شعرکی د هغه دوران مشهور طنز لیکوونکی دی .

د جورج اورول  انګریز مشهور لیکوال د« ژوو کلا» او د الدوس هاکسلی رومان د«  د ښکلی نړی» دهغه وخت دوه مشهور طنزی رومانه دی . 

هغه وخت دختیزلیکوالو د ټولنی مسایلو ته ډیر لږ  پام درلود او لږو لیکوالو انتقادی  دید درلود او که به چا همداسي کوم شی ولیکی نود مقاماتو لخوا به مجازات کیدی او همدا علت دی  چي په دی بر خه کي ډیر لږ اثار شته.

 یوازی ځینو شاعرانو هجو او هزل  او  ټوکې لیکلي دی  نه ژور ټولنیز طنزونه.

وروسته وروسته بیا طنر لیکوونکی شاعران لکه خیام نیشاپوری چي رباعیات یې د ترخه طنز محتوالری، حافظ چي طنزونه بیا فلسفی طنزونه دی او په ډیرو مواردو کی  یې دټولنی مفاسیدو ته هم پام کړی،دډیرومتصوفو شاعرانو په اثارو کي هم ځای ځای د طنز توکی لیدل کیږی.

خو عبید زاکانی فارسی طنز لیکوونکی ډیر نثری او شعری طنزونه د ټولنی د عرف او عاداتو، عیبونو او مفاسیدو په همله لیکلی دی د بېلګی په توګه د هغه د موږک او پیشومنظومه ،سل پنده او د دلکشاه رساله د پام وړ دی. 

لومړی په ختیزوادبیاتو کی طنز د لنډ شعر یانثر په ډول رواج درلود او کله چې د داستان او رومان لیکل رواج وموندل د اوږو طنزونو لیکنه هم پيل شوه. د ځینو افغانی شاعرانو په شعرو کي دطنز توکی لیدل کیږی خو د نثر په هکله په شپتمه لسیزه کی یوازی څه بهرنی طنزونه د د جلال نورانی له خوا په دری ژباړل شوی وروسته وروسته بیاځنی طنزلیکونکی لکه جلال نورانی ،منان ملګری ، میرزاعلم حمیدی ، ، واحد نظری، هارون یوسفی، کاتب پاڅون .صدیق رهپور ،هژبرشینواری ،رازق فانی ،دستګیرنایل، فاروق عطایی ،بلقیس مکیز، وحید صمدزی ،عمر ننګیار، محمود نظری ،بصیرپاکزاد او نورو څو تنو افغانی طنزلیکونکو افغانی طنزونه د عرف او عادا ـ تو او بیروکراسی د غندنی  او رټنی په پار لیکلی دی چی تر اوسه  یې لیکل دوام لری.

 د طنز تعریف:

ګوګول وایي« طنز د نا مرئی اوښکو په منځ کی خندا ده » .

طنز پوهان وایي :هره چرخېدونکی دوړه دوړه ده خو هره دوړه چرخېدونکی دوړه نه ده .یا په بل عبارت هر طنز خندا لری خوهره خندالرونکی لیکنه طنز نه دی.

پوهاند جاوید وایی:د طنزمبنا شوخی او خندا ده خو خندا یې د شوخی او خوشالی خندا  نه ده. دا خندا جدی ترخه او دردونکی ده. ابوقاسم صادقی وایی : زما په برداشت  طنز یعنی انتقاد کول پرحاکمانو، ظالمانو ، واکدارانو او قدرتمندانو دی چي د اوریدونکی زړه  پری یخ او د ظالمانو د غوسی او ځوریدو سبب وګرځی .

 منوچهر آذری بیا  وایي: طنز د ژوند هینداره ده او ژوند بیله طنز ښکلا نه لری  .

پوهاند زیار وایی :طنز لومړی بی واکه موسکا او خدا راولی او بیا وروسته وروسته هغه موسکا او خندا په خواخوږی او ژړا وربدلوی دا د طنزونو هغه کوډګری او جادو ګری ده چي نور ادبی ځېلونه یې په ټول ښکلاییږ، ننداریږ او سندریز پرداز او راکښون سره سیالی نه شوای کولای.

طنز په لغت کی مسخره کول او طعنه وهلو ته وایي ، په اصطلاح کي طنز هغه نثر یا شعر دی چي حماقت، ضعیف اخلاقی اوټولنیز فساد او اشتباهات باندی ملنډي  وهی و په غیر مستقیم هغه بیانوی.

ادب پوهان وایي :طنز لیکونکی د روح ډاکتر دی چي دنده یې د دوه مخی، غرور او حرص د ناروغیو جرړی ایستل اود هغه له منځه وړل دی.

د طنز لیکونکی قلم د جراحی چاړه ده  چی د ټولنی مردار دانې عملیات وی .

داکتر سامویل جانسن انګریزی ادیب وایي: طنز هغه شعر دی چي حماقت او فساد انتقا ـ د  وی .

درایدن انګریزی شاعراو منقد بیا وایي: د طنز هدف د فساد له منځ وړل دی.

 طنز (ستایر) کلمه په لغوی معنا هغه لوښی دی چی د ډول ډول میوو  نه ډک وی .

طنزلیکوونکي د ټولني هغه ناتارونو، ناورینونو، بدی ورځی ،غوسی او درد چي  د روانی عقدو سبب ګرځي په ټوله هغه هنرمندی چی یې لری دتسلی کېدواود احساساتو اوطغیانونه د  ارامیدو سبب کیږی.

جامی په مثنوی هفت رنګ کي وایی:

جدبودپا به سفر فرسودن                 هزل یک لحظه به راه آسودن

طنز د خاصو ټولینږوشرایطو کي هغه وخت چي بدمرغی، ناورینونه ، تزویر او ریا پر محیط غالبه  شی ډیر مهم رول لوبوی.تر څو ریا کاران خلکو ته وښیی .

دلته یو څوشعر ونه چي د طنز د وی یا لغت په کي راغلی  د بیلګی په ټوګه ترې   یادونه کوو.

 محمدبن علی الطهوری سمرقندی  وایي:

من در غم توچو ابرمی گریم وتو        بر من سر طنزچو گل میخندی

انوری وایي:

په طعنه گفت که عهدو وفای عاشق بین

په طنز گفت که مهر ووفای دوست نگر

سنایی وایي:

ای خنده زنان بوس تو برتنک شکر بر

وی طنزکنان نوش توبرنگ گهر بر

مدعی گفت  به لیلی به طنز

روکه بوسی چابک و موزون نه ای

لیلی ازین حال بخندبد و گفت

با تو چه گویم که تو مجنون نه ای     

 

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه پانزدهم آبان 1386  |
 عشق او وسپنه

د مطلب پاتې برخه
|+| ليكوال سيدي در سه شنبه پانزدهم آبان 1386  |
 عشق او وسپنه

د مطلب پاتې برخه
|+| ليكوال سيدي در سه شنبه پانزدهم آبان 1386  |
 عشق او وسپنه

عشق او وسپنه

په بلخ كې د چنګېز داستان

( يوه تاريخي كيسه )

 

د 617 هجري كال له ورځو يوه ورځ او د لمر د زرينو وړانګو رڼا د ښار پر برجونو او شين رنګه غونډيو باندې خوره وه، چې د بلخ ښكلې او تاريخي ښار ته چنګېزي لښكرې راننوتې او ښار يې تر خپلې ولكې لاندې راوړ .

دقيامت ورځ وه، هرڅوك اوتر اوتر كېدل او ځانونو ته يې پټن ځايونه لټول، مغُلي يرغلګر سر تور سرونه او چاودې پښې هره خوا كښته پورته كېدل او هرڅوك به يې، چې ليدل سمدلاسه به يې د تېرو تورو ښكار كول او دا ځكه، چې چنګېز ورته د ټوليزې ( عامه ) وژنې امر كړى و .

په هرځاى كې هاها، دې دې جوړه وه او په اورونو كې د سوځېدلو، ماڼيو لوخړې د وحشي اسونو د سومانو له خاورو او دوړو سره يو ځاى شوې وې او دبلخ د شنو دښتو ښايسته منظره يې د سترګو نه پټه كړې وه .

چنګېزيانو په ډېره بې رحمې توره وهله، چې انسانانو، ژويو، نباتاتو او الوتكو د هغوى د تورې د تيكې په وړاندې څه توپير نه لاره، كوچني ماشومان به يې د برچو په څوكو هواته، پورته كول او بيا به يې بېرته په ځمكه راويشتل، د اور لمبې به د ځمكې نه څو ګزه جګې او د ودانيو رانسكورېدو به د ښاريانو غوږونه كڼول .

آه ! چې په دې وخت كې هېڅ حساس زړه او تېز بينه سترګې نه ليدل كېدې، چې دغه غم لړلې ننداره يې له نږدې نه ليدلې او د بلخ د ښايسته او پرمخ تللى ښار په دې ناورين يې څه قدر شانته اوښكې تويې كړې واى، ځكه وحشيان د وژلو او لوټلو او ښاريان د ځانونو د خلاصون په غم كې وو .

بخښنه غواړم ! تېروتم، يو بې اروا كالبوت يو بېوزلى موجود او يو ارمانجن زړه دا ټولې ناخوالې په خپلو ګناهكارو سترګو ليدلى ؛ ځكه چې هغه د يوې دنګې ماڼۍ په سر ولاړ و او دا هرڅه يې په ژړغونو سترګو او خوږلن زړه د پوره بېوسۍ په حال كې په ځير ځير ليدل، دې بېوزلې په خپلو سترګو وليدل، چې د همدغه لوړې ماڼۍ لاندې يې د كلونو كلونو غمشريكه ( مېرمن ) د سترګو له خواږه نعمت نه بې برخې كوي، يو كلن بچوړى يې د نېزې په څوكه د مرګ ستوني ته سپاري، مالونه يې لوټوي او دې ښايسته بنګلې ته يې اور اچوي، هغه دا منظره ليدله ؛ خو لاره ورنه وركه وه او نه يې شو كولاى څه پرېكړه وكړي، اريان – اريان يې هرې خوا ته كتل، وينه يې په رګونو او اوښكې يې په سترګو كې وچې- وچې كېدې .

يو ناڅاپه د خپلې غمشريكې نارو سورو، هغه خپلې خواته را وباله، هغه چاچې خپلې سترګې يې له لاسه وركړې وې دې خواركي هاخوا، دېخوا ډېرې منډې ترړې وكړې، چې ګوندې كه وكولاى شي خپل ځان هغې ته ورسوي ؛ خو له بده مرغه، چې د اور سرو لمبو او تورتم لوخړو، په ډېرې بېرحمۍ سره د هغه مخه نيوله .

خو هغه... نور دا وس په ځان كې نه ليده، چې دغه غم لړلې پېښه دې په بې توپيرۍ سره ننداره كړي ؛ ځكه نو د بلۍ ( بام ) څنډې ته راغى او ويې ويل: دا دى تاته ... (( وروستۍ خبره يې لا له خولې نه، نه وه راوتلې، چې د بلۍ د سر نه را خوشې شو او همدا، چې ځمكې ته راورسېد ؛ نو دا وس يې پيدا نه كړ، چې خپلې سترګې وغړوي ؛ خو د سترګو نه بې سترګو شوې مېرمن يې پوهېده، چې خبره څه ده ؟ ورو ورو يې خپل ځان د ژوند د تودو او سړو ملګري ته ور ورساوه او دواړه د تل لپاره سره يو ځاى شول، د هغو دواړو اروا اسمان ته والوته او سملاسي تل پاتې نړۍ ته مساپر شول ؛ ځكه چې بيا هلته پناه نشته .

د دغه ټولو جنايتونو عامل چنګېز و؛ خو نه پوهېږم چې د هغه په وسپنيز زړه څه شي اغېز وكړ، چې تر اوو شپو ورځو وژلو، سوځولو او لوټولو وروسته يې امر وكړ، چې نوره وژنه، سوځونه او لوټونه بس ده، ښار كنډواله او لارې كوڅې د مړو د كالبوتونو نه ډكې وې ؛ خو آيا دا ګومان كېداى شو، چې د چنګېز او چنګېزيانو تنده دې ماته شوې وي ؟ آيا چنګېز دغه پراخه وژنې او لوټمارۍ او د ښار د كنډو او كپر كېدو نه كوم هدف او يا څه ګټه تر لاسه كړله ؟ پرته د وحشت، ظلم او تېري ... نور هېڅ !!!

د خلكو د راټولېدو نغاره وغږول شوه او دبلخ د ښار د دوه اونيو مخكينۍ بڼه بل ډول شوه، نه هغه د ګڼې ګوڼې نه ډك بازارونه، نه د سوداګرو نه هاغه ډك سرايونه او تجارت خانې، نه د اوسېدونكو نه هغه ډك كورونه، نه هغه د طالبانو ډكې مدرسې او نه هغه د خلكو نه ډك جوماتونه او نه ... او نه .... ځكه اوازه وه، چې د چنګېز دوه سوه زره لښكرو په بلخ يرغل راوړى وو او د وروستيو سر شمېرنو له مخې د بلخ د ښار د شهيدانو شمېر د هر چنګېزي يرغلګر په پرتله شل تنه ښودل شوى و، يانې په منځني توګه هر چنګېزي داړه مار شل تنه بلخيان شهيدان كړي وو...

د نغارې له غږولو نه وروسته هماغه زړه بوږنونكي منظره له خندا نه په ډكه بله عجيبه شانته بڼه بدله شوې وه، په دې مانا، چې هر داړه مار په اصطلاح ولجه شوي او غنميت مالونو دومره ځان بار كړى و، چې سم په لاره نشو تلاى او د هر يوه خوله په رنګارنګ خوړو ډكه وه، آن تر دې چې يو شمېر داړه مارانو خو خبرې هم نشوې كولې، چنګېز په رپيدلي اواز په غوسې سره وويل: په تاسې وږيو دې لعنت وي، چې مخكې تر مخكې مو خپل ځانونه ماړه كړل او زه غواړم، چې په تاسې باندې تورې ووهم او جګړه درباندې وكړم، څه لويه تېروتنه!!! جګړه ماران راحت طلبه او ګېډه مار نه وي .

تردغه وخته پورې، چې د وحشيانو په منځ كې د خبرو د اورېدو له امله چوپه چوپتيا وه، د هغه د خبرو د پاى ته رسېدو سره جوخت يې بيا په خوړولو پيل وكړ او په دې حال كې به يې خندل او سندرې به يې ويلې . څټاكې به يې وهلې او داسې نارې سورې به يې ايستلې، چې ځمكه او اسمان به يې په خوځېدو راوړل .

چنګېز د طاووس په بڼكو ښكلى كړاى شوى تاج په سر، د پاچاهۍ ماڼۍ پر لور وخوځېد، چې د لارې په منځ كې يې د يوه سپين ږيري له خوا، چې اور يې د سترګو نه باديده د اس واګې ونيول شوې او چيغه يې كړه ! ))

اى احمقه، وحشي ! اى پسته ظالمه ! خداى دې زما غچ درنه واخلي !

يو وار بيا تورې او نېزې په لاسونو كې وخوځېدې ؛ خو چنګېز امر وكړ چې غلي شئ ! ټول ځاى پر ځاى ودرېدل او غوږ شول، چې څه خبره ده ؟! چنګېز وويل: ولې ته تر اوسه لا ژوندى يې، له څه شي نه شكايت لرې ؟ بوډا وويل: اى بدمرغه ! څلور زامن مې لرل ؛ خو ستا وحشيانو رانه څلور واړه واخيستل او ويې وژل ؛ ونيسه ما هم ووژنه ! خو چنګېز خپله سينه پراخه كړه او ويې ويل: تا ته ستا د زامنو د وينو په بدل كې پيسې دركوم، په داسې حال كې، چې سپين ږيرى له ډېرقهر او غضب نه يو كامانه رپېده ځواب يې وركړ: غلى شه اى ناځوانه ! دا پيسې خو دې زما د ښاريانو له جيبونو نه غلا كړي، چې اوس يې ماته راښكاره كوې، ته په خپله د پيسو د غلا پسې راوتلې يې ! زه څنګه ستا دا خبره منلاى شم، خپلو وحشيانو ته دې امر وكړه، چې ما هم ... تر دغه وخته يې لا وروستۍ جمله نه وه بشړه كړې، چې په خپله د چنګېز الماسي خنجر د هغه ارمانجنه سينه دوه ځايه كړه او خنجريې د ولو له منځ نه سيده راووت .

څو قدمه وړاندې يې يوه نابينا شوې سپين سرې ښځه وليدله، چې په خاورو او دوړو كې خاپوړې كوي، هغه د لارې په سر ناسته وه او چنګېز ته يې لاره څارله او ژړل يې، چنګېز ورنږدې شو او ترې پوښتنه يې وكړه ، چې ولې ژاړې ؟

سپين سرې ځواب وركړ: پاك خداى دې وحشي چنګېز په خپل قهر او غضب اخته كړي ! سپين ږيرى مېړه مې و، چې د چنګېز وحشيانو رانه واخيست، زه چې په دواړو سترګو نابينا او د ليدلو توان نه لرم، تر دې وروسته به څنګه ژوند وكړم، زه هم خپل مولا ته سوال كوم، چې چنګېز دې هم زما په شانته په غبرګو سترګو ړوند شي .

چنګېز خپل يو تن افسر ته امروكړ، چې دا ښځه په بېرحمۍ ووژني او هغه هم سملاسي داسې غشي ورحواله كړ، چې بله خبره يې له خولې را ونه وتله او په دې توګه ترڅو، چې سلطنتي ماڼۍ ته رسېده ؛ نو څو كسه سپين ږيري، ځوانان او ماشومان يې له پښو نه غورځولي وو، د بلخ بې وزله او بې دفاع اوسېدونكي نور د ازاده او خوشحاله روح له نعمت نه بې برخې شوي وو، ځكه داسې كور نه و، چې څو كسه په كې مړه يا ژوبل شوي نه وو .

چنګېز سلطنتي ماڼۍ ته ننوت كه ګوري، چې ډېره په زړه پورې او جنت مثاله ماڼۍ ده او څنګه، چې د هغې د سپارښتنې له مخې يرغلګرو د نوموړي ماڼۍ د لوټ او تالان نه لاس اخيستى و، ځكه نو د هغې ټول اثاثيه او سامان لا په خپل حال باقي پاتې وو، هغه د ودانۍ د ابادولو كار او د هغې كار اوبار او سليقې او ښايست او د ماڼۍ ظريفه كاريو اريان دريان كړى و او ګومان يې كاوه، چې ګوندې په جنت كې ناست دى .

د ماڼۍ ښكلا هغه په سوچ كې اچولى و او نږدې نيمه ګړۍ يې شاوخوا كتل او له ځان سره به غږېده، چې هو ! همدا ماڼۍ له ماسره ښايي او دا يې هم هماغه چاته جوړه كړې ده، چې بې شمېره برياوې يې په برخه شوي دي ؛ خو له بده مرغه چې دا ښكلى تاريخي ښار مې د خپله لاسه كنډواله كړ، هغه دا خبرې په دومره طبيعي ډول او لوړ اواز وكړې، چې ټولو افسرانو يې واورېدې او ددې لپاره، چې هغه يې له ځانه خوښ كړي وي، ټولو په يوه اواز وويل: (( هوكې ! د پاچا عمر دې اوږد وي، رښتيا وايي )) .

ملي خان، چې د ټولو نه پخوانى منصبدار و يو قدم مخكې راغى او ويې ويل: (( ما نږدې شپږ كاله مخكې دا ښار ليدلى و او تاسې ته مې ددې صفت كړى و، چې همداشان ښكلې ماڼۍ ستاسې په شان با اعظمته واكمن سره ښايي )) .

چنګېز د خوښۍ موسكا وكړه او ماڼۍ يې كوټې په كوټې وليدله، يوه غټه كوټه يې د خپل دربار او يو شمېرنورې يې د ځينو نورو چارو لپاره خوښې كړې او وروسته يې خپل افسران رخصت كړل او ټول خپلو استراحت ځايونو ته ولاړل .

د چنګېزيانو له خوا دبلخ د نيولو او د هغوى د تېري او ناروا څخه څه موده تېره شوه او هغه د كركې او وېرې نښې نښانې، چې د بلخيانو په زړونو كې يې ځاى نيولى و، ورو- ورو كمېدې او د بلخ ټول اوسېدونكي د هغوى د ناروا كړو سره څه نا څه بلد شوي وواو داسې يې ګڼلې وه، چې ګواكې دا ښار د مودو مودو راهيسې همدا شان كنډواله او چټل و، چنګېز هم څه ناڅه د بلخيانو سره عادت شوى و او د متنفيذينو او خانانو ميلمستياوې او سوغاتونه به يې منل او ان كله ناكله به ښكارته هم واته، سوداګري بيا چلان شوه او ډېرو سوداګرو به چنګېز ته تحفې او سوغاتونه هم وركول، چنګېز چې له وحشت اوځان غوښتنې پرته په بل هېڅ شي نه پوهېده، د دغو سوغاتونو په راوړلو سره به ډېر خوشحاله كېده او هغوى ته به يې شاباسى او افرين وايه او بيا وروسته به هغه هم دوى ته متقابلا انعامونه او بخششونه وركول او په دې توګه چنګېز د بلخ له مدنيت او د بلخ اوسېدونكي ورو- ورو له چنګېز سره بلد شول .

يوه حيرانوونكې پېښه :

له نيمې شپې نه به يو پار شپه تېره شوې وه، چې د ماڼۍ په منځ كې يوه عجيبه شان هاها، دې دې جوړه شوه او له هرې خوا نه د ( ويې نيسئ، مه يې پرېږدئ، ويې څارئ ! ) پرله پسې غږونه اورېدل كېدل، د ښار سپو هم غپ غپ كاوه او يوه ډارونكې انګازه غوږونو ته راتله، څو تنه سواره كسان په پوره زور او قوت د قطب خوا ته روان او كله كله به يې د اسونو دسومانو نه د اور سپرغۍ بادېدې، چې د هغوى تګلار به يې معلوموله .

كه چېرې د دوه ميلو په اندازه له ښار نه لرې لاړشو ؛ نو په اسانۍ سره كولاى شو هغه ميدان وګورو، له كوم نه، چې د وسلو د ډزو غړمبار، د جګړې سختوالى را په ګوته كوي، تردغه وخته پورې لا نيم ساعت نه و تېر شوى، چې چنګېزي لښكرو ماته وخوړه او بېرته د بلخ ښارته راوتښتېدل ؛ خو هغه سواره كسان، چې لا تر اوسه پورې پېژندل شوي نه وو، د چنګېزيانو په پلونو پسې را روان وو، دوه كسه يې له اسونو پلې شول چنګېزي ټپيان چې تښتېدلاى نه شول، هغه يې ونيول او ويې وژل، په دې وخت كې يو امرانه اواز تر غوږ شو، چې په ډېر جدي اواز يې په نورو غږ وكړ: په خپلو اسونو ژر سواره شئ او وځغلئ ! چې سهار شو، داسې نه چې وحشيان خپل ځواك زيات كړي او بېرته راوګرځي، خو په دغه وخت كې يوه ښځينه اواز لومړنۍ خبرې غوڅې كړې او ويې ويل: مهمه نه ده، زړور اوسئ ! ترڅو چې هغوى ښار ته رسېږي او بېرته راګرځي موږ او تاسې ځانونه خپلو ځايونو ته رسولاى شو .

هماغه لومړنى غږ: له بده مرغه، چې زموږ نخشه ( نقشه ) ګډه وډه شوه، كله چې پياله له تاخچې نه راولوېده، د هغې كړنګ چنګېز له خوب نه راويښ كړ.

بل غږ : هوكې ! كه چېرې پټه خوله ناست واى ؛ نو ضرور مړ شوى و .

هماغه ښځينه اواز: ما په هغې باندې د توري بريد وكړ ؛ خو په ډېره چالاكۍ سره يې د هغې مخه ونيوله، سره له دې، چې زه د جګړې په ډګر كې نه د شپې او نه د ورځې هېڅكله له چا څخه نه يم وېرېدلى ؛ خو د چنګېز د ( ويې نيسئ !  ) غږ زما په زړه كې يوه عجيبه شان رپېدا پيدا كړه .

لومړى غږ: خير همدومره ښه شوه، چې زموږ څخه څوك ټپي نه شو، كه خداى مه كړه، له موږ نه كوم يو ټپي شوى واى ؛ نو هغه وخت به ټول موږ او تاسې نيول شوي وو .

د ټولو سړو ګډ اواز: كه چېرې له موږ او تاسې څخه كوم تن ټپي او نيول شوى واى او په همدې حال كې موږ ټول په ډېرې بېرحمۍ سره وژل كېدو هم ؛ نو خپل پټ راز مو نه رسوا كاوه .

په دې وخت كې د سبا ستوري خپله شاوخوا سيمه څه قدر شانته رڼا كړې وه او د سهار ساړه باد هم په لګېدو پيل كړى و ؛ خو دغه سواره كسان بيا د هغې غونډۍ په يوه سوري كې، چې په ډېره مرموزه توګه ايستل شوى و، ننوتل .

سهار وختي چنګېز د ښارسپين ږيري او مشران راوغوښتل او هغوى ته يې دا خبره له غوږ نه تېره كړه، چې كه چېرې هغه د تېرې شپې غله، چې موخه او مرام يې زما وژل و، پيدا نه كړئ او ډېر ژر يې ماته را ونه سپارئ، البته چې ستاسې ژوند به هم له خطر سره مخامخ شي ... بېوزلو بلخيانو زړه نا زړه يو شمېر هغه غريب او بېوسي ښاريان، چې كله ناكله به يې د چاسره كومه تربګني او ترخه تېره شوې وه، د چنګېز خونړيو منګولو ته وروسپارل .

كه څه هم چنګېز تورن كسان ډېر بېرحمانه وټكول او د اخ پخ نه يې وايستل ؛ خو په دوى باندې يې د تور كومه نښه پيدا نه كړه  سره له دې يې د نورو د عبرت په خاطر له يوه سره له تېغه تېر كړل .

د دغو خوارانو د مرګ لا پوره درې ورځې نه وې تېرې  شوې، چې چنګېزته يې د هغه پټې او مرموزې ډلې له خوا د يوه ليكل شوي اعلان يوه يوه پاڼه راوړله، په دې پاڼو كې، چې د ښار په څلورګونو دروازو كې شيندل شوې وې، داسې ليكل شوي وو :

((  وحشي چنګېز او ملګرو ته يې چې د هغې په پله روان دي، يادونه كوو، چې نن شپه دې خپل ځانونه په داسې شانته عجيبه توګه پټ وساتي، چې ان د حالاتو سترګې هم هغوى ونه شي ليدلاى او كه نه نو پايله به يې سبا ته وګورئ )) .

                  (( م.پ.د ))

د دغه اعلان په لوستلو سره د چنګېز بڼه زېړه شوه او رنګ يې والوت، داسې اوتر شو، چې بې له ارادې نه يې كاغذ له لاسه پرېوت وروسته له څه تم نه يې مخ د حاضرينو او د غونډې لويانو ته راواړاوه او ويې ويل: (( وبه ليدل شي، چې دا بدمرغه خپل ځانونه څنګه وژني، هوكې! مرګى د هغوى په سر ګرځي راګرځي. پيره دارانو ته وواياست، چې كه هرڅوك دماښام نه وروسته له خپل كور نه بهر شول، هغه ونيسي او له " دې " او " هغې" پرته يې سملاسي ووژنئ او دا امر دې د جارچيانو په واسطه د ښار اوسېدونكو ته هم واورول شي)) .

يو پار شپه تېره شوې وه، چې د ښار شمالي دروازه وشرنګېده، هغه سرتېرو چې د ښار د امنيت لپاره په ګزمه ګومارل شوي او غږ ته غوږ وو، خپل ځانونه جګړې ته چمتوكړل او د ښار دروازه يې ددې لپاره چې ( ګوندې سوداګر او يا مساپر دي ) پرانيستله، ويې ليدل، چې څو كسه توري په لاس راننوتل، چنګېزيانو داسې وانګېرله چې ګواكې غله همدا دي او بې له ځنډه يې پر هغو بريد وكړ ؛ خو چې د راننوتلو خلكو نه دوه درې تنه ووژل شول ؛ نو هغه نورو هم له ناچاره په مقابل عمل لاس پورې كړ او نارې سورې يې جوړې شوې، د ټولو دروازو پيره دارانو خپلې دروازې خوشې كړې او ټولو د همدې دروازې خوا ته رامنډې كړې .

په دې وخت كې يو ځوان، چې تربوزك يې وهلى و، د ښار د لوېديځې دروازې له دېوال نه لاندې راودانګل او دروازه يې پرانيستله، سمدلاسه اتلس كسه وسله وال ځوانان دننه راننوتل او د چنګېزيانو په نږدې مېشت غالي يې بريد ( شبخون ) وكړ .

هغو بې له دې چې كوم مرګ ژوبله ور اوښتي وي، د 60 تنو په شاوخواكې چنګېزي سرتېري  يې ووژل  او په ډېره بيړه بېرته له ښار نه راستانه شول ؛ خو چنګېزيانو د شپې په تياره كې تر ډېره په خپلو كې سره ووهل ؛ خو كله چې سهار شو، نو معلومه شوه، چې هغه چې ډله د ښار په شمالي دروازه كې د چنګېزي سرتېرو تر بريد لاندې راغلې وه، د سوداګرو هغه ډله وه چې شخصاً يې له چنګېز سره اړيكې لرلې او كوم ښارونه به چې چنګېز اشغالول، وروسته به دوى هم ور رسېدل ؛ خو دا پلا په لار كې له يو شمېر شوكمارانو سره مخامخ شول، چې مالونه يې د هغوى له خوا لوټ او دوى د څه مرستې په خاطر دلته راغلل، چې دلته ټول د چنګېزيانو تر بريد لاندې راغلل او په خپلو مالونو پسې لاړل .

بله ورځ يې بيا د ښار له شاوخوا نه يو شمېر نور اعلانونه ترلاسه كړل، چې په كې چنګېز ته ليكل شوي وو: ( په ډېره بيړه زموږ ښار خوشې كړه او كوم بل ښارته ولاړ شه او كه نه ؛ نو موږ به د ژوند تر وروستۍ سلګۍ پورې خپلو بريدونو ته دوام وركړو ! ) .

چنګېز چې تردغه مهال يې دا پېښه سر سري ګڼله، لاس او پښې يې بايلودې او امر يې وكړ، چې د ښار ټولې دروازې دې له دې وروسته ټينګي وتړل شي ؛ ځكه هغه وپوهېده، چې هرڅه چې ورته پېښېږي، د ښار له دباندې نه ورته پېښېږي او د ښار د اوسېدونكو ځورول ورته كومه ګټه نه رسوي ؛ خو د ښار خلك يې راوغوښتل او د هغو تر غوږو يې دا خبره تېره كړه، چې د غلو پيدا كولو او نيولو په وخت كې له هغه سره يولاس شي او كه نه نو د ښار اوسېدونكي د امنيت د خړپړتيا په صورت كې هم ارام ژوند نه شي كولاى او كه كوم څوك د غلو د اوسېدلو ځاى او يا كوم غل حكومت ته ورپه ګوته كړي او يا هغه ونيسي، هغوى ته به انعامونه او بخششونه هم وركړي .

سره له دې، چې د هغوى له اعلان نه دا جوته وه، چې يوه ډله هېوادپال په دې ګروهه شوي دي چې په يو لړ ګټورو لارو چارو سره په بلخ كې د چنګېزي حكومت ستنې ولړزوي او كه وكولاى شي ؛ نو پخپله چنګېز هم د نيستۍ كندې ته وسپاري ؛ خو چنګېز دا مساله خلكو ته بل شان تلقين كوله، د دې لپاره چې هغوى ونيسي او هم د پيسو په زور خلك د ځان تابع كړي .

چنګېز او فريده :

د بلخ له اشغال نه دوه مياشتې تېرې شوې وې او له هماغه دوو پېښو نه غير، نور څه د هغوى د دې ناروا او استبدادي ادارې د اخلال سبب نه شول، چنګېز ورو ورو د بلخ د پخوانيو واكمنانو په پېښو ( تقليد) كولو پيل وكړ او يو شمېر ودانۍ يې چې لوړ برجونه يې لرل، ودانې كړې خو شمېر يې له شپږو څخه نه زياتېده .

يوه ورځ، چې ډېره نرمه او ملايمه هوا چلېده، د چنګېز په زړه كې د ښكار هوس پيدا شو، له ځايه پورته شو او له خپلو خاصو يارانو سره له ښار نه د باندې لاړ، له ښار نه څو ميله لرې شوى نه و، چې يوې سوى د يوې ډبرې له شانه په منډو پيل وكړ، چنګېز هم په هغې پسې اس وځغلاوه اولږ څه وروسته يې په نېزې سره هغه له پښو ورغورځوله، چنګېز د راستنېدو په وخت كې كله چې شاته وكتل ويې ليدل، چې سواره ملګري يې شاته را روان دي او هغه تعقيبوي. چنګېز هغو ته وويل: كله چې زه په كوم ښكار پسې ځغلم تاسې ما مه تعقيبوئ !

هغوى هر يو په خپل خپل ښكار پسې لاړل خو يو ناڅاپه د چنګېز سترګې په يوې بلې سوې ولګېدې دا ځل يې چې په خپل ښكار پسې اس ته متروكه وركړه ؛ نو نږدې درې ميله له خپلو افسرانو نه لرې لاړ ؛ خو د ښكار په لاس ته راوړلو بريالى نه شو. په زړه پورې خبره داوه، چې سوى په يوه سوري كې ننوتله او چنګېز له ډېره كبره له اس نه كښته نه شو، چې سورى وسپړي ؛ خو كله چې هغه وغوښتل د خپل اس واګې بېرته راوګرځوي. خپلې ښۍ خواته په ليدلو سره يې يوه ښكلې پيغله ترسترګو شوه، چې په بشپړه وسله سمبال، پر اس سوره او د هغه له څنګ نه تېرېږي .

چنګېز په پېغلې غږ وكړ، چې ودرېږه ! خو پېغلې د هغه څه پروا ونه كړه او خپله لار يې ونيوله، چنګېز په خپل زړه كې يو عجيبه شانته انقلاب احساس كړ او چې هرڅومره هڅه يې وكړه ترڅو خپل ځان خونسرد وساتي ؛ خو نه بريالى كېده، همدا وخت دى، چې د يوې ښايستوكې پېغلې له جاذبې نه ډكو جادويي كتلو يې په يو اوسپنيز زړه ژوره اغېزه وكړه او دا دى يوځل بيا د بشري ښكلا ځواكمني يا اعجاز غواړي، هغه هېواد چې بې ساري وينو تويولو د هغه د نيونې ارمان نه دى ترسره كړى، په خپله ولكه كې راوړي، نور نو كار له كار تېر و. چنګېز اريان و او نه پوهېده، چې څه وكړي ؟! له ډېرې ورخطايۍ نه يې له خولې راووتل چې : (( زه ستاسې پاچا چنګېز يم ! )) خو پېغلې په ډېر غرورځواب وركړ : (( زه پاچا نه لرم، په خپله ... )) د هغې خبرې لا پاى ته نه وې رسېدلې، چې چنګېز يې مخامخ ځانته وليد، پېغلې له وخت نه په استفادې خپله توره له تېكې راوايسته او دواړو په جګړه پيل وكړ .

چنګېز غوښتل، چې نوموړې پېغله ساده شانته ټپي كړي او بيا يې ونيسي ؛ خو دا ګلالۍ پېغله دومره قوي وه كه له هغې پرته بل هرڅوك د دې په مقابل كې ولاړ واى، نو هرو مرو به يې د هغه چاره كړې وه، كله چې چنګېز د پېغلې ځواكمني وليده ؛ نو د خپل ځان د خلاصون په غم كې شو او همدومره يې وكړاى شول، چې د مقابل لوري له پرله پسې بريدونو نه د ځان دفاع وكړي . يوه ګړۍ په همدې اخ و ډب تېره شوه ؛ خو غالب او مغلوب معلوم نه شول .

د چنګېز ياران د هغه د تم كېدو له امله په اندېښنه كې شول او په لټه پسې يې سر شول ؛ خو څرنګه چې د پېغلې سترګې په سورو كسانو ولګېدې ؛ نو د خپل اس واګې يې ټينګې كړې او په يو رپ كې له سترګو نه پناه شوه ؛ خو څرنګه چې چنګېز خپل مورال له لاسه وركړى و، ان ويې نه شو كړاى، چې هغه تعقيب كړي، دا قيمتي خزانه يې وړيا له لاسه ووته او د زړه له كومې به يې د هغې په مېړانې او هوښيارۍ شاباسى وايه او له ځان سره  به يې ويل: په رښتيا چې زما د مېرمنولۍ لياقت لري .

افسران يې چې هغه ته راورسېدل ؛ نو د پېښې پوښتنه يې وكړه ؛ خو چنګېز له دې شرم نه چې دوى دا ګومان ونه كړي، چې څنګه يوې جلۍ دومره سرګردانه كړى او ور نه تللې ده، دا پېښه پټه كړه او هغو ته يې پلمه وكړه چې يو كليوال سړى يې چې همدلته و، په يو كار پسې استولى دى .

وخت لا د وخته و او د چنګېز د بېرته ستنېدو اټكل خو د هغه هېڅ ملګري  كله هم نه كاوه ؛ خو چنګېز په زخمي زړه او پټه خوله، پرته له دې چې دا دومره اوږده لار يې څنګه لنډه كړې ده او هركله به چې د هغه ښايسته افغاني پېغلې نرګسي سترګې او غونچې غونچې مشكين وېښته ورپه زړه شول ؛ نو بې ارادې به يې يو سوړ اسوېلې له خولې راوايست .

افسرانو، چې دهغه دا بد حال وليد ؛ نو د انګېزې په لټه كې شول او پوښتنه يې وكړه، چې د پاچا زړه ولې دومره پرېشان دى ؟ چنګېز پلمه وكړه (( چې يو صحرايي موږك يې تعقيب او په نېزه يې د هغې ګېډه ورڅېرې كړه، د مور له ګېډې نه څو بچيان، چې نږدى و ويې زېږوي، را ولوېدل، دې پېښې ډېر خواشينې كړم )) خو افسران يې وپوهېدل،چې كيسه داسې نه ده او ضرور كومې غيرمترقبه پېښې نوموړى دې حال ته را رسولى دى .

د ښځو، نارينه وو، زړو او ځوانانو په ګډون د بلخ د ښاريانو ټوليزو ( عامه ) وژنو او د ښار يو مخيزه سوځولو په هغه كومه ناوړه اغېزه ونه كړه او آن تر دې، چې كله نا كله به يې ددې يومخيزه وژنو ننداره هم كوله، اوس نو څنګه د يوې اميدوارې موږ كې وژلو چې بچي يې لا درك هم نه لري، دى دومره خواشينې كړى دى ؟

هغه لا ښار ته نه و رسېدلې، چې يو خواركى سپين ږيرى، چې د اغزيو پنډ يې په شا او د چنګېز له څنګ نه تېرېده، سپين ږيري د چنګېز څه پروا ونه ساتله او د هغه له خوا نه بې پروا تېرشو، خو چنګېز له ډېرې غوسې او غضب نه سور او شين شو او امر يې وكړ، چې دغه سپين ږيرى د خپل عمل په سزا ورسوي، هغه نه پوهېږي، چې د چا پر وړاندې يې دا ډول سپين سترګي كړې ده ؟! يوه ګړۍ وروسته د خواركي سپين ږيري بې روحه كالبوت په ميدان كې خورو  ور پروت و.

خصوصي مېلمستيا :

نن شپه د ماڼۍ ښكلازياته شوې ده او د چنګېز دربار يې د مېلمنو د ښه راغلاست په نوم نور هم ښايسته كړى دى .

ميلمانه يو په بل پسې ماڼۍ ته راننوځي او په خپلو ټاكلو ځايونو كې كېني، د ميلمنو په ډله كې له دوه كسو بلخيانو نه پرته، چې د غوړه  ماليو له امله يې د چنګېز دربار ته لار پيدا كړې وه. د بلخ له اوسېدونكو نه نور څوك نه وو موجود او ټول د چنګېز افسران وو .

تر ټولو وروسته په خپله چنګېز كوټې ته راننوت او ټول په يو وار هغه ته د درناوي په خاطر له ځايه پورته شول او د احترام سرونه يې ټيټ كړل. چنګېز د غونډې پر سركې كېناست او په خبرو يې پيل وكړ. له هرې خوا خبرې اترې وشوې او هرچا به هرڅه ويل، چنګېز، چې يوه ګړۍ هم د ښكلې پېغلې ( فريدې ) له غمه، چې څو ورځې دمخه يې تش په تشه له لاسه وتلې او د چنګېز زړه يې هم له ځان سره وړى و، بې غم نه واو په غونډه كې، چې هرڅه ويل كېدل، هغوى ته يې هېڅ پام نه و، دا خيال يې ورو- ورو په ذهن كې پياوړى كېده، چې يو ناڅاپه يې له خولې نه يو وار دا خبره را ووتله، چې د ځاى د ښځينه طبقې نه هم يو شمېر يې په جګړه كې دومره مهارت لري، چې ان يو زورو پالوان ( پهلوان ) هم نشي كولاى پر هغوى برلاسي شي .

څرنګه، چې د بېرحمو او ظالمو واكمنو او مطلقه ديكتاتورانو په دربارونو كې غوړه مال او كاسه پاك خلك تر نورو زياته ناسته پاسته او ځاى ځايګى لري او كله ناكله د خپل ولي نعمت د خوښۍ لپاره حق ناحق رښتيا دروغ جوړوي؛ نو د چنګېز په شاو خوا كې هم دا راز كسان كم نه وو، يو له هغوى نه، چې د پوځي منصب درجه يې هم لرله او په خلكو كې د شيطان او پلغلت په نوم مشهور شوى و، وويل: " ما په تركستان كې داسې ښځه وليدله، چې له لسو سړيو سره يې لاس په ګرېوان نښته وكړه او ټول يې له پښو وغورځول او بنديان يې كړل او كله يې، چې هغوى د هغه ځاى واكمن ته وسپارل ؛ نو واكمن نيول شوي خلك بنديان او پېلغه يې ځانته واده كړه!" . په دغه وخت كې دچنګېز دڅېرې نه هم رنګ والوت او زېړه شوه ؛ ځكه چې هغه هم همدا هيله لرله، چې ګواكې طالع ورسره ياري وكړي او هغه جګړه ماره پېلغه يې په لومه كې ښكېله شي او ورسره واده وكړي !

دهغه دوه بلخي غوړه مالانو نه هم يو يې اجازه وغوښته او خپلې خبرې يې داسې پيل كړې : " فريده هم يوه ښايستوكې ګلالۍ پېلغه وه، چې همدلته د بلخ په ښار كې اوسېدله، هغې په غشي ويشتلو، تورې وهلو او د اس په سورلۍ كې جوړه نه لرله ؛ خو اوس يې مړى او ژوندى ورك دى او داسې ګومان كېږي، چې د بلخ  د نيولو په وخت كې به مړه شوي وي ؛ ځكه ما په خپلو سترګو وليدله ، چې د مغُلي سرتېرو له يوې ډلې سره په جګړه اخته وه.

چنګېز د دغې خبرې په اورېدو ډېر خوښ شواو ډاډ يې پيدا كړ، چې مېلمستيا يې بې ځايه نه ده تللى، اوس كولاى شي، چې د فريدې درك ولګوي او لاس ته يې راولي. نوموړې خپلو خبرو ته دوام وركړ : " هغې سوګند خوړلى، چې كه د هرچا له لاسه ټپي شوه، هغه په خپل مېړه ولۍ مني او كه هرچا د جګړې په ډګر كې د هغې د تورې زخم وخوړ ؛ نو هغه به هرو مرو وژني " .

د چنګېز زړه يو ناڅاپه ورپيده او په زړه كې ورتېره شوه، چې كاشكې يو ځل خو هغه بيا وګورم ! د شرابو جامونه وخت په وخت د ښايسته پېغلوټو په واسطه په مېلمنو باندې وېشل كېدل ؛ خو ټولو په غونډه كې د چنګېز د ګډون له امله ډېر لږ شراب وڅښل، چې ګوندې نه چې مست او بېخوده شي او چنګېز ورباندې په غوسه شي ؛ خو د نورو په خلاف پخپله چنګېز ډېر زيات شراب وڅښل او داسې مست او بېخوده شو، چې د نشې په حال كې يې له خولې نه يو لړ بې ربطه عجيبې او غريبي مرموزې خبرې راووتلې. د ساري په توګه ويل به يې ( زما سره په جګړه كې يوه برابره شوه! هغې غولولونكې سترګې او سرشاره امرانه روح لره، ماته يې هېڅ درناوى ونه كړ او حتىٰ ماپسې يې توره راوايسته. كه چېرې هغه ... نو غچ به ورنه واخلم " .

له لږ شانته چوپتيا وروسته په داسې حال كې، چې د غونډې ګډون كوونكو هغه ته كتل، چنګېز زياته كړه : " تا بې عقلې نجلۍ د خپل پاچا پرضد قيام وكړ! لكه چې نه پوهېدې، چې زه د نړۍ څومره باعظمته پاچا يم په ... سوګند، چې له تا شوخې او چالاكې جلۍ نه به خپل غچ واخلم " . د اواز په بدلولو سره يې بيا داسې وويل: " راځه ! ته ددې وړ يې چې راتلونكى ژوند دې زما سره شريك كړې، زه ستا سره د عبادت تر حده د زړه له كومې مينه لرم، راشه دا زما زړګى، چې تراوسه پورې پرې هېڅ شي اغېزه نه ده كړې او يواځې ستا عشق هغه ځان ته تسليم كړى او نږدې ده، چې ويې سوځوې. په خپل لاس كې ونيسه او ويې ساته ! راشه، راشه زما د سرو مال او شتو خاونده شه ! زه له ځانه هېڅ واك نه لرم، هرڅه ستا دي، زه نور ستا د بېلتون توان نه لرم .. . راشه ، راشه ... "

او دغه راز يو شمېرنورې بې ربطې كلمې او خبرې يې له خولې نه راوتلې، له ډېرې مستۍ نه بېخوده شو او په ځمكه راپرېوت .

د دغو خبرو په اورېدو او د چنګېز د ناوړه حالت په ليدو سره د مېلمنو په رنګونو كې وينه وچه شوه ؛ ځكه چې تر دې وخته نه په روغه او نه د مستۍ په حال كې د چنګېز له خولې نه داسې اوتې بوتې چا نه وې اورېدلې او دا جملې هغوى ته نا اشنا او حتىٰ معما ښكارېدې او كله به يې د پيريانو ( جنياتو) او كله هم د مستۍ علامه ګڼله. په هرحال ساتونكو يې هغه خپل استراحتګاه ته يووړ او غونډه همدلته پاى ته ورسېده .

وژونكى غل :

چنګېز ددې لپاره، چې بيا له خپل ښكار سره مخامخ شي، هره اونۍ په بېلابېلو ورځو او وختو كې ښكار ته واته او د فريدې په لټه كې به و. خو د هغې كومه نښه نښانه به يې نه موندله، د چنګېز دې حال ورو ورو دوام وموند ؛ خو حال يې دېر ژر، ژر ورځ په ورځ بدليده، آن تردې چې ځينو افسرانو به يې دا ناوړه حالت احساس كاوه او يو شمېر نور پخپله هغه د خپل زړه له پټ راز نه خبركړي وو او كله ناكله به يې له هغو سره د زړه خواله كوله او دفريدې د خپلولو لپاره به يې له هغوى نه مرسته غوښتله او د پيسو او څوكيو په تمه به يې تطميع كول.

يوه ورځ يو مغولي افسر د هېواد پالو د پټن ځاى له شاوخوا نه تېرېده او د تصادف له مخې په دې وخت كې فريده له پټن ځاى نه دباندې قدم وهلو ته راوتلې وه، چې له هغه سره سترګو په سترګو شوه، له يوې شېبې اخ و ډب نه وروسته افسر له پښو وغورځېد... او د هغه ناولى كالبوت يې د ښار شااوخوا ته راولېږداوه او يو څو اعلانونه يې هم په جېب كې ورته واچول او له ګڼې ګوڼې نه د يوې ډكې عامه لارې په سر يې ور ګوزار كړ او پخپله بېرته لاړه .

كله، چې د هغې مړى د چنګېز د خلكو لاس ته ورغى او اعلانونه يې هم د هغه له جېبه راوايستل په كې داسې ليكل شوي وو. " دا د هغه چا لپاره پند دى، چې تل خام فكر ته په مغزو كې ځاى وركوي، وحشي مغول دې خبر وي، چې كه  دوى او يا بل څوك د فريدې د نيولو هڅه وكړي ؛ نو تر دغه وحشي به يې حال بد تر وي" .

            (  م . پ . د )

كله چې خلك د جسد له پيداكېدو نه خبر شول ؛ نو چنګېز او ښاريان ټول په هيجان راغلل او په همدې شپه د چنګېز له افسرانو نه د يوه په كور كې يوه عجيبه او غريبه شانته پېښه منځته راغله او شور ماشور جوړ شو. د شا او خوا اوسېدونكي او د چنګېزي لښكرو ډلې ډلې د نوموړي افسر د كور مخې ته راټول او ويې ليدل، چې  15 كسو مغلو يو سړى كلك تړلى او په ژړا- ژړا يې د چنګېز د ماڼۍ خوا ته كشوي .

كه څه هم، چې شپه وه؛ خو دې پېښې د چنګېز لپاره زيات ارزښت درلود او له پېښې نه په خبرېدو سره جوخت سملاسي له خوب نه راويښ او هغه يې ځانته را وغوښت او ويې ليدل، چې په كميس باندې يې د (م.پ. د ) ځانګړې علامې كښل شوي دي. په زړه كې ډېر خوښ شو او وپوهېده، چې د ده د معشوقې يانې فريدې لاس هم په دې كيسه كې داخل دى او دا دى د هيلې كړكۍ يې د فريدې په لور خلاصه شوه او له بله طرفه په دې هم خوښ شو، چې هغه مرموزه موسسه به، چې هر وخت د هغې له خوا ځورول كېږي، هم په دې توګه كشف كړي. له دې امله يې امر وكړي چې هغه دې له ده سره يواځې پرېږدي ! چې غونډه پاى ته ورسېده ؛ نو د چنګېز او تورن ترمنځ داسې سوال او ځواب پيل شو .

چنګېز: ووايه، چې ستا موخه او هدف د غلا او هغه دوه كسو افسرانو له وژلو څخه څه و، پر هغو زما د سلطنت اساسي ستنې ولاړې وې ؟ كه چېرې په غلاپسې راغلى وې خو څرګنده خبره ده، چې څه مال منال به دې شاته اچوه او په خپله مخه به تلې ! نو هغوى دې ولې ووژل ؟؟؟

غل : زه غلا ته راغلى وم ؛ خو هغه دوه كسه راويښ شول او پر مايې بريد وكړ. زه هم د ځان له وېرې او ددې لپاره، چې زما دتېښتې لار يې هم تړلې وه، له ځان نه د دفاع په خاطر له هغوى سره په جګړه اخته شوم.

چنګېز: ډېره ښه ! تاسې چېرته استوګنه لرئ او د څه لپاره مو دغه خطرناكه او وژونكې موسسه زما د حكومت په خلاف منځته راوړېده، ستاسو د موسسې مشر څوك دى ؟

غل : زه دلته له كومې موسسې سره كومې اړيكې نه لرم ؛ نو څرګنده خبره ده، چې د جوړېدو علت يې هم نه دى را معلوم او مشر يې هم نه پېژنم او زه له ښار نه دباندې استوګنه لرم .

چنګېز: رښتيا ووايه، هرڅنګه چې وي اقرار به وكړې. د ځان كميس دې ډېر ښه سند دى او هغه په خپله چيغې وهي .

غل : يوه ورځ په غلا پسې ووتم، يو څوك مې وليد، چې په ډېر ښايسته اس سور دى، اس مې ورنه وغوښت خوهغه رانه كړ او ما سره په شخړه شو. ما پر هغه برى وموند، ومې واژه او دهغه اس، جامې او مال مې ور نه واخيست، دا هماغه جامې دي .

چنګېز له لږ تم نه وروسته : آيا فريده پېژنې ؟؟؟

غل : په تمامه مانا، حتىٰ د ورځې يو وار د تورې وهلو د زده كړې لپاره ماته راځي !

چنګېز: آيا داسې يوه نښې، چې زما قناعت حاصل كړي، ويلى شې ؟؟؟

غل: هو!( ټولې نښې، چې چنګېز ليدلې وې، هغه ورته ګوته په ګوته وويلې او د چنګېز باور يې حاصل كړ) .

چنګېز : آيا كولاى شې هغه ونيسې او ماته يې را وسپارې ؟

غل : ډېره په اسانۍ او له هرډول ستونزو پرته !

چنګېز: څنګه؟ كه چېرې هغه ستا په نيت وپوهېږي ؛ نو ستانه به وتښتي او بيابه درته نه درځي ؟؟

غل: همداسې ده ؛ خو په دې كار كې تجربه لرم. په ډېرې اسانۍ به يې ونيسم او تاسو ته به يې وسپارم او ترڅو يې، چې تاسو ته درسپارم، هغه به هېڅ پوه نه شي، چې څه پېښ شوي دي ؟

چنګېز: آيا هغه په يوازې ځان راوستلاى شې ؟؟؟

غل: هو! كله چې هغه د زده كړې لپاره ماته راغله، زه مخكې تر مخكې شل كسه وسله وال له دې ځايه له ځان سره وړم او هلته لرې يې په كمين كې ځاى په ځاى كوم. په دې توګه به د هغې نيول ډېر اسانه شي .

چنګېز: لكه څنګه، چې ما له خلكو نه اورېدلي، د هغې نيول په شلو كسو هم اسانه نه دي، اساسي چاره وسنجوه.

غل : له نيولو نه زما موخه داده، چې زه يواځې په داسې حال كې، چې هغه بې خبره وي، نيولى شم او وروسته به يې سرتېروته وسپارم ؛ خو زما حق الزحمه به ډېره وي .

چنګېز: يوه له منافقت نه ډكه موسكا وكړه او ويې ويل: خامخا ... خامخا...( خو په زړه كې يې وويل، چې د دوه افسرانو په ځاى دې دوه ځايه نيم نه كړم ؛ نو كله دې پرېږدم ! ) په ظاهره يې ورته په ساختګي ډول وويل: اوس ستا له ګناه نه تېر شوم. په ډاډه زړه دې دندې ته لاړشه، كه چېرته بريالى شوې، نو وبه ګورې، چې څومره انعامونه به درته دركړم! دا دى امر كوم، چې شل كسه وسله وال درته دركړي ! وپوهېدې ؟ !

غل: سمه ده !

نوموړي سړي ( غل ؟ ! ) چې په دا شان حيرانوونكې توګه يې له مرګ نه نجات پيدا كړ، وروسته له هغې چې شل كسه وسله وال يې په واك كې وركړل شول، له هغوى سره يوځاى له ښار نه بهر شو، تر څو چې د خپل پټن ځاى شا او خوا ته ورسېدل. هلته يې مغولي وسله والو ته مخ راواړاوه او ويې ويل: " دلته زما د يو پخواني دوست كور دى " راځئ دلته به خپله ستړيا وباسو بيابه ځو !

مغلو زړه نازړه د هغه اطاعت كاوه او د غونډيو په منځ كې يې، چې په هرقدم كې يې وحشت او حيرانتيا له ويرې سره يو ځاى شېبه په شېبه زياتېدله، په لار وهلو پيل وكړ، هماغه وو چې نيمه ګړۍ وروسته هغوى ټول وژل شوي اوكالبوتونه يې د شپې له خوا د ښار د دروازې شاته وغورځول شول. دا اعلان هم چې دا لاندينۍ محتوا يې لرله د وژل شويو خلكو د كالبوتونو ترڅنګ پروت و.

" دى وحشي! وژونكي غل خپل كار وكړ او ترڅو، چې وسه لري ؛ نو ستا پر ضد به جنګېږي او ترڅو چې يې له نړۍ نه سترګې نه وي پټې كړې ؛ نو ستا پر خلاف به له مبارزې نه لاس نه اخلي او كه مړشو، نو هغه وخت به بيا د هغه پلرنى وطن هم، هغه نه ګرموي !!! تل دې وي د بخدي هېواد او نسكور دې وي وحشي چنګېز!".

نوې نخشه ( نقشه) :

كله چې د هغو شلو كسو د قتل خبر راورسېد، چې د يو مهم كار د سرته رسولو لپاره له يوه " غله " سره تللي وو او مړي يې له ښار نه بهر د يوې لويې لارې پر سر موندل شوي وو ؛ نږدى و چې پخپله چنګېز هم له ډېر قهر او غوسې نه په ځمكه پرېوزي. هغه وپوهېد چې يو غل په يواځې ځان داسې ستر كار نه شي كولاى او دا راز اخطار نه شي وركولاى. د مغولو په زړه كې سخته وېره او ډار پيداشو پخپله چنګېز اريان دريان و، چې ددغه پټ لاس او غير محسوس ځواك پر وړاندې څه تدبير ونيسي ؟

خو څرنګه به چې كوم وخت چنګېز له كوم ډول ستونزو سره مخامخ كېده، نو هغه وخت به يې له خپلو افسرانو او سرتېرو سره ډېر ناوړه چلند راواخيست او حق نا حق به يې هغوى ځورول او څه وخت به، چې دا كړكيچ  اوږد شو ؛ نو سرتېرو به په پوځ كې په خپل سريو او د نظم په ګډوډولو لاس پورې كړ ؛ خو كله چې به چنګېز ته د پوځ د بې نظمۍ او خپرېدو پته ولګېده ؛ نو د نظم د ساتلو له خاطره به يې ارو مرو د كوم ځاى د نيولو پرېكړه كوله او پوځ به يې په هغې مصروف ساته . په دې وخت كې په بلخ كې هم همداسې كيسه پېښه شوه او هغه افسران او سرتېري، چې لا په دې نه پوهېدل، چې كوم پټ لاس د هغوى په خلاف لاس په كار شوى او نه شي كولاى له دې نه پېژندونكي ځواك سره مقابله وكړي، يو ځل بيا لمسونې پيل شوې او د چنګېز د پوځي نظام د ګډوډېدو خطر جدي شو .

كله چې چنګېز د حالاتو د خړپړتيا خطر احساس كړ ؛ نو د تالقانو د نيولو په نيت يې هغې خوا ته حركت وكړ، همغه و، چې وروسته د يوې، دوه خونړيو جګړو نه يې په ( 618 هـ) كال كې  تالقان ونيو او د هغه ځاى يو زيات شمېر مسلمانان يې شهيدان كړل. د تالقانو له نيولو وروسته د چنګېز او چنګېزيانو غرور لس برابره شو او دومره پر ځان مغرور شول، چې هېڅوك يې د ځان د ډغرو سيال نه ليدل .

هغوى ډېره كمه موده په تالقانو كې پاتې شول او چنګېز چې نه يې شول كولاى له بلخ نه زړه صبر كړي او كومې بلې خوا ته لاړ شي ؛ نو له دې كبله دويم ځل ډېر ژر بلخ ته راستون شو ؛ خو له فريدې سره يې د مينې له امله شپه او ورځ لالهانده او سرګردانه و او كله، چې بلخ ته رانږدې شو نو د ښار خلكو د هغه د تېري او ناروا له ويرې ورته تود هركلى ووايه. د خلكو ګڼه ګوڼه دومره زياته وه، چې د چنګېز د اندېښنې او وحشت سبب شوه .

هو! د چنګېز اندېښنه هم بېځايه نه وه، ځكه كله چې چنګېز له خپل هغه افسر سره روغبړ كاوه څوك، چې په بلخ كې د هغه نائب او قايم مقام و، يو غشى سيده راغى او د نوموړي افسر ټڼډه يې دوه ځايه كړه. چنګېز ښه وپوهېدو، چې داغشې د هغه د له منځه وړلو په خاطر را خوشى شوى و ؛ خو بخت له ده سره يارې وكړه او غشى د افسر په برخه شو او هغه يې له ژونده بې برخې كړ. له دې امله يې په بيړه ځان د افسرانو او سرتېرو په منځ كې پټ كړ او روغ رمټ خپلې ماڼۍ ته راورسېد ؛ خو وروسته يې څو بې ګناه خلك د ناوړه قصد په پلمه ونيول او په دار يې وځړول !

څه موده وروسته كله، چې يوه ورځ چنګېز ښكار ته وتلى و، په لاره كې يې د يوه افسر د اس پښه په يوه كنده كې، چې په سر يې خس او خزلې اچول شوي وو، برابره شوه او له خپل اس سره يوځاى كندې ته ورګوزار او دواړه هماغلته مړه شول. چنګېزبياهم له ځان سره وغړمبېده، چې دا ټولې دسيسې يواځې او يواځې ستا د مرګ لپاره جوړې شوې او بس ! خو څرنګه، چې يې اجل نه و رسېدلې ؛ نو له ټولو پېښو نه بچ پاتې كېده .

په هرصورت مغولان د دا راز پرله پسې پېښو له وېرې دومره بې زړه شوي وو، چې په رڼا ورځ يې له ښارنه د باندې وتلو جرئت نه كاوه او كه كله ناكله به وتلو ته اړكېدل ؛ نو رنګونه به يې د مړيو په شان الوتى وو.

چنګېزخان د دومره واكمنۍ سره سره، بياهم دا وس پيدا نه كړ، چې حتىٰ ددې مرموزې موسسې يو تن هم ونيسي اويا د هغو د استوګنې كوم، درك ولګوي ؛ نو ځكه يې لږه لږه په زړه كې وېره او ډار هم پيدا شو له دې كبله به ډېر كم له خپلې ماڼۍ نه واته او كه كله به د ځينو ستونزو له امله بهر هم شو يو شمېر مغولي افسران به ترې راتاو وو.

له ورځو نه يوه ورځ وه، چې چنګېزي افسران د ( پ.م.د) د پټې ملي ډلې د پوځي عملياتو نه ډېر ستومانه شول، د چنګېز دربار ته ورغلل او غونډه يې وكړه، چې هرڅنګه ، چې كېږي بايد دا مرموزه او وحشتناكه موسسه كشف او عاملين يې ونيول شي، له دې پرته به د سرتېرو ژوند ډېر تريخ او د زغم وړ نه وي. چنګېز په داسې حال كې، چې لار ترې وركه وه، په پټه خوله او په سړه سينه د غونډې د برخه والو خبرې اورېدې، چې په دې وخت كې د ماڼۍ له شا نه د شور او زوږ اواز راپور ته شو. چنګېز ډېر زيات په اندېښنه كې شو او څرنګه، چې دا شور او غوغا ګړۍ پر ګړۍ زياتېده ؛ نو هغه له ځان سره ګومان كاوه، چې ښايي د بلخ خلك راټول شوي او دې خواته را روان وي، چې له مانه خپل حق وغواړي ؛ خو په همدې وخت كې د چنګېز استازى راغى او دمغولو د يوه ډېر زړور او تجربه كار افسر د وژلو خبريې راوړ، چې وژونكى يې هم نه دى پېژندل شوى .

ددې خبرې له اورېدو سره جوخت نږدې و، چې چنګېزپه خپله سكته وكړي او د تل لپاره دې نړۍ ته مخه ښه ووايي. د پېښې په هكله چې هر څومره پلټنې وشوې ؛ خو د چغل وژونكي كومه پته ونه لګېده او دا په ډاګه نه شوه، چې د هغه وژونكى به څوك او د كوم ځاى وي ؟ خو چنګېز خوشې –خوشې څو كسه په دې تور تورن او بيايې ووژل .

كله چې، چنګېز د چغل د وژنې نه خبر او د هغې مړى يې ځان ته راوغوښت، نو ويې ليدل، چې غشى يې له زړه نه وتلى. ددې پېښې په ليدود چنګېز په زړه كې نوره هم سړه تبه په تيندكو شوه .

خو په همدې وخت كې د ښارنه د دوه ميلو په اندازه لرې فريده په داسې حال كې، چې د نارينه وو جامې يې اغوستې او پر خپل د باد په شان چابك اس باندې سوره وه، خپلو ملګرو ته د مغولي افسر " چغل " د وژل كېدو كيسه داسې بيانوي .

" كله چې زه كوڅې ته ورننوتم ګورم، چې چغل خان له كور نه د باندې راووت ؛ خو نه پوهېږم، چې بيا يې په زړه كې څه تېرشول چې بېرته كورته ننوت او څرنګه، چې هره خوا چوپه چوپتيا وه ؛ نو سمدلاسه مې غشى او ليندۍ تيار كړل او دكور د دروازې شاته مې ورته كمين ونيو او همداچې بيا له دروازې نه راووت، غشى مې پرې  ورخوشې كړ او غشى سيخ د هغه په سينه ور برابر شو او له غږ غوږ پرته په ځمكه راپريوت، انشاالله نور بۀ د ژوند څكه ونه كړي، خو خداى ﷻ  پوهېږي، چې وحشي چنګېز به نور څو كسه بې ګناه خلك د هغې په تور وژني ؟

په هر صورت، خير دى توكل په خداى، مغول به اخير په تنګ شي او پخپله به زموږ خاوره خوشې كړي " .

هغې وروسته له يوڅه چوپتيا نه بيا خپلو خبرو ته داسې دوام وركوي : " دې كار زما له نظره كوم ارزښت نه لره او دومره خطرناك هم نه دى ؛ خو په هغې نخشې باندې، چې د ګل يا دوشنبې په ورځ عملي كېږي، زيات غور په كار دى، ځكه چې هلته د مرګ او ژوند مساله مطرحه ده او كه چېرې له هغې نه بريالي راووتو ؛ نو راتلونكى برى حتمي زموږ په برخه دى .

اخر ته ولې چوپ يې عبدالله ! خبرې وكړه !

عبدالله: زه خو ستا په اندېښنه كې وم، چې څه وخت به خبر راوړې چې فريده يې نيولې او يا وژل شوې ده، ځكه چې تا د چغل خان وژلو ته ملا وتړله، ما سل په سلو كې په مړو كې شمار كړې، آفرين دې پر تاوي، چې دې كار ته دې زړه ونيو !

فريدې په يوې لنډې موسكا سره وويل: ګرانه عبدالله ! ستا عمر دومره نه دى، چې كوم مهم كار سرته ورسوې، ځكه په دې عمر( ديارلس كلنۍ ) كې ستا زور يواځې په توره هم نه رسي، چې له ځاى نه يې جګه كړې .

خداى دې زموږ پلار وبښي، هغه به ويل: (( عبدالله به ډېر وېروندوكى وي )) .

د پلار خبره رښتيا شوه، ته ځان ته ګورې او پرما هم همداسې ګومان كوې .

عبدالله له  ډېرې غوسې نه سور، شين شواو سمدستي يې ځواب وركړ: خورجانې! كه پلار مې ګومان كاوه، چې زه به يو ډارن سړى شم؛ نو دا خبره په طبيعي لحاظ كوم منطق او دليل نه لري، ځكه د كوچنيوالي ژوند د سړي د ځوانۍ د دورې نماينده ګي نشي كولاى، كه چېرې داسې واى ؛ نو نن چنګېز خان پر هغه سلطنتي څوكۍ باندې، چې د شان او شوكت نه يې د زمري زړه رپېږي، هېڅكله كېناستلاى نه شو. كه چېرې وخت را ورسېد نو بيا به وګورې، چې زه هم د خپلې وسې په اندازه د يو شمېر كارونود سرته رسولو له عهدې نه وتلاى شم. كه څه هم چې دا كارونه ډېر واړه او بې ارزښته وي .

فريده پوه شوه، چې خبره يې د ورور په مغزو ښه ونه لګېده، ژر يې خپله لهجه بدله كړه او ويې ويل: ورور جانه! ټوكې مې درسره وكړې، زما موخه دا وه، چې تا زړور كړم. البته چې زه پوهېږم، چې له هرې خوا نه شكر دى پوره يې، يواځې زما نصحيت تاته دا دى، چې د خپلو وروڼو د حقوقو او د هېواد د ژغورنې لپاره ځان قربان كړه !

عبدالله چې يو احساساتي او غيرتي ځوان و، د خپلې خور په دې خبره هم چندان خوشاله نه شو ؛ خو هغه لومړنۍ خبرې پرې سخته اغېزه كړې وه او په اصطلاح د هغه پر زخمونو يې مالګه شيندلې وه ؛ نو ځكه خو يې له ځان سره پرېكړه وكړه، چې كه كله هم له هغې سره ښار ته لاړ ؛ نو ارو مرو به د خطرناكې سيالۍ ميدان ته دانګي .

فريدې په دې وخت كې دا سوچ كاوه، چې د ګل په ورځ به څنګه د مبارزې ډګر ته ور دانګي ؟ او د ښار له لوري به په عملياتو لاس پورې كوي او څنګه به د مغولو سرتيري غافلګيره كوي ...

په دې وخت كې عبدالله يو نا څاپه خپل اس د ځنګله پر لور ور قيضه كړ او په ځغلولو يې پيل وكړ ؛ خو د فريدې چې څنګه ورته پام شو او پوه شوه، چې عبدالله غواړي په ځنګله كې له يوه خطرناك خوك سره غېږ په غېږ شي او فريدې ته د خپلې مېړانې خونړۍ صحنه ور وښيي ؛ نو په ډېره بيړه يې ځان عبدالله ته ورساوه، دواړه له خوك نه را چاپېر شول او هغه يې ووژاه .

د خوك او عبدالله ترمنځ په جګړه كې د فريدې ګډون هم په هغه ښه ونه لګېد او په زړه كې ورتېره شوه، چې ګنې فريدې ته بې غيرته ښكاره شو، چې ورسره يې مرسته وكړه !

د لمر پرېوتو منظره :

.

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه پانزدهم آبان 1386  |
 سيوری

خوشال روهي

سيوری

ديوه ټپي اروا سورريالېستيک انځور

 

دلته غواړم دارواښاد اسحق ننګيال د يوازېني ناول « سيوری » په هکله څه ووايم ، د هغه ننګيال ، چې په رښتیني مانا د پښتو شعر او ادب يو ننګيال اتل و ، په ډېرې اتلولۍ پر مخ روان و او د پښتو د ادب پټنګانو ډېرې هيلې ورته کرلي وې ، خو درېغه :

سترګې چې ډېوې د مزارونو وړي

اوښکې جنازې د ارمانونووړي

ارواښاد ننګيال د پښتنو له دود سره سم ليکوالي له شعر څخه پيل کړه ، خو ډېره ښه يې پيل کړه ، په غزل او آزاد شعر کې يې ‌‌ډېرې ښکلې هستونې وکړې او په دغو دواړو برخو کې ښايسته وځلېد او دومره وځلېد ، چې په ځوانه ځوانۍ د پښتو معاصر شعر هسک ته د يوه تلپاتې ځلېدونکي ستوري په توګه ورسېد .

ننګيال شعر يوازې د تفنن لپاره نه ليکه ، بلکې د شعر په سیوري کې يې خپل ناکراره اروا ، خپل اسوېلي او دردونه پټول .

خو دژوند په وروستيوکلو کې ، چې پر کابل او ټو ل هېواد تنظيمواکۍ ، ورووژنې ، دهشت او وحشت سيوری خپور کړ او غميزه د وحشت اوج ته ورسېده ، ننګيال له ويښې څخه ، د نړۍ له بوږنوونکو واقعيتونو څخه ، له خپل ځان او عقل څخه په تېښته شو . ده ته - چې نور يې شاعرانه فطرت هم د عقل له وژونکي تېغ څخه نه شو ژغورلی- خپل ښاراوخپل هېواد لکه يوه لويه هدېره ښکارېده او خپل شاعرانه اروا يې په همدغه هديره کې تر خارو لاندې ښخه ليده ، دی وايي :

« دا خو د شاعر هديره ده . دا خو په شاعر باندې د خاورو ښارنړېدلی دی او دا خو شاعر دی ، چې زړه يې خاورې ورته خوري . همغه شاعر زما د کوچنيتوب ملګری ، زما د زلميتوب ملګری او چې سيوری يې زما سيوري ته راکړی و او سيوری مې له هغه پرته ژوند نه شو کولی . غزلونه يې پر قبر ساندې ورته بولي .

عقل مې وژني ، عقل مې د خپل ژوند د ټولو وژنو غچ راځيني اخلي ، زه مې عقل نه شم وژلای ، لاس مې تش دی او سيوری مې بې سيوری دی . نه خو د پيالې جګړه راپاتې ده اونه خو هغه د شعر جادو ، چې د عقل له وروست شوي او بوين ډند نه مې رابهر کړي .

ـ اې زموږ د سپين سرې کوڅې دزاړه جومات سپين ږيريه ملا !

ـ اې د رباب د زړه چاودون په شېبو کې پر ملا قاتې نڅاګرې کوترې !

ـ اې د انګورو د ښکلو او بربنډو پېغلو د سرو او ياقوتي شونډو دميو په چينو کې د بېخوديو ساقي ! او اې زما سيوريه ، زما شاعره ملګريه !

عقل مې وژني ، عقل مې غچ راځيني اخلي . بېخودي مې بېرته راکړﺉ ! زه مې له عقل نه کرکه لرم .

ستاسو ارزښت په همدې کې و ، چې تاسو د عقلونو د زنځیرونو ماتوونکي او د مستو بېخوديو هستوونکي واست . که چېرې داسې نه وای او که چېرې داسې نه وي  ، وای پرتاسو . ما به له تاسو هم کرکه درلوده ، داسې لکه له خپل عقل نه چې کرکه لرم ، اوه ! چې څومره پوچ دی عقل ! »

هغه ننګیال چې پخوا به يې د زمان له نا خوالو او نادودو څخه خپل سيوری د شاعر ملګري د سيوري تر شا پټولو، دا ځل د شاعر ملګري سيوری هم پناه نه ورکوي ، دی پاتې کيږي او خپل تش سيوری يې . او کله چې نه له ويښې څخه اونه د عقل له وژونکو ګوزارونو څخه ځان پټولی شي اونه هم خوبونه او خيالونه پناه ورکوي ، د تل لپاره سترګې پټوي او خپل سيوری موږ ته په ميراث پرېږدي .

د سيوري ناول ، چې په 76مخونو کې چاپ شوی ، پياوړي فرهنګيالي زرین انځور ته ډالۍ شوی او ښاغليو واصف باختري او پوهندوی اسد اسمايي سريزې ورباندې ليکلي . دا چې ارواښاد ننګيال په ناول ليکنه کې څومره بريالی و ، د دري ژبې پياوړی او نامتو اديب ا و شاعر واصف باختري داسې ليکي : « در حد فهم نارسای خويش دريافتم که محمد اسحاق ننګيال نه تنها در زبان مادری خود شاعر پيشتاز ودراوج شګفته ګی وبلوغ شاعرانه است ، بل برای زبان پشتو وادبيات داستانی‎آن می تواند به پديد آوردن کاری بپردازد که صادق هدايت بنياد آنرا به نبشتن ( بوف کور ) در ايران ګذاشت .... » اوبل ځای ليکي : « شادمانی ديګر من ازاين است که اورا شهسوار دوعرصه می بينم که اګر در عرصه نخستين هماوردان وحتی پيشګامانی دارددر عرصه دوم – داستان نويسی ـ در همين زمينه که اندیشه وخامه خود را به کارانداخته آغاز ګر است ورهګشا .»

پوهندوی اسد اسمايي دسيوري په هکله داسې ليکي : « په پښتو ادب کې د ( سيوري ) ليکنه دنوي ادبي موج په بهير کې  يوه نوې تجربه ده ... دسيوري انځور مخصوصأ په پښتو ادب کې يوه نوې سپرغۍ او روښانه بڅرکی دی ، په دې امېد ، چې ليکوال به ډېر ژر له نوي ادبي ، هنري موج سره يوځای شي . »

سيوری پدې توګه پيلېږي : « هغه کلی ، چې زموږ جونګړې اوسپېرې مېنې پکې آبادې دي د مينو ، غمونو او دکيسو اوافسانو کلی دی . خلک يې همداسې دي او طبيعت يې همداسې دی ، ځنګلونه ، غرونه ، يو سيند او څو ويالې زموږ د کلي ښکلا جوړوي او په ژمي کې خو د کوچيانو او جټانو سپينې او تورې کېږدۍ داسې پر کلي وزرونه خواره کړي ، چې کلی سپين شي ، کلی تور شي او دهمدغو سپینو او تورو رنګونو په مالت کې ، کلی د کليوالو نجونو او د جټو او کوچيو پېغلو د وربلونو په تنابونو شين شي . د تورو او سپينو وريو غږونه سترګو ته خوبونه راولي او تورو او سپينو سپيو غپا خوبونه بېرته له سترګو راټولوي .

تور او سپين رنګونه دسترګو تر وړاندې بيا راژوندي شي ، زلمي شي او رالوی شي . »

پدې توګه سيوری د همدغو تورو او سپینو رنګونو يو ترکيب دی او دسيوري تر پایه همدارنګونه سره په جنګ دي . شپه او ورځ ، ويښه او خوب ، سد او بې سدي تر پايه تکرارېږي او دسيوري په څېر يې د کيسې پر اتل وزرخپور کړی . ( سيوری ) په اصل کې زموږ د روانې غميزې يو خړ تصوير دی ، چې د تتو رنګونو ، رمزونو او سمبولونو په واسطه انځور شوی . د ننګيال ( سيوری ) هم پداسې چاپېريال کې راشين شو لکه له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه ، چې داداييزم او د سورريالېزم آثار راشنه شول . پر کال 1916 داداييزم او ورپسې پر کال 1920 سورريالېزم د لومړۍ نړيوالې جګړې له کنډوالو څخه ، د مړو له کوپړيو څخه او د سوځېدلو انساني هډونو له لوګي سره يوځای سر راپورته کړ  او دمدنيت ، انساني منطق او عقلانيت په وړاندې يې بغاوت وکړ . داداييزم پر مدنيت د نفي کرښه راواېسته او دهغې مؤسس (‎  تريستان څارا ) عقيده درلوده ، هغه ټولنه چې د جګړې دېو ته يې زېږون ورکړ دهنر او ښکلا مستحقه نه ، بلکې د بدرنګۍ مستحقه ده .

د دادا له هنري غورځنګ څخه لنډ وخت وروسته د فرانسوي ډاکتر(  اندرې برېتون ) په مشرۍ سورريالېزم وده وکړه . سورريالېسانو ددې پر ځای ،چې د مدنيت پر ټولو پنځونو او ښکارندو بريد وکړي او يا يې نفي کړي ، دوی پر عقل او شعور حمله وکړه او له هغو څخه يې تحت الشعور ته پناه يوړه ، له ويښې څخه يې خوبونو او خيالونو ته پناه يوړه او هر څه يې ، چې په تحت الشعور کې تېرېدل په آزاده توګه وليکل او انځور يې کړل . سورريالېستانو پخواني اېستېتيکی ارزښتونه بېخي نفي نه کړل مګر ويې ويل چې هنربايد له هر ډول عقلاني ، اېستېتيکي اخلاقي پخوانيو زولانو څخه ازاد هست شي .

د ننګيال سيوری پر داسې مهال هست کيږي ، چې افغان غميزه د وحشت څوکې ته رسېږي ، د ننګيال ښار او هېواد په کنډواله او په يوه لويه هديره بدلېږي او د ده سيوری هم لکه سور ريالېزم د کوپړيو له څلو څخه راشين کيږي او داسې ليکي : « دلته جونګړې ورانې دي او دلته خو بېخي جونګړې نشته . ښار په يوې تورې او پراخې دښتې او ښار په يوې لويې اوزړې هديرې بدل شوی دی ، چې يوازې د کوپړيو هډوکو څلي ورنه جوړ کړي او يوازې ورستو غوښواو ورستو وينو بوين سيند ورنه جوړ کړی دی . » د سيوري اتل هم لکه دادايېستان له عقل او تمدن څخه بېزاره دی او بېخي یې پر انسانيت خپل باور بايللی دی : « زه لا په خپل سړيتوب شک لرم او دټولو سړيو په سړيتوب شک لرم .

سړيتوب خو هغه په کوچنيوالي کې وي او سړيتوب خو هغه په زلميتوب کې وي ، ځکه چې هلته زړونه معصوم وي او هلته ذهنونه او اندونه په چټليو او مرداريو نه وي ککړ ، ماشومان غلا او لوټ نه پېژني او هغوی ته د چم او فرېب نوم نه دی زده او هغوی ته د شهوت لوليو سترګکونه نه دي وهلي . »

سيوری د داستاني پېښو يو منظم او پر له پېيلی لړ نه دی  ، بلکې د يوې انساني فاجعې ، د يوه ترهېدلي ، دردېدلي او سخت ناهيلي اروا ځلبلاند انځور دی .

دلته زماني تسلسل چندان نه لېدل کيږي او داسې ښکاري لکه د يوشمېر سورريالېستانو په څېر چې د اتوماتېزم په سبک قلم چلېدلی وي . د اتوماتېزم په مېتود کې ليکوال ، انځورګر او يا بل هنرمند پرته له دې چې فکر وکړي ، پرته له دې چې د خيالونو آس ته د فکر، منطق او زمان قيضې ( لوموني ) ورواچوي هنري پنځونې کوي . په همدې دليل د دوی آثار زياتره د اضدادو يوه ګډوډ ترکيب ته ورته کيږي ، خو د سورريالېستانو په اند همدا ګډوډي بايد تحليل شي ، وڅېړل شي او د هغې تر شا په تحت الشعور کې رښتينې انګېزې او پټې سپرغۍ ولټول شي . سوريالېزم تر زیاتې اندازې د اتريشي ارواپوه ( زېګموند فرويد ) تر اغېز لاندې د تحت الشعور انګېزې ، چې انسان يې په خپله نه پېژني ، د انساني سلوک او طبيعت اصلي محرکات ګڼي .

په همدې دليل فرويد د خوبونو او رؤياګانوتحليل او تعبير د تحت الشعور د اصلي انګېزو د پوهېدو لپاره مهم ګڼي او بې تعبيره خوب له يوه نا لوستي او تړلي ليک سره تشبيه کوي . سورريالېستان هڅه کوي د خپلو هنري هستونو له لارې د تحت الشعورپټ او نالوستي اړخونه انځور کړي ،ځکه دوی دا تر رښتيا ورپورته رښتيني رښتيا ګڼي.

لکه مخکې مې  چې  وويل ، په سيوري کې دپېښو زماني تسلسل نه ساتل کيږی او اتوماتېزم ته ورته سبک تعقيبوي ، په کلي کې د ماشومتوب کيسه راواخلي بيا ګورې چې په ښار کې دی ، د ښار کيسه پيل کړي بيا ګورې چې د کلي کيسه ورګډه شي ، د ويښې خبرې روانې وي چې د خوب او خيال کيسه پکې ګډه شي او کله خو بيا بېخي ګرانه وي ، چې د خوب او ويښې پولې سره بېلې کړو . دلته هم هڅه کيږی ، چې د شعور او تحت الشعور واکمني سره يو ځای کړي تر څو له واقعيت څخه پورته واقعيت ترې راشين شي .

په سيوري کې د اتل د ‎ژوند درې پړاوه او په بل عبارت د هېواد دوروستي تاريخ درې پړاوه په ډېر سمبوليکه توګه انځورشوې دي . لومړۍ دوره د ماشومتوب ، د کليوالي ژوند ، د بې غمۍ ، سپېڅلتيا او د ښکلو ارمانونو او خوبونو دوره ده ،  نړۍ سپېڅلې ده ، ښکلې او ارمانيزه ده ، له ښاديو او برياوو ډکه ده ، د ده خوبونه هم بريالي دي .

دی په کلي کې د ښاپېريو او دېوانو کيسې اوري او په خوب کې يې هم ويني ، خو د خوبونو اتل دی په خپله دی ، د خوب په پای کې دېوان وژني او د ښاپېريو پاچا خپله تر ټولو ښايسته خور ده ته ورواده کوي . وروسته زلميتوب رارسيږي له زلميتوب سره سم پرکلي د لوټ او تالان ، د جګړو او اورونو وبا ګډيږي او دی له کلی څخه ښار ته ځي .

په ښار کې تمدن شته خو سپېڅلتيا نشته ، دلته د تورو او سپينو رنګونو پر ځای په زرګونو رنګونه دي خو د تمدن په همدې رنګونو کې بيا فساد ، فحشا او د اخلاقو انحطاط ملګری دی او دی په همداسې چاپېريال کې لوييږي او پخيږي ، په دې هکله داسې ليکي : « او دادی زه هم په همداسې چاپېريال کې لوييږم ، هغه کليوالي سپېڅلتوب کډه رانه کوي ،رښتيا ينه په زور را نه اخلي ، د جومات لارې ځان رانه پټوي او د ښار د سترګو په سترګکونو کې ورکېږم ، کوڅې مې ځانته راکاږي او هغه تياره چتونه او دېوالونه هم . هره ورځ څو ځلې خپل عقل وژنم او په اوونۍ کې څو ځلې هغه لګېدلې بټۍ هم . »

د دې دورې په انځورونو کې ننګيال هم د سورريالېستانو په څېر پخواني عنعنوي او اخلاقي زنځيرونه نه مني او جنسي مينه له دوديزو زولانو څخه ازاده بيانوي او زما د مطالعې له مخې به ښايي په پښتو ناول کې جنسي مينه دومره بربنډه نه وي انځور شوي لکه په سيور ي کې ، تاسې دغه بېلګې ته ځير شی : « نور نه وېرېږم همدا چې د سپينو او اناري تيونو څوکې يې راته پر سينې خښې کړې او شونډې يې راته ټولې په خوله کې واخېستې وېره يې رانه يوړه او دتيونو څوکو او دهغو سپينو او غوښنو ورنونو اوريې په زړه او سينه کې خوند راته وکاره .

دادی د وېرې او ډار په منګولو کې نه ، د خوند او رنګونو په وريښمينې غيږه کې اوړم رااوړم ، هغه مې پر شونډو او زه يې پر تيونو او ورنونو بوخت يم تر هغو چې اورونه سره ساړه کړواواورونو سره ووژنو . سپک شم ، لکه د باد بڼکې په څېر سپک شم .  »

په درېيمه دوره کې داورونو او جنګونو وبا ښارته هم رارسيږي ، ښار په کنډواله او هديره بدليږي ، پخواني حالات بدليږي او دسيوري اتل بېرته کلي ته راځي . په کلي کې د د ه اروا ناآرامه ده ، دی له رښتيني نړۍ څخه په تېښته دی او غواړي د خوبونو او خيالونو نړۍ ته پناه يوسي ، غواړي د ماشومتوب نړۍ ته پناه يوسي او د هغې په يادونو ځان بوخت وساتي ، مګر د رښتيني ژوند خپسه يې تل د فکر پر ستوني منګولې لګوي او حتی د ده خوب او خيال هم راحت نه پرېږدي . د ده خوبونه نور په برياليوتوب پای ته نه رسيږی ، بلکې دا ځلې په خوبونو کې دی وژل کيږی ، که هر څومره ژوندی شي بيا وژل کيږي او په پای کې د ښاپېريو پاچا خپله تر ټولو ښکلې خور دېو ته ورواده کوي . دی له عقل څخه کرکه کوي ، له عقل څخه تښتي ، خو دا ځل يې دوژنې چل نه ورځي : « اوه ! رښتيا د عقل خبره مې وکړه چې دا عقل څومره پست دی ، کوچنی او بې حيا دی .

ما خو ټول عمر له عقل سره جګړه کړې ده ، ما خو ټول عمر له عقل نه کرکه درلوده داسې لکه سپېڅلي روحانيون چې له شيطانه کرکه لري ، نو له همدې امله چې ښی او کيڼ مې پېژندلي دي له عقل سره په جګړه بوخت يم او په زرګونو ځله مې په خپلو لاسو نو وژلی دی او مرۍ مې ورته خپه کړې ده . »خو دا ځل يې په وژلو کې عاجز دی ، يو څو ورځې د جومات لار خپلوي او د عقل له پنجو څخه ځا ن خلاصوي او ليکي :«کله چې اوداسه ته لستوڼي او پايڅې بډ وهم داوبو دهرې لپې په لمسولو سره مې د غمونو ،سوچونو او عقلونو يوه لمبه قتله شي ، ووژلی شي او سوړ شم . کله چې نيت وتړم او هغه د مغرب پلولمانځه ته بسم الله وکړم هغه د غمونو ، سوچونو او عقلونو پټې سپرغۍ راکې مړې شي ، سپک شم ، دومره سپک شم لکه د باد بڼکه . »

خو دا لاره ډېره دوام نه کوي او بيا يې د عقل جلاد د سوچونو پر مرۍ چاړه ږدي .

بيا ښار ته راځي او غواړي په هماغو پخوانيو کوڅو کې تر تورتمو چتو لاندې خپل عقل ووژني ، خو دا ځل نه هغه کوڅه شته او نه هغه چتونه ، د وحشت یو سیوری دی چې په هر څه خپور دی . ننګيال دلته د وروستي ناورين ډېر کلاسيک سورريالېستيک انځور وړاندې کوياو په څو کرښو کې سړی ته د يوې بشپړې دورې تصوير په مخ کې ږدي  . دغو بېلګو ته پام وکړﺉ : «ښار مې وليده چې لړم شوی دی ، ماشومانو ترې ګرد چاپېره اورونه بل کړي او لړم لګيا دی هره شېبه خپل زړ ه په نېښ وهي ، پر ځان ګرد چورلي او دماشومانو  د تندريزو خنداوو په څپو کې ويده شي ، آرام شي او غږ ترې نه وځي .» وړاندې ليکي : « ښار ړنګ دی ، ښار لوټ دی هسې په کنډوالو بدل شوی دی .

هغه يو نيم جومات چې دلته پخوا نه ودان پاتې شوی و او د ښاري ملايانو آذانونو به انګازې په کې کولې هم نه شته ، يوازې د سرونو د کوپړيو څلي دي چې ښار يې نيولی دی او د مستو لېوانو او زړو بګوو غږونه دي ، چې ښار يې پسې اخېستی دی .

هغوی لا د ښار د اوسېدونکو په وينو او غوښو نه دي ماړه شوي ، په خپلو کې يې سره وژني او  ديوه او بل د وينو او غوښو ښکارته ناست دي ...کوڅې دېوالونه نه لري ، څو سوځېدلي اسکلېټونه دي ، چې د کوڅو له خوانه راتاو دي او بادونه يې رپوي . د کوڅو د پای په هغې خوا کې د تورتموچتونو پر ځای لوګيو نڅا جوړه کړې ده .

د لوګيو ډلې پرې ناڅي او د لوګيو بازينګرې ستړيا نه لري .  »

په دويم پړاو کې چې پرکلو لوټ او تالان ګډ دی ، ناموسونه بې پته کيږي او ښکلاوې لوټيږي ، دی د وحشت استازی د سپينو سترګو او پنډو برېتو څښتنان او ملګري يې د نيلي سترګو څښتنان ګڼي ،هغوی چې کلي يې لوټ کړل ، تورو او سپينو کېږديو ، فصلونو او درمندونو ته يې اورونه واچول ، خو په درېيم پړاو کې بيا همدا استازي لېوان او بګووې ګڼي .

د سيوري په پای کې اتل بريالی کيږي ، چې له  پنډ برېتي څخه د ولس غچ وکاږي : « ورمنډه کړم او هغه چې سپينې سترګې يې درلودې او هغه چې پنډ برېتونه لري په مټو کې راونغاړم او پر ستوني يې منګولې ورښخې کړم او ور چيغه کړم : تا په خپله ليکلي و ( څومره يې چې ووژنو بېرته راژوندي شي له سره راژوندي شي هغوی مړيڼه نه پېژني ) او دادی زه له همغه کلي راغلی يم چې څومره وژل کيږي هومره له سره زيږي .

دادی زه راژوندی شوی يم او له سره زېږېدلی يم . زه مړينه نه پېژنم دا تاسو ياست چې هره ورځ مرﺉ او مرګ مو په ټنډه ليکل شوی دی . زه راغلی يم ، چې کسات واخلم د خپلو سپېڅلو کليوالو کسات واخلم او دهغې کسات واخلم چې سپينې جامې يې درلودې ...نه غواړم هغه په چاړه ووژنم ، هغې چې سپينتې جامې يې درلودې په خپلو نوکويې ترې سترګې راايستې وې . بايد په خپلو نوکو زړه ترې راوباسم . نوکان يې په ګېډه کې ننباسم او زړه يې ترې راوباسم ، زړه يې تور و ، په زړه کې يې سرې وينې نه شته . »