آر لښتليك

ورځنۍ اړيكې

د مطالبو زېرمتون

سكالويز زيرمتون

اړيكې

  RSS  

 داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي؟

داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي؟

سيدنظيم سيدي

د روان كال په پسرلي د پكتيا په ولايت كې د تل په شان د نښتر په نوم دوديزه مشاعره وه، په دې مشاعره كې د هېواد له بېلابېلو ولاياتو څخه خورا ډېر ليكوال، ژورناليستان او شاعران راغلي وو، چې موږ هم د يو شمېر ملګرو په ګډون له كابل څخه ورغلي وو، په مشاعره كې له تكلفي خبرو څخه وروسته د شعر و شاعرۍ برخه پيل شوه او هر شاعر په وار سره خپل شعرونه ولوستل، چا د يار زلفې يادې او چا شونډې، چا يې حسن وستايه او چا يې ونه او چا يې... د مشاعرۍ په منځ كې يو پټو كړى شاعر، چې له څېرې يې خورا سل ډول كړيكې، غمونه، اندېښنې، رنځ او ... ښكارېدل، د دريځ سرته ورغى او خورا ډېر ښه نظم يې په اورېدونكو ولوراوه، كه څه هم خلكو ورته ډېرې چك چكې وكړې؛ خو نظم د چكو چكو وړ نه و؛ بلكې د ژړا او غم شعر و.

زه نه پوهېږم، چې د شاعرانو او ليكوالو په تحليل څه شوي ول، هغه ورته د ولس د بدمرغۍ حال بياناوه او موږ ورته چك چكې كولې، هغه له واقعيتونو پرده پورته كوله او موږ ورته خندا كوله او خوښي مو پرې څرګندوله... وايي ليكوال د ټولنې سترګې دي، كله چې سترګې د واقعيتونو په ليدلو ځان تېر باسي؛ نو د بدن نور غړي څه كولاى شي. ښاغلي شاعر د خپل نظم په يوې برخې ويلي وو:

داسې څوك شته، چې دې راغلو نه پوښتنه وكړي

چې دوى موږ ساتي كه پر مونږه باندې ځان ساتي

كه پر موږ ځان ساتي، چې مونږه په ځان وپوهېږو

كه مونږه ساتي؛ نو ساتل تا او خداى داسې كېږي

چې مونږه ساتي او زمونږه په انګړ راخېژي

او ترجمان ....

څومره پوره او كره خبره ده؛ خو چاته يې وايې، ځكه موږ ورته چك چكې كولې. يو مهال په دې هېواد كې طالبان واكمنان ول، ټولو خلكو همدا نيوكه كوله، چې موږ د پاكستان يوه صوبه شوي يو، هېواد خرڅ شو، له خلكو سره معامله وشوه او ... همدا ملحوظات وو، چې نړيوال يې دې ته اړ ويستل، چې نور په طالبانو واكمني ړنګه كړي او په بېلابېلو لارو يې په دغه هېواد ړانده بمونه را خطا كول پيل كړل، ځينو رهبرانو به ويل بمونه واړه دي او بمباري لږه ده، بايد زيات شي او همداسې وشول، د طالبانو واكمني ړنګه شوه او ځاى يې نيويو څېرو ونيو، دوى هم په وار سره د خپلو موخو په پلي كولو پيل وكړ او د طالب او القاعدې په نامه يې د ملكي بې ګناه وګړو په وژلو بنا وكړه او په هر ولايت كې يې خپل ړانده او كاڼه بمونه خطا كړل، په ننګرهار، كونړ، كندهار، هرات، زابل، ارزګان، خوست، لغمان، پكتيكا، هلمند او ... كې يې آن ټولوژنه " قتل عام " هم وكړه؛ خو له بده مرغه زموږ هغو مشرانو، چې د ډېرو او درنو بمونو غوښتنه يې كړه وه غوږونه يې كاڼه كړي وو او هډو عادي غږ يې هم نه كاوه، چې په هېواد كې څه حالات روان دي، همدغه پوځونه عراق ته هم لاړل؛ خو د عراق ولس او چارواكو دغه ځواكونه دې ته اړ كړل، چې قانونمن شي او په خپلو پولو كې يې را محدودې كړي؛ خو له بده مرغه موږ لا تر اوسه په دې هكله هېڅ فكر هم نه دى كړاى؛ خو بيا هم موږ چك چكې كوو، چې ښه بېلګه يې په اوسني حالت كې د سلواغې د شپږ وپشتمې نمانځل دي او دا خو لا څه، چې ځينو ښاغلو لا بله خبره هم وكړه، چې موږ سمبول يو او له موږ څخه واكونه سلب شوي دي. زه نه پوهېږم، كله چې د همدغو ښاغلو په يو عادي لاسليك پنځه اتيا د سون موادو بې كيفيته ټاكرونه هېواد ته راغلل، هغه وخت يې ولې واك محدود او سلب نه و، چې اوس دا خبرې كوي او ولې داسې كسانو ته د نه باور راى صندوق نه اېښوول كېږي؟

په هر حال د پښتو ژبې يو مشهور متل دى، چې وايي: د ړندو په ښار كې د يوې سترګې پاچا وي، بلكل سمه او پر ځاى خبره ده، دوى خپل مسووليت ترسره كړى، كه چېرې سبا حالات بدلېږي؛ نو لږ تر لږه د دوى غاړه خو به خلاصه وي؛ خو دا چې د همدوى په وينا په زرګونو بهرني سرتېري دې هېواد ته راغلل، هغې ته موږ چك چكې كوو، دا چې هره ورځ سلګونو خلك كله د القاعده او كله د... په نامه مري دې ته موږ چك چكې كوو، دا چې زموږ غرور، زموږ وياړ او آن زموږ ناموس او عزت ته سپكاوى كېږي، موږ پر هغې څه نه وايو؛ خو په دې ضرور څه وايو، چې موږ سمبول يو، پرون بيا هم د هرات په ولايت كې زموږ يو شمېر بې ګناه هېوادوال د دغه ښامار تر ستوني تېر شول، په دې نامه، چې دوى القاعده دي؛ خو عجيبه دا ده، چې دغه شهيدانې ښځې وې او كه اوس په ښځو كه هم القاعده پيدا شوي وي؛ نو له هغې څخه موږ نه يو خبر.

ښاغلي شاعر خو هسې دا خبرې نه وې ويلې، هغه پوهېده، هغه د ولس كوكې او كړيكې اورېدلې وې، هغه د ولس حالات درك كړي ول او هغه ځان د ولس بچى ګاڼه، رښتيا هم زموږ ولس اوبو وړى او موږ په هرې خبرې چك چكې كوو، حتا كه زموږ د ولس خوله له وينو هم ډكه شي.

ددغو خبرو په اورېدلو او ددغو كارونو په ترسره كولو كې ماته هغه د ستر او صوفي شاعر خبره را په ياد شي، چې ويلي يې دي:

خدايه څه شول هغه ښكلي ښكلي خلك

په ظاهر په باطن سپين سپېڅلي خلك

هېڅ خندا مې له دې خلكو سره نشي

ژړوي مې هغه ښكلي ښكلي خلك

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه یکم اسفند 1387  |

 تخییل

تخيل

ليكوال: آر،ال، برت                               لومړۍ برخه

ژباړن : سيدنظيم سيدي

 

لومړۍ څپركى

تخيل او د مانا تداعي 

 

كله، چې دوه ګړنې " اصطلاحوې "، " تخيل او خيال "، يادو؛ نو د هغې په يادولو سره زموږ په ذهن كې د كالرېج نوم  راګرځي، په ځانګړي توګه كله چې دغه دوه ګړنې د يو بل ترڅنګ كېښوول شي او يا هم له يو بل سره جلا شي او توپير يې تر منځ پيدا شي ؛ خو جوته خبره ده، چې دغه دوه ګړنې " اصطلاحوې " له كالرېج مخكې هم شته وې او كارېدلې او هغه دقيقې ماناوې، چې د دې د درك كولو لپاره كالرېج كارولي او د هغوى ترمنځ يې، چې كوم توپير په ګوته كړى دى؛ نو د هغې په پام كې نيولو سره اړينه ده، چې د انتقادي الواكي " نظريې " تاريخ ته هم يو ځغلنده نظر وكړو .

خيال او تخيل له بېلابېلو كوښښونو سره اړيكه لري، چې په اساسي توګه د هنري آثارو سپړنه او شننه بيانوي او د دې په څنګ كې ذهني لړۍ ته هم پاملرنه كوي، چې د هنري پنځونو لازمه ګڼل كېږي .

دغه دوه ګړنې هغه وخت په ادبي اثارو كې كارول كېږي، چې ورسره اړيكه ولري او مساله ور پورې تړلې وي، چې موږ يې بيا خلاقه ليكنه او يا ادبي پنځونه بولو .

يو شمېر كره كتوونكي په دې اند دي، چې د يو اثر د پنځولو څرنګوالى او څنګه والى زموږ سره د ادبي ارزښتونو او ارزونې په برخه كې كومه ګټه نه كوي. كه چېرې وغواړو خپله دغه نظريه په خورا فلسفي ژبه بيان كړو، اړينه ده ووايو، چې د پنځونې بيان او سپړنه د ارزښتونو او درناويو سره هېڅ تړاوو نه لري . البته كالرېج بيا بله ګروهه " عقيده " لري ؛ خو موږ هم مجبور يو، چې دغه بحث ګاندې " راتلوونكې " ته پرېږدو .

په غالب ګومان ويل كېږي، چې ارسطو ؛ يانې لومړني روڼ اندي، چې په خورا ډېر جديت سره يې ادبي نيوكې او كره كتنې وپنځولې . د ارواپوهنې ادبي پنځونو ته يې هېڅ پاملرنه ونه كړه او خپل كار يې وكړ. دغه خبره تر يو ځايه سمه ده ؛ ځكه ارسطو ادبياتو ته د هغه چا له سترګيو ګوري، چې د پوهنې په چوكاټ كې روزل شوي وي او په رښتيني توګه نوموړى له علومو سره مينه ولري . په دې اساس د هغه آره موخه او پاملرنه د دغه ټولو خبرو په پام كې نيولو سره د هغه ګتابګوټي يا اثر پر لور به وه، چې دده په مخ كې به پروت و، نه د مولف او يا ليكوال پر لور .

ارسطو د يونان تراژيدۍ ته له داسې سترګيو ګوري، چې ته وا چاپېريال پېژندونكى يوې ژوندۍ حشرې ته ګوري ؛ خو كه آر حقيقت ته ځير شو؛ نو نوموړى د هغې تومنې او سوكالۍ ته په ټوليزه توګه ځير دى او د هغه د بدن هر غړي ته اريان " حيران " پاتې دى .

كله چې د همدغه ژوندي شي وده او لويوالى تر وروستي پړاوو ورسېږي او لا د زوال او ضعف ټكى يې پيل شوى نه وي ؛ نو همدغه ټكى د دې پخلې كوي، چې ولې د يونان كلاسيك او زړه راښكوونكي تراژيدۍ او د ليكوالو، لكه سوفوكلس او اوريپيدس آثار يې تر څېړنې او ګټنې لاندې نيول كېدل او يا په ټولو آثاروكې همدا آثار غوره شوي دي  .

كه چېرې وكولاى شو په كوم ځاى او مهال كې د تراژيدۍ رښتينى ماهيت او د مباني او آرونو جوړښت په سمه توګه ووينو ؛ نو هغه به په همدغه ځاى كې وي .

ارسطو به، چې كله تراژيدۍ ته كتل ؛ نو هغه ته به يې د يو ژوندي موجود په څېر كتل او كره كتنه به يې پرې كوله. هېڅ كله يې كوښښ نه كاوه، چې لومړى ددغه اثر مولف په پام كې ونيسي او بيا اثر.

خو سره له دې بيا هم  ارسطو د هنر د منشا په اړه يو شمېر شننې په ګوته كړې دي او، لكه د چاپېريال ساتونكي په څېر يې دغه سكالو " موضوع " هم په ژبه او هم په پوهنيز ډګر كې ستايلې ده .

د پخوانيو او لرغونو پېرونو شاعرانو او ليكوالو، لكه هومر او نورو به هنر په يو ډول نه يو ډول له اسطورو سره يو ځاى كاوه او د هغوى ترمنځ به يې منځپانګيز تړاوو پيدا كاوه .

شاعر د هنر له الٰهې څخه الهام اخلي او په زړه پورې ؛ خو لا دا چې دغه الهام بښونكې الٰهه په خپله د حافظې لور ده . [1][1]

له هنر څخه داسې مانا اخيستل او يايې تشبېه كول، نه يوازې دا مانا ښندي، چې تخيل له انځورونو څخه تغذيه كېږي، چې د شاعرانو ذهن يې راښكېل كړې او هملته يې زېږونې كړي؛ بلكې همدغه كره كتونكى دى، چې دشاعر حافظه د توكم او سيمې پر لور وركاږي او د خپلو كليوالو خورا په زړه پورې مېړانې، سرښندنې او برياليتوبونه تر ډېره د انسان په ذهن كې انځوروي او هغوى ترې خبروي ؛ يانې زړې كيسې د معاصرو انسانانو په غوږونو كې غږوي او دوى پرې هم خبروي او په همدې توګه دغه لړۍ كول پر كول رالېږدول كېږي او لا روانه وي. څو پېړۍ وروسته افلاطون شاعرانه الهام له مقناطيس سره پرتله كړاى دى، داسې چې مقناطيس له هره پلوه هر ډول وسپنه د ځان پر لور راكاږي او جذبوي يې ؛ نو په همدې اساس د هنر الٰهه هم شاعر او مخاطبان يې د يوې ګونګې جاذبې په وسيله د يو بل ترڅنګ كېنوي او جذبوي يې .

د افلاطون په اند شعر يو هنر يا فن نه دى، چې انسان يې زده كړاى شي ؛ بلكې د الٰهې د جذبې يو ډول دى، چې نوموړى د " ايون " په كتابګوټي كې په اړه يې وايي :

" شاعر يو نازك، سپېڅلى او سپك وزره موجود دى او تر هغه وخته، چې د الهام پرښتې پرې نه وي ناستې؛ نو هېڅ ډول پنځونه او زياتونه به ونه لري ؛ خو كله چې د الهام پرښتې پرې راشي ؛ نو له ځان څخه بې خوده شي او ټول شيان، لكه عقل، هوښ او هواس ترې د محدودې شېبې لپاره ګډه كوي . [2][2]

خو د ارسطو ذهن په داسې خبرو، شننو او ستاينو، چې هغه اسطوروي او يا استعاري بڼه ولري نه خوشحالېږي او په دې ګروهمند دى، چې دغه ښكارندې " پدېدې " كولاى شي په خورا طبعي او عيني ګړنو سره بيان كړي.

تقليد، ځان ښوونه او يا محاكات د انسان په موجود كې يو فطري امر دى او تل په كې شته وي، لكه د ماشوم په چال چلند كې، چې په زغرده څرګندېږي .

موږ په لومړيو كې د تقليد له لارې هر څه زده كوو او له دغې لړۍ څخه ډېر خوند هم اخلو .

ارسطو د شعر فن كې په دې ګروهمند دى او وايي، چې همدغه امر د انسان بنسټ جوړوي او دا هم  په ډاګه كوي، چې ولې موږ د هنري آثارو د رامنځته كولو پر مهال له هنر، د هغې له تامل او څېړنې څخه يې خوند اخلو، كه څه هم ارسطو په دې برخه كې خورا لوى ګام بېرته پر شاه واخيست؛ خو زموږ پوهې د ارواپوهنې له پلوه دا زباد كړاى شوه، چې شاعرانو يو څه ناڅه وده كړې او ده ورته لار پرانېستې ده . كه آر حقيقت ته ځير شو ؛ نو په دې برخه كې زموږ ذهن د جاج د بشپړ څرګندتيا په پار " خاطر " دومره اوسېله بويه وكړي ؛ ترڅو چې ارواپوهنه په خپله د يو ځانګړي علم او د ځينو علومو د بشپړاوي په پار عملي ډګر ته راووځي ؛ ځكه تر اوولسمې پېړۍ پورې خو په دې اړه هېڅ ډول اكر " حالت "  هم رامنځته نه شوه .

د منځنيو پېړيو په اوږدو كې د شعر او شاعرۍ په اړه خبرې اترې يوازې د بيان، بلاغت او معاني پورې محدودې وې  او يا به يې هغه د منطق خورا عادي او بې ارزښته خبرې اترې ګڼلې؛ نو همدا لامل و په دغه اوږدو كې، چې د شعر د څرنګوالي، څنګه والي او ... په اړه كومې پوښتنې پيدا كېدلې، كومه ځانګړې پاملرنه ورته نه كېدله ؛ خو كه چېرې منځنۍ پېړۍ په دې برخه كې د ارسطو تر اغېزې لاندې وي ؛ نو بيا دا هم ويلاى شو، چې د رنسانس پېر تفكر او الواكۍ هم پر افلاطون ډډه لګولې وه او كه داسې نه وي ؛ نو بيا دوى غوښتل، چې ارسطو ګرايي د مسېحيتوپ په بڼه شي او هغه د افلاطون ګرايۍ سره ونښلوي .

د تخيل په اړه د شكسپېر مشهوره ستاينه " د اوړي د نيمې شپې خوب "، چې شاعر د مجنون او عاشق ترڅنګ ويده كوي " آيا مينه د لېونتوب كوم ډول دى ؟ " سره تشبېه كوي او په همدې ليكه كې دا هم حسابوي، چې دغه خبره د افلاطون له نظر سره معمولي غوندې توپير لري :

مجنون، عاشق او شاعر

ټول له يو بل سره خورا ډېر نژدې دي .

...................................................

د شاعر سترګې د لېونيانو په څېر ګوري راګوري

له اسمان څخه مځكې او له مځكې بيا اسمان ته ځير شي

او دغه راز په خپل تخيل كې د ناپېژندل شويو شيانو انځور كاږي

د شاعر قلم هغې ته بڼه وركوي، د اثيرۍ شتون

كله ټاكلي ځاى او كله ټاكلي نوم پسې ګرځوي راګرځوي

...............................................................

د اليزابت [3][3] د مهال شاعران او ليكوالان د افلاطون تر الواكۍ هم وړاندې شول ؛ ځكه دوى په دې اند ول، چې شعر انسان ته شونتيا ور بښي، چې په خپلې خاوره كې په حقيقت خبر شي. دغه ليد لورى د افلاطون ګرۍ  مسېحيتوب يو ډول محصول دى، چې تخيل الٰهي امر بولي او د اسمان او ځمكې يا جهنم او جنت ترمنځ غزېدلې اوږد واټن غزوي او يا يې له منځه يې وړي .

فرانسيس بېكن دغه ګروهه په خورا ډېره پرمخ تللې بڼه " د علم پرمختګ " په كتاب كې داسې بيانوي : دغه فكر تل شتون لري، چې شعر په يو ډول په الوهيت كې ګډون لري ؛ ځكه د شيانو څرګندونې، بېلكې او ښكارندې تل د دوى په خوښه او لېوالتيا ترسره شوې دي او همدا لامل دى، چې د دوى ذهن تل مخ پر ودې او ترقۍ روان وي، په داسې حال كې سوكالي تل ذهن دې ته اړباسي، چې د شيانو د څرنګوالي ماهيت او طبيعت په اړه تسليم شي او لږ را نرم شي " . [4][4]

" له شعر څخه دفاع " د سرفيليپ سيدني [5][5]  تر ټولو غوره اثر دى، چې د اليزابت د عصر تر ټولو مهم او ارزښمتن كتاب ګڼل كېږي، چې ادبي الواكي په كې بيان شوې ده .

سېدني په دې كتاب كې خورا هر اړخيزه ستونزه ګاللې او كوښښ يې كړاى، چې د افلاطون او ارسطو د الواكيو ورته والى په ګوته كړي، دده په اند: شعر يو داسې هنر دى، چې له تقليد سره تړلى دى او زياتوي، همدا لامل دى، چې ارسطو دغه ځانګړنې په ځانګړو او ... الفاظو محاكات ونوماوه ؛ يانې داسې هنر، چې بيا_ بياهم څرګندېداى شي. كيسه كېداى شي او په ناصريح بيان سره هرڅه ښوولاى شي . د استعاري بيان له مخې ويلاى شو دغه هنر د وياند د خبرو انځور دى، چې غايه يې روزنې او خوند اخيستو ته وايي .

خوكله چې د هنر نړۍ او د پنځ " طبيعت " نړۍ سره پرتله كوي ؛ نو په نوي لحن سره د افلاطون په بڼه يا افلاطونۍ خبرې كوي .

... يوازې شاعر دى، چې د زوك، لېوالتيا او ځواك په مرسته خپله ابداع او پنځونه كوي او په عملي توګه بل طبيعت ته لاس پيدا كوي او شيان او ښكارندې داسې پيدا كوي، چې ته وا د پنځ له پيدا شويو شيانو څخه خورا ډېر ښايسته دي او يا په ټوليزه توګه نوي وي، داسې چې دغه ډول جولې " شكلونه " هېڅكله په پنځ كې نه پيدا كېږي ... پنځ هېڅكله ځمكه د داسې د ډېرو شيانو لرونكې او د مخلوق لرونې نه دى انځور كړى، لكه څنګه چې شاعرانو انځور كړې ده ... نړۍ مسينه يا د سپينو زرو طبيعت دى ؛ يوازې شاعران دي، چې نړۍ د سروزرو زبادولاى شي او د سرو زرو يې بولې ده .

دغه د يوناني فلسفې تركيب او مسېحي روزنه تر اوولسمې پېړۍ پورې او صحنې ته د تامس هابز رادننه كېدل، پرته له دې، چې ورته لاس ورسېږي په خپل حال پاتې شو .

هابز د ارواپوهنې د لارو او ګودرو په رامنځته كولو كې او هغې ته د ودې او پرمخيون په برخه كې تر ټولو ړومبى و، هغه هم د نورو په څېر د ادبي الواكيو بدلون غوښت او تر نورو په دغه برخه كې خورا زيات رول يې هم درلود. هابز د انساني ذهن جاج تحليل او بيان كړ، چې پوره يوه پېړۍ وروسته هم د انګريز پر ذهن كې يې شتون درلود.

هابز د مسلك متجرب فيلسوف دقيق او نه جوړښت " سازش " كوونكى و، نوموړى په دې ګروهه و، چې زموږ ټوله پېژندنه او معرفت له حسي تجربي څخه لاس ته راځي .

د خپل مشهور اثر " لوياتان ۱۶۵۱ " په لومړي څپركي كې په زغرده وايي، چې : " ... د انسان په ذهن كې هېڅ داسې جاج ځاى نه لري، چې په پيل كې په ټوليزه توګه يا جزيي توګه د حسي غړو په وسيله نه وي ترلاسه شوى . " هغه شيان، چې موږ يې درك كوو، زموږ پر حسي غړو خورا بشپړه اغېزه ښندي او يو شمېر انځورونه او انګېرنې زموږ په ذهن كې پنځوي. دغه انځورونه او انګېرنې هغه مهال له منځه ځي كله، چې دغه شيان او توكي په خپله درك شي او كه درك نشي ؛ نو دا شيان د انسان په ذهن كې ځان ته ځاى پيدا كوي او هملته په كې مېشت كېږي .

هابز په يو بل ځاى كې حافظه يوازې په دې مانا كاروي " د كمزورۍ او ضعف اكر ته حس وايي " [6][6]

د انګېرنو او انځورونو له همدغه زېرمتون څخه خيال او شننه " خيال او تخيل ؛ ځكه هابز د دغو دواړو ترمنځ كوم توپير نه مني " نشات كوي او پراخوالى مومي .

هابز په خپل يو بل پېژندل شوي كتاب " داونانت ته ځواب "  په بېلګې يا نثري ټوټې [7][7] " ۱۶۵۰ " كې دغه سكالو په شاعرانه تخيل په ټوليزه او مانيزه توګه داسې تشريح كوي : زده كړه او مهال د تجربې د رامنځته كولو لامل كېږي، حافظه و تجربه رامنځته كوي، د خيال او سنجش حافظه رامنځته كوي، د قوت ، ټينګښت او جوړښت سنجش زېږوي او د شعر خيال جوړونه هم په ليكه كوي ؛ نو په دې اساس، لكه څنګه چې لرغونو خلكو حافظې ته د هنرونو د الٰهو مور ويله او بلله او هغې ته به يې ډېر درناوى كاوه، زما په اند هغوى په خپل دې كار سره تېروتي نه دي ؛ ځكه حافظه نړۍ ده " كه څه هم په رښتينې توګه همدا جاج ښندي ؛ خو كه اپوټه شي ؛ نو بياهم همدا جاج ښندي " داسې نړۍ، چې په هغې كې تخيل او شننه شتون لري، دغه تنګ نظره او بې زغمه خور، ځان د طبيعت د اغېزو پر وړاندې ډېره جدي او رښتينې ښيي او د ادبياتو د نظم او نظام د ثبتولو له لارې د لامل او شيانو په وسيله، د كړنې او ګټنې او د دغې برخې د توپير او ورته والي څېړنې په لټه كې ده .

د همدغې ټكي او ځواك په پام كې نيولو سره خيال هم د نورو هنري اثارو په څېر رامنځته كېږي. هغه اومه مواد، چې يې په خپل لاس كې دي، هغه د خلكو د ګټنې لپاره چمتو كوي . [8][8]، لكه څنګه چې په " لوياتان " كې هابز موږ ته د خيال په اړه وايي، داسې استعداد دى، چې ورته والي سره تشخيصوي، په داسې حال كې، چې سنجش توپيرونه سره جلا كوي، د ذهن له دغو دواړو ځواكونو  " ... له مرستې پرته خيال كومه ګټه نه لري او ارزښت او فضيلت نه ګڼل كېږي ؛ خو ... سنجش ... في نفسه پرته له مرستې محترم او ارزښتناكه څيز دى  . " Leviathan,I,viii

هابز د مطلب په پاتې برخه كې داسې وايي : په حقيقت كې د استحكام له ځاندرې " وجود " پرته او يا د لوري د پلوۍ پرته پايليزه موخه يو لوى خيال او خارق العاده لېونتوب ګڼل كېږي، هغه كسان چې دغو خبرو اترو ته رادانګي ؛ نو كله چې له نورو خبرو سره مخ كېږي او ذهن يې همغې ته ور اوړي ؛ نو د آرې موخې څخه په څنګ كېږي او څرګنده خبره ده، چې په همداسې لېونتوب اخته كېږي Leviathan,I,viii

د هابز له خبرو څخه داسې پايله اخلو، چې خيال يا تخيل د سنجش په وسيله بويه ښه ترا وڅېړل او مهار شي . خيال او تخيل هغه استعداد او وړتيا ده، چې له ليكوال سره نېغ په نېغه مرسته كوي ؛ ترڅو خپل فكر او پوهه په رواني ژبه په خورا زړه راښكوونكي توګه په ډېر مهارت او قانع كونكي توګه بيان كړي ؛ خو په خپله يې عقلي كړنه ده او يايې نشي ترسره كولاى .

دغه استعداد، چې كله د سنجش په وسيله مهار شي او لارښوونه ورته وشي ؛ نو دا د زړه او ذهن د سكون لپاره يو ډېر په زړه پورې او مهم توكى يا آله ګڼل كېږي؛ خو په هغه كچه هغه پراخوالي او هغه فكر سره، چې د انسان په خيال كې د رښتينې فلسفې د موندلو او څېړلو نښې راوتي دي او دغه ټول مزل يې، چې ترسره كړاى دى، په همدغه كچه چې د پام وړ لاس ته راوړنې هم ترلاسه كړي دي، چې د بشر د خير او سوكالۍ لپاره يې ښه ترا كار كړاى دى . هر هغه شى، چې په جوړونه او بيا رغاونه كې ښه ښكاره شوى دى ؛ نو هغه شى يا په دستګاه ګانو او فني شيانو كې او يا هم د لېږد رالېږد په وسايلو كې خورا ښه او حيرانونكى شوى دى .

ټولې هغه لاس ته راوړنې، چې انسان د اسمان او ځمكې له دقيقې څېړنې څخه د مهال له محاسبې او دسيندونو د واټنونو له ترسره كولو څخه لاس ته راوړي او هر هغه مدنيت يې، چې له وحشت څخه توپير كړاى دى. دا ټول د خيال د ځواك محصول يا زېږنده دي ؛ خو هغه خيالات، چې د رښتينې فلسفې په احكامو او امرونو ترسره شوې وي .

سربېره پر دې كله، چې اخلاقي فيلسوفان د انسان د شرافتمندانه او سم ژوند پر لور د وركاږولو په بهير كې پاتيالي " ناكام " كېږي ؛ نو لامل يې دادى، چې د دوى روزنه ډېره مجرده او كمزورې ده او هغه آرونه او احكام، چې وړاندې كوي تر بريده زيات وچ او سخت دريځه دي .

شاعر كولاى شي، چې خورا خوشحال طبع مستعان له ځان څخه راچاپېره كړي ؛ ځكه دى په دې كار سره رښتيا، حقيقت، ښكلا، په زړه پورې والى او ... خلكو ته بيانوي .

هابز په خپل مخكيني مطلب كې زياتوي :

هركله، چې دغه احكام او آرونه له ماتې سره مخ شي او پاتيالي شي ؛ نو لكه څنګه چې تر اوسه پورې د اخلاقي فضيلت د روزنې په برخه كې ول ؛ نو په خيال جوړونكى ځواك كې هم بويه د فلاسفه وو دنده پر غاړه واخلي . [9][9]

دا خبره څرګنده ده، چې له تخيل څخه د هابز موخه د بلاغت او ادب پړكول ول، نه د هغې منطقي كول. د تخيل كړنې هغه دي، چې فكر په زړه راښكوونكي ژبه بيان كړي ؛ خو دمنطقي بحث په لړۍ كې په دقيقه مانا بيان كوم ځاى نه لري .

د مطالبو په شننه د دلايلو په څېړنه كې او د ټولو پړاوونو په لټونه او ... كې حقيقت ته د رسېدلو لپاره، سنجش ټولې چارې ترسره كوي، پرته له ځينو شېبو څخه، چې جاج هغې ته اړتيا لري، چې د ځينو مناسبو تشبېه ګانو سره خورا پراختيا ومومي او د بهر نړۍ ته ډېرې لارې پيدا كاندي .

په داسې شېبو كې ...

نور بيا

 

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه بیست و هفتم تیر 1387  |

 پټ پوليس يا پټ پلټونكى

مخفي پوليس يا مخفي پلټونكى

ليكوال: اميرعشيري

ژباړن: سيدنظيم ((سيدي))              ... په تېرپسې

 

                                             دويمه برخه

 

د ګاډيوان اواز د هغه د فكراوخيال نړۍ ړنګه كړه: ((له مركزه موتشريف راوړى ؟))

- ته څنګه پوه شوې، چې زه له مركزڅخه راغلى يم .

وچ اندامى ګاډيوان، چې ويښتان يې لكه واورې سپين شوي وو او د څلوېښت كالوراپه دې خوايې همداكاركاوه ؛ نوهمدا لامل و، چې په یوځل كتوسره به يې خپل مشتريان پېژندل، چې څوك او څه ډول خلك دي ... كله يې، چې د ښاغلي حضرت برم لرونكي څېره  وليدله ؛ پوه شو، چې وزير دى ... نه وكيل دى ... نه توبه داسې بريښي، چې د ټولوپلټوونكو(مفتشانو) مشردى ... ګاډيوان په بشپړه توګه ښاغلي حضرت ته ځيرو ؛ خوكله، چې ښاغلي حضرت هېڅ ډول غبرګون ښكاره نه كړ ؛ نوګاډيوان له ځان سره وويل: ياره لكه، چې ډېرمهم سړى دى !؟ ... په دې وخت كې يوناڅاپه  د ښاغلي حضرت پوښتنه ورپه ياد شوه، چې څو شېبې وړاندې يې ترې كړې وه ؛ نوپه كټ كټ يې وخندل او ځواب يې وركړ: داسې دوكانداردې هم ړوندشي، چې خپل ډېرمحترم او ... مېلمه ونه پېژني ...

ښاغلي حضرت په ډېركبراو وياړسره خپل سروښواروه او ويې ويل: ښه نوداسې ده ... لږه شېبه وروسته ګاډيوان مخ د ښاغلي حضرت پرلور ورواړاوه او پټ پټ يې سرترپښوله نظره تېركړ .

داوږې او شرابوهغه وروست(ګنده) بوي، چې څوشېبې وړاندې ګاډيوان خوړلي ول، د ښاغلي حضرت پوزوته ورسېد، يوډول غوسه ورغله ؛ خو دنزاكت له مخې يې څه ونه ويل اوخپل سپېن دستمال يې دپطلون له جيب نه را وكېښ او خپلي پوزې ته يې ونيواو داكاريې ځكه وكړ، چې دغه وروست بوي يې بيابيا سوګمې تنفس نه كړي او ...

خولكه څرنګه، چې ګاډيوان نشه ؤ ؛ نونه يې غوښتل، چې چوپ پاتې شي اوپه دوستانه اندازيې وويل: دغه زماكوپړۍ(سر) د اسرارو زېرمه ده ... ځكه ډېرى خلك زماپه ګاډۍ كې سپرېږي ... ماته خلك ګنجى(كل) مرتضٰى وايي او داځكه كه چېرې زماسر هم په انډيوالۍ كې وغواړي ؛ نوسپمابه يې نه كړم ...

- آفرين دې پرتا وي، رښتياهم، چې په هره مانانريې او ...

ګنجى مرتضٰى ددغه ډول ستاينواو... نه ډېرخوشحاله شو، يوډول غرور او كبريې په سترګوكې وځليد. د ډېرسياست نه يې دوه، درې پرله پسې دورې دآس په بډوډو ورحواله كړې((ځغله بې خاونده، ها...)) .

دآس سرعت نورهم پسې ګړندى شواو دپښوتړكايې لاپسې تيزه اوجګه شوه ... ګاډيوان پرېښودونكى نه و اولكه كنه دښاغلي حضرت پسې نښتى و، لږيې ځان جوړ راجوړكړ اوبيايې وويل: ... نه پوهېږم، چې موږ هره ورځ دڅه ډول خلكوسره مخ كېږو ... سياستوالو... غلو... داړه مارو... وژونكو... عشاقو... مېرمن لرونكوسړو او په سلګونو نورو ډول خلكوسره، چې زموږ په ګاډۍ كې ځي او راځي ... موږ دهغوى د ټولوله خبرواو كارونونه خبرېږو اوپرې پوهېږو ؛ خوهېڅكله دهغوى رازونه چاته نه وايو او نه ... كوو .

د ښاغلي حضرت، چې نوره اوسيله(حوصله) ختمه شوې وه اوغوسه هم ورتله ويې ويل: ((داسې ښكاري، چې ټتې(خبرې) دې نورې زياتېږي ... ؟)) . ګاډيوان يوسوړاسويلى وكړ : ((څنګه وكړم ... زمادنده همداسې ده)) . مخ يې بېرته د آس پرلور واړاوه او په يوډول ځانګړي اندازيې وپوښتل: ((ښاغلیه! تاسې پلټوونكي ياست ؟)) .

ښاغلي حضرت يوټكان وخوړ ؛ خوځان يې په واك كې كړ اولږه شېبه وروسته يې په تنده لهجه وپوښت: ((له دې خبرې څخه ستاموخه څه ده ؟)) .

- ښاغلى حضرت! مه په غوسه كېږئ، زه به تاسې سره مرسته وكړم ... زماشتون تاسې سره اړين دى ... يوازې مهرباني وكړئ اوهمدومره ووايئ، چې هويانه .

ښاغلى حضرت لږ رانرم شوى و او شايدلامل به يې هم دا و، چې ممكن دغه سړى ورسره مرسته وكړي ؛ نوپه كرارۍ او ... يې ځواب وركړ: ((ته يې څنګه انګېرې ؟)) .

ګاډيوان وويل: ((كاربشپړشو، داځل نه غواړم خرشم او هېڅكله به دې پرې نږدم، چې رانه لاړشې ...)) يوځل بيايې آس ته تازيانه (قمچين) ورخوشې كړه او دوه، درې ډبه يې وواهه اوځواب يې وركړ: ((ډېره ښه ده، زه خوپه هماغه لومړي سر كې پوه شوم، چې تاسې پلټوونكي ياست، ښه نواوس مهرباني وكړئ او ووايئ، چې دكوم ځاى پلټنې او څېړنې لپاره راغلي ياست ؟)) .

- ګوره كه نه ظالمه ما، چې تاته خبره وكړه ؛ نوته خويې مه عاموه داخبره همداسې پټه او ... ښه ده .

ګاډيوان ددغه پټ راز له خبريدونه خورا من من غوښه واخيسته او ... ډكه خوله توكاڼې يې پرځمكه توه كړې اوويې ويل: څه موده مخكې هم يوپلټوونكى دلته راغلى و ... البته هغه ستاسې په څېرنه و ... وچ كلك اومړزګى غوندې سړى و ... په زرډوله قسمونواو آيتونويې هم نشوكولاى خلكوته ځان د پلټوونكي په توګه ور وپېژني ... هركارځانته يوه شوشا(قداوقواره) غواړي ... خلك دښايسته او خټ خيټوخلكودرناوى كوي ... همداسې نه ده ښاغله ؟ ښاغلي حضرت، چې د زړه له تله يې دګاډيوان په ساده توب خندل، په لوړاواز وويل: ((همداسې ده، بالكل همداسې ده. پخوانى متل دى، چې د خلكوعقل په سترګوكې يې نغښتى دى)) . ګاډيوان د ښاغلي حضرت خبره په نيمايې كې ورپرې كړه او ويې ويل: هغه خلك چې ټول يوډول ونې لري، هېڅكله نشي كولاى ځان كبرجن اومغرور وښيي ... ځكه خلك يې نه مني، هېڅ څوك يې خبره نه منې، كه هغه هرڅومره نارې او سورې وكړي، اوهرڅومره اسناداو شواهد وړاندې كړي ؛ خوبيايې هم څوك نه مني ... هغه پلټونكى هم همداسې يوڅوك و. پرځاى ددې چې  خلك ترې ډار شوى واى، ملنډې يې هم پرې وهلې او ... موږ د ثبت یو مامور ډوله رئيس لرو. كله، چې نوموړي پلټونكي همدغه رئيس په بډې ګيركړ ؛ نوپرځاى ددې، چې نوموړى رئيس ورته زارۍ وكړي اود خپلې غلطۍ بښنه ترې وغواړي، يوداسې مضبوطه څپېړه يې ورته  وركړه، چې هغه د چاخبره له پوزې نه يې وينې راوبهېدې)) .

ګاډيوان چې د هماغې پېښې په فكركې و؛ په لوړ اوازيې خنداوكړه، چې دخولې لاړې يې دښاغلي حضرت پرمخ ولويدې ؛ خوارزښت يې ورنه كړاوبيايې هم خپله خبره وغځوله: ((ياره خداى شته، چې پلتونكي هم غوښتل، رئيس ووهي ؛ خوله بده مرغه، چې ټيټ و اورئيس ته نه رسېد ؛ نو پټكې مټكې يې پرې ډېرې وكړې او ډېريې زړه غوښتل، چې خپل كسات واخلي ؛ خو نه ور رسيد، دده هغه ټوپونو اوپټكوته راټول شوي خلك هم ځيرول اوټولوپرې په كټ كټ خندل)) .

ګاډيوان په(ميدان شهر) دوره ووهله او دلوى واټ پرلور، چې لكه رڼاورځ روښانه و ورسم شو، ټولې مغازې او دوكانونه په ښكلوسپېنو، شنواورنګارنګ راډونو(نينونو) اوتابلوګانوښكلي شوي ول ... په لاروكې هم ډېرخلك ترسترګوكېدل ... څوګامه وړاندې ګاډيوان د آس ولكه راټينګه كړه او ګاډۍ يې د (سپين آس ) له هوټل سره جوخته ودروله او مخ يې دښاغلي حضرت پرلورواړاوه او ورته يې وويل: ښاغليه! دغه هوټل ترنوروهم ښه او هم پاك دى ... ډېرى توريستان اوميلمانه دلته راځي ... څښتن يې هم بډايه دى ... څوكاله وړاندې خپله يې هم چوپړكوونكی (ګارسون) و؛ خو اوس راشه اومال دولت يې وګوره ...

ښاغلي حضرت غوښتل، چې پلي شي ... خوګاډيوان پرې نښود. اجازه راكړئ، لاړشم او وګورم، چې څوك شته اوكه نه؟ ... اوستاسې رضايت ترلاسه كولاى شي اوكه نه ؟

ښاغلى حضرت پوه شو، چې د ګاډيوان موخه داده، چې لاړشي او دهوټل څښتن خبركړي اوپه دې توګه ترې خپله برخه واخلي. له دغه كارسره ښاعلى حضرت سل په سلوكې همغږى و ؛ خود سياست له مخې يې هسې تينګاروكړ، چې ګواكې ...

- اړينه نه ده، چې ولاړشئ او زحمت وباسئ .

- هغه سكې(روپۍ) چې ښاغلي حضرت دګاډيوان پرلور وړاندې كړې وې، ګاډيوان وانه خيستې او ويې ويل: ((نه ښاغليه! تاسې زماميلمه ياست اوبويه زه ستاسې ميلمستياپه ښه توګه وكړم)) .

وروسته يې د هوټل پرلورمنده كړه ... ښاغلي حضرت هسې په درواغوځان اخواديخواكړ او دخولۍ او بكس را اخيستوپه پلمه يې داموقع ګاډيوان ته وركړه، چې هوټل ته دننه ولاړشي .

ګنجي مرتضٰى دهوټل وربيرته كړاونېغ دننه ولاړ- د سګريټواوشرابوتريوبوي دهوټل ټول سالون ككړكړى و... دخبرواترو اوجګوخنداګانوغږونه دهرې خوانه اوريدل كېدل ... دسالون په پورته سركې يوشمېرهغه كسان، چې دښاروالۍ په ټاكنوكې بريالي شوي ول د مخالفينو سره په خبرو بوخت وو... دسالون په بل سركې نوردولتي مامورين ول، چې د دولت له كارونواونيمګړتياوڅخه يې سرټكاوه اود خپلورئيسانوعيبت او... يې كاوه .

ګنجى مرتضٰى بياهم نېغ دهغې خونې پرلور ورغى، چېرته چې دهوټل څښتن كېناسته ... سريې دكړكۍ نه وردننه كړاو ورته يې وويل: ښاغليه، له پلازمينې (مركز) څخه پلټونكى راغلى دى ... غواړي دلته راشي ... ځيراوسه، ګوره څه داسې كار ونه كړې، چې هغه پوه شي مادرته ويلي دي ... مرتضٰى چې څنګه خپله خبره بشپړه كړه ؛ نولكه مرمۍ بېرته بهرووت ...

د هوټل څښتن، چې عادت يې درلود تل به ترنيمې شپې دهوټل دخل ته ناست و او ددې په ترڅ كې به يې شراب هم څښل ؛ نوددې خبرې په اوريدوسره يې لكه بم، چې د غوږونوسره جوخت چاوديدلى وي، راپه سد شو... يو دم يې له سرنه نشه والوته ... لكه فنر له خپل ځاى نه والوت اوپه خپل يوسلوشل كيلوګرامه وزن په درلودوسره يې د وره پرلور منډه، ترڅو نابللي ميلمه ته هركلى ووايي او دهغه ... وكړي .

ښاغلي حضرت په هماغه كبر او غرور سره د هوټل تمبه بيرته كړه او د هوټل سالون ته وردننه شو-كله چې د ښاغلي حضرت د بوټانو كړپا د خلكو غوږونو ته ورسېده ؛ نوپه سالون كې د ټولوناستوخلكوسرونه دنوموړي پرلور واوښتل اود ټولوپه ذهنونوكې همدايوه پوښتنه له ورايه برېښيده((چې نوموړى څوك دى ؟)) .

دهوټل مالك، چې مست هم و، د خپلې غټې خېټې په درلودوسره يې كوښښ كاوه او ميزونه يې يوه خوا اوبله خواټيله كول، ترڅوځان ښاغلي حضرت ته ورسوي، چې په همدې ترڅ كې يې څوكابونه او بوتلونه هم د ميزونوڅخه لاندې وغورځول، چې دماتيدوغږيې ټولوخلكوواوريد ؛ خوناست خلك دومره نوي راغلي مشتري ته ځيرول، چې اصلاً هېڅ د شيانوپه ماتيدوپوه نشول. د هوټل څښتن ښاغلی حضرت په بيړه دهغه ميزپرلور روان كړ، چې چوپړ كوونكي يې لا په جوړولو بوخت ول، څو تنه دولتي چارواكي، چې له لومړي سر نه ګنجي مرتضىٰ ته ځير شوي و، چې نوموړی ميلمه همده له ځان سره را راوان كړى دى ؛ نودسر اوسترګوپه اشارويې ترې پوښتنه وكړه، چې دغه ښاغلى څوك دى ؟ مرتضٰى ورو-ورو د هغوى د ميزپرلور وروړاندې شواو په ټيټ اوازيې وويل: پلټوونكى دى .

دلوى څارنوالۍ د دفتررئيس ترټولو په غوسه و، په ډېرې ... يې خپلې چشمې جوړې راجوړې كړې او ويې ويل: موږ؛ خوهېڅكله داسې يومامورنه درلود .

ګنجى مرتضٰى ديو ميز تر شا كېناست اوهغه بوتل شراب، چې د ميزپرسرايښي و، راپورته كړاو داسې يې په سر واړاوه لكه همده ته، چې ايښي و. دغه راز له قاب نه يې يوه غټه ټوټه غوښه هم راواخيسته اوپه مزه مزه يې وخوړه او ويې ويل: ياره ملګرودغه سړى، چې وينئ همدانن ورځ له پلازمينې څخه راغلى ... ډېرمهم سړى دى او...

- ته څنګه پوه شوې؟ په خپله يې درته وويل؟

- نه په خپله خويې څه نه دې ويلي ؛ خو... زه يې له كارونو او حركاتو پوه شوم .

او تاسې هم عجيبه خلك ياست، هغه كاليواو څېرې ته  خويې يوځل وګورئ، نوڅنګه بياشك كوئ ، چې نوموړى پلټوونكى نه دى .

دلوى څارنوالۍ عمومي مديرنورهم په غوسه شو. ... ويې ويل: ترورزيه ولې چټيات وايې، كه په غټوالي وي، فيل هم غټ دى ؛ نوموږفيل ته هم پلټوونكى ووايو ؟

ګنجي مرتضٰى دويم بوتل شراب هم وڅښل اوځواب يې وركړ: كه غواړئ، چې په حقيقت پوشئ ؛ نوماپرې وار دمخه كړى دى او دنوموړي له خولې نه مې خبره نيولې ده((ماورته وويل، چې موږ ډېرځوانمرده خلك يواو ... كه چېرې څوك زموږ سرهم وغواړي نه يې ترې سپماكوو)) .- نوهمدالامل و، چې لږ رانرم شواو... خوكه ته وغواړې اوكه ونه غواړې هغه پلټونكى دى او دلته دنرخ اونوا دمعلومولولپاره راغلی ترڅوځان په هرڅه پوه كړي چې ...

كه څه هم دګنجي خبرې دمنلووړنه وې ؛ خوپه هغه شېبه كې يې دولتي چارواكي دخپلې اغېزې لاندې راوستي وو په ځانګړي توګه د ښاغلي حضرت وجودهم يوڅه و... بڼه يې د سوداګرپه څيرهم نه وه . د خان اوخان بازۍ كيسه هم نوره ختمه شوې وه- پاتې شوه دماموراوكاركوونكي خبره ؛ نومامورهېڅ كله په دولتي تنخواه دومره خېټه نه كوي. نوهرومرولوړپوړى چارواكى و او هغه هم دپلټوونكوپه برخه كې اود لته هم دښار د ارزونې او څارنې لپاره راغلى و ترڅو ...

دثبت رئيس خودومره ډارشوى و، چې نږدې ول هغه خوړلي شيان هم بيرته راوګرځوي ... په بنده ژبه يې وپوښتل .

- ستونزه څه ده ؟

- د پوليسود دفتررئيس ځواب وركړ .

- څنګه ستونزه؟ ... هغه څوك، چې كوم حساب كتاب ونه لري، يانې ټګي اوبرګي يې نه وي كړي ؛ نوڅه ستونزه لرلاى شي ؟

د ښاروالۍ مرستيال بې واكه وخندل او ويې ويل: اوس به نر اوښځه معلومېږي، والله چې پلاردي هم بډې اخيستي وي، چې درڅخه يې پوښتنه وكړي .

دلوى څارنوالي رئيس په يوډول پيغورلرونكي اندازوويل: لامل يې هم داوي، چې د ښاروالۍ كارونه تل زياداو ګډوډوي. او ددې ټولوكنټرول پوره وخت ته اړتيالري، چې له بده مرغه ... دغه خبره لكه برېښناسالون په منځ كې خوره شوه، دوه- درې تنه دهوتل مرستيالان، چې دځانګړوميزونوترشاه ناست ول، له خپلوځايونوڅخه راجګ شول- هغه يوچې نسبتاً په هغه نوروكې لږ چاغ و. لومړى رامخكې شواو ويې ويل: ((ملګروغوره به وي، چې ولاړشو ...)) په دې وخت كې د هوټل څښتن دولتي چارواكود ميزڅنګ ته ځان ور ورساوه او هغوى سره يې په خبروپيل وكړ اوبنګ بنګ يې څوشېبې ورسره وكړ. د څارنوالۍ مديرو پوښت: (مسيو) څه خبره ده ؟

د هوټل مالك چې دوېرې له لاسه دليونتوب تربريده رسيدلى و او نه يې شول كولاى، چې سمې خبرې وكړي؛ ځواب وركړ: خاورې مې پرسر شوې(هق) ... مظلوم(هق) شوم... دمېزدسترخوانونه... (هق) ... كابونه ... هق...كاشوغې ... هق ... پنجې ... هق ... ټول خراب ... هق ... ول ... اوس يې د ډوډۍ ... هق ... ليست وغوښت .

د هوټل څښتن غوښتل، چې ځان په نشه ووهي او پورته ولاړشي!!... نوپه همدې لاسوندهركله به يې، چې هق وكړه لاس به يې خولې ته وروړ ...د ثبت رئيس وپوښتل: په غوسه شوې ؟

- ډېر ... هق... خداى دې په خپله ورحمېږي ... هق...

ګنجي مرتضٰى د بوتل پاتې شوني شراب هم په پيك كې راتش كړل او پيك يې پرسر واړاوه ... پاتې شوې ډودۍ يې هم وخوړه او كابونه يې داسې پاك كړل لكه د جمات ممبر. د نوموړي دغه كار په ډېرڅه ارزېده، ګنجني ته يې څه باك كاوه، چې راغلى ښاغلى پلټوونكى دى او كه ...

څوګامه اخوا څوتنه كروندګر، چې پخواپه خپله مالكان ول ناست وو او اوس يې د ژوندترخه  څكل او خپله يې دهقاني كوله او د يو څو ټنګو قرضو روپو په پار ناست ول، ترڅو يوه څه پرې كور ته يوسي او څه باندې يې كركيله وكړي، په هر حال دوى هم د مېز تر شاه ناست ول او په غړپ _ غړپ يې شراب څښل، كله چې له دې خبرې خبر شول ؛ نو هغوى هم غلي كېناستل، دوه غوږونه يې لرل او دوه نور يې پور كړل او غوږ_ غوږ شول ترڅو په خبره ځان پوه كړي ،چې راغلى مېلمه څوك دى او څه به وكړي، هغه چې د نورو په پرتله خورا بوډا و، ويې ويل: ولا، چې څنګه ښايسته او ... پلټونكى دى ؟ څومره ښه كش او پش لري؟ څومره ښه ... يې دي، كه غواړي په رښتيا ځان پوه كړي رادې شي او موږ سره دې كېني، چې موږ يې په واقعيت خبر كړو، ترڅو .... او په دې يې پوه كړو، چې چرګه چېرته هګۍ اچوي .

كه چېرې ښاغلى پلټونكى لاړ شي د هوټل له څښتن سره كېني د هغه ډوډۍ موډۍ وخوري او څه زار او مرګ هم وركړي او بيا بېرته لاړ شي او خپل مشر ته رپوټ وركړي، چې ما ګواكي دا كار كړى دى او دا ... مې كړي دي ؛ نو دا خو بيا پلټه او څارنه نشوه .

په دې وخت كې ناڅاپه د ګنجي مرتضىٰ پام شو، چې ښاغلي حضرت خپله د يادښت كتابچه راكښلي او څه په كې ليكي ... د هوټل مالك يې ورو په لاس وواهه او ورته يې وويل: وګوره چې ستا راغلى ميلمه څه كوي ...

د هوټل څښتن او نور ناست وګړي ټول يو_ يو له خپل ځاى نه بې غږ غوږه پاڅېدل او بې ښه او بد له هوټل نه بهر شول او ...

د هوټل مالك بېرته راغى او د ګنجي مرتضىٰ سره  كېناست او ويې پوښتل : څه ليكي ... هق ؟ ...

مرتضىٰ ښه خوندوره او ... خندا وكړه او ويې ويل: څه غواړې، چې څه وليكي ؟... څه يې چې ليدلي ؛ نو هماغه ليكي ...

- يانې غواړي ...هق ... خپل رپوټ وليكي ؟

- هو! او څېره خو يې هم ګوره، چې څومره سره شوې ده او څومره په غوسه دى ؟

- نو اوس ستونزه څه ده ... هق ... اوس بويه څه كار وكړو ... هق ... ؟؟؟

ګنجي د ښاغلي حضرت پر لور وكتل، كسي چې ښاغلى ورته نغوته كوي او غواړي يې، ځان يې جوړ راجوړ كړ او د ښاغلي حضرت د مېز پر لور يې ورمنډه كړه... دومره نشه او مست شوى و، چې د ځان واك يې په بشپړه توګه له لاسه وركړى و او په لاره كې د مېزونو سره ټكر كېده، چې له بده مرغه د څو مېزونو نه يې قابونه او بوتلونه هم راغوځار كړل، چې د ماتېدو غږ يې په ټول سالون كې انګازې جوړې كړې... بالاخره د ښاغلي حضرت مېز ته ورسېد په ډېر درناوي يې تعظيم وكړ او ښاغلي حضرت ته يې وويل: بلې ښاغليه! مهرباني وكړئ څه امر لرئ ؟ ...

ښاغلي حضرت د ملګرتيا خندا وكړه او ويې ويل: ښاغلى مرتضىٰ داسې برېښي، چې مانه هير شوي ول، چې ستاسې د ګاډۍ كرايه دركړم ؟

 دخپل پطلون له جېب نه يې هغه پيسې، چې د ساقي خانې له مالك څخه يې اخيستې وې، راوويستې او له هغې نه يې يو د پينځو روپو سكه مرتضىٰ ته وړاندې كړه او ورته يې وويل: هه واخله دا دې هم روپۍ .

مرتضىٰ دويم ځلي تعظيم او درناوى وكړ او ويې ويل: لكه څنګه، چې تاسې ډېر ... ياست ؛ نو نه يې غواړم او نه يې اخلم .

- ولې ؟

- تاسې زموږ مېلمه ياست ... پيسې څه ارزښت لري ؟

- دا سمه ده يار ؛ خو .... دا ستا حق دى ...

- حق او حساب ؛ خو ژرنده ګړي كوي او ... زموږ تر منځ خو داسې كومه خبره نشته .

وروسته له هغې ګنجى مرتضىٰ راټيټ شو او داسې برېښېدل لكه څوك، چې غواړي چا ته ډېر مهم راز افشا كړي، د ښاغلي حضرت غوږ ته يې خپله خوله ور لنډه كړه او ورته يې وويل: ښاغليه! د هوټل څښتن، د دولت كاركوونكي او رئيسان ټول پوه شوي دي، چې تاسې څه كاره ياست او ... څو تنو يې د خپل ځان له وېرې دا ځاى پرېښود او...

ټول هغه كسان چې په سالون كې ناست ول او ګنجى مرتضىٰ يې ليده، چې د ښاغلي حضرت سره داسې كښته او پورته كېږي ؛ نو اريان پاتې ول، چې دا څنګه كېدون لري .

ښاغلي حضرت وپوښتل: د دوى له كارونو څخه څه خبر لرې ؟

- ښاغليه! د ټولو كار خراب دى، ټول سر تر پښو په چټلۍ او ګنده ګۍ كې ښخ دي .

- ښاغلي حضرت وويل: ښه ډېره ښه ده، ووايه زه هم پوه شم، چې دلته د روغتيا او ښاروالۍ ډله څه كار كوي ؟

- اى ښاغليه! ... كومه د روغتيا ډله؟ ... دوى ټول د مرتضىٰ پيشوګانې دي، كه د لسم پوړ نه يې هم لاندې را خطا كړې نه مړه كېږي او بېرته لكه د بلا بچي را جېګېږي ...

- نو څنګه تر اوسه پورې نه دي ګير شوي ؟

|+| ليكوال سيدي در شنبه هجدهم خرداد 1387  |

 ایلیاد

ايليـــــــــــــــــــاد

 

لومــــــــړۍ ســــرود

                                                      لومړۍ برخه

ليكوال: هومر

ژباړن : سیدنظیم سیدی

 

اى د شعر الهې! د آخيلوس د زوى پله Pelee[1] غوسه راوپاروه، داسې دردونكې غوسه، لكه د آخايي [2]  د خلكو " يو نانيانو " بې شمېره دردونه يې، چې راپارولي وو او هغه ټول مغرور او زړه ور نفوس يې د مرګ كندې[3] ته خطا كړي وو او د هغوى ټولو جسدونه يې د سپو او مرغانو خوراك كړي وو ؛ دا ځكه، چې په دغه كارونو كې د خدايانو د خداى زيوس Zeus[4] خوښه منل كېده او ومنل شوه . اى الهې! د خبرو لړۍ دې له هغې ورځې، چې د آتره Atree[5] د زوى آګاممنون Agamemnon[6]، چې د خلكو پادشاه و او زړه ور آخيلوس، چې د خدايانو له خېل " نژاد " څخه و او ترمنځ يې تاوتريخوالى او اخ و ډب پيل شو، پيل كړه .

اسماني بلا: څوك وو، چې د هغوى خدايان يې په خپلو كې سره په جنګ واچول ؟

د لِټوLeto[7]   زوى اپولون Apolon[8] او زيوس Zeus وو ؛ ځكه د دوى په زړه كې د اګاممنون په اړه لوېدلې وه او ښه ورته غوسه وو ؛ نو د لښكريانو په منځ كې يې ورته يو حيرانونكى درد وپاشه، چې جنګياليو سړيو يې له هرې خوا لاسونه ومينځل او مرګ ته يې مخه كړه .

دا كار ؛ ځكه وشو، چې د آتره كريزس  Atree Chrysesزوى اګاممنون د اپولون د معبد كاهن ته سپكاوى وكړ او هغه يې سپك وباله. كريزس د آخايي د خلكو ظريفو كښتيو ته راغلى و ؛ ترڅو خپله لور د هغوى له منګلو څخه وژغوري او يايې ترې په پيسو بوځي.

ډېرې ډالۍ يې له ځان سره راوړې وې او د قوماندان اپولون[9] د سروزرو امسا " عصا " او د خدايانو پړي " مزى " هم ورسره و. د آخايانو د ټولو خلكو څخه په ځانګړي توګه د آتره[10] له دوو زامنو څخه يې، چې د لښكرو مشران ول، غوښتنه كوله او ورته ويل يې : " اى د آتره زامنو!  او تاسې اى د آخايي خلكو، چې نېك خويه او د قوي مټو خاوندان ياست ! هيله ده هغه خدايان، چې د اولمپ Olympe په[11] غرونو كې استوګن دي تاسې سره مرسته وكړي  ؛ ترڅو د پريام  Priam[12] ښار وران كړئ او وروسته له هغې بې اندېښنې او تشويش څخه خپلو ماڼيو ته لاړ شئ  ؛ خو آيا كولاى شئ، چې زما لور بېرته ما ته را وسپارئ ؟  او آيا كولاى شئ ددغه كار لپاره، چې ما كومې ډالۍ راوړي دي د زيوس د زوى قوماندان اپولون په خاطر هغه زما څخه واخلئ او ويې منئ ؟

په دې وخت كې د آخايي ټولو خلكو په چيغو او هلو_ هلو وويل: " كاهن بايد له ځان سره   ايسار كړو او بايد د هغه ټولې ارزښتناكه ډالۍ په ورين تندي ومنو " .

خو دغه خبره د اګاممنون خوښه نشوه، له ډېرې غوسې او كبر څخه يې كريزس ولېږه او په ډېرې ستونزې يې امر وكړ، چې " اى زاړه بوډا! خپل ځان وساته، چې زه دې نور په دې نژديو كې زموږ له بېړيو سره ونه وينم، اوس دې خوښه، چې اوس دلته خوښي كوې او كښېنې او كه نه  سبا ورته راځې او ... ؛ خو په دې پوه شه، چې وروسته تر دې به نه ستا امسا او نه هم د اپولون ښايست او غوسه په كار راشي  او هغه څوك، چې ته يې غواړې هغه به هېڅكله تاته در نه كړم، زما په ماڼۍ كې، په آرګوس Argos كې، چې د هغې د پيداېښت له ځاى څخه خورا ډېر لرې دې، زړه به شي .

هلته به زما په خاطر زما د كارونو په خاطر به كښته او پورته ځي راځي او كله يې، چې وغواړم ؛ نو زما پالنګ ته به هم راشي او هر څه مې، چې زړه غواړي ورسره يې كولاى شم او كه غواړې، چې غوسه مې نوره هم را ونه پارېږي او اعصاب مې خراب نشي ؛ نو  ځه لاړ شه او د خپل ژوند خير همدا اوس وغواړه . " .

دايې وويل، زوړ بوډا يې هم له خبرو وډار شو او دده خبره يې ومنله، غلى شو او بې له غږ غوږه له  هغه شين ځاى څخه، چې سين هم په كې غړ غړې كولې لاړ او كله، چې يوازې شو د لِټو له زوى اپولون څخه، چې ډېرې ښايسته او زړه راښكونكې څڼې يې لرلې په ډېرې عاجزۍ سره ترې غوښتنه وكړه: " اى د ښايسته او نازكې ليندۍ لرونكي خدايه ! اى، چې د اسماني كريزه Chryse او سيلاى Cilla ملاتړ يې خدايه ! او اى، چې تندوس Tenedos  غوندې چا باندې شاهانه حكم كوې او امر چلوې خدايه ! زما خبره واوره ! اى سمينته Sminthee ! كه چېرې مې ستا لپاره يا ستا په خاطر عبادت ځاى جوړ كړى وي او ستا خوښ شوى وي، كه چېرې مې ستا لپاره د غوايانو او وزو " بزو " غوړ او غوښور ورنونه وريته كړي وي ؛ نو د همغې په خاطر زما غوښتنه ومنه او راته يې پوره كړه، هيله ده ستاغشي زما د اوښكو هغه هيلې، چې د دانايه Dana[13]e د خلكو په وړاندې زما له سترګو څخه تويې شوي دي، كسات واخلي . " .

نوڅنګه، چې ده دغه خبره وكړه اپولون يې غوښتنه ومنله او په كرغېړن حالت په ډېره غوسه د اولمپ د غرونو له څوكو څخه راكښته شو، خپل تركش " هغه توكى، چې غشي په كې اېښودل كېږي " يې، چې په ډېره مينه سينګار شوى و را واخيست او ټولو جنګي وسلو سره يې د ملا پورې وتاړه، د ډېرې غوسې له لاسه غشو هم يو ډول اواز كاوه، نوموړى هم د غوسې له لاسه لړزېده او لكه شپه يې سرعت زياتېده. اپولون راغى او د كښتيو سره جوخت كښېناست او وروسته له هغې يې غشې وويشت، له ليندۍ څخه يې يوه عجيبه كړيكه ووته لومړى يې سپي او كچرې، چې ډېر تېز ول په تېښته كړل او وروسته يې خپل غوڅونكى غشى د هغو جنګياليو سړيو پر لور  خوشې كړ تر هغې هم وروسته يې هغه خسو او لرګيو ته، چې د مړو د سوځولو لپاره په هغې ځاى كې اېښودل شوي وو اور ور واچاوه او لمبې يې تر هسكه پورته شوې .

جنګ او جګـــړه : نهه ورځې په پرله پسې توګه د خدايانو او د دوى د لښكريانو ترمنځ غشي ورېدل راورېدل په لسمه ورځ آخيلوس خپل خلك خپلې ټولنې ته راوغوښتل.

هرا Herea[14] هغه الهه وه، چې سپين ورنونه او مټې يې لرلې، تازه يې دغې اندېښنې ته پام شوى و، نوموړې د دانايه د پاتې شويو كسانو په فكر كې وه ؛ ځكه دې ليدل، چې هغوى په څه ډول مري ؛ نو څنګه چې هغوى ټول هلته راټول شول او د ټولنې پر تغر كښېناستل، آخيلوس په بيړه را ولاړ شو او هغوى ته يې داسې وويل: " اى د آتره كوله ! ګومان كوم، چې په همدې نږديو كې به له خپل فكر او خيال څخه پښېمانه شو او كه چېرې غواړئ، چې له مرګ څخه خلاص شئ ؛ نو په كومه لاره، چې راغلي ياست په هماغه لاره بېرته لاړ شئ .

جنګ او بلا دواړه زموږ پر وړاندې زموږ لپاره غاړه غړۍ شوي دي، ليرې نه ده، چې موږ " اخايي خلك " به له پښو وغورځوي، راځي، چې لاړشو د وړاندوينۍ، كاهنۍ او يا هم د خوب له تعبير څخه ځان خبر كړو ؛ يانې ځان پرې پوه كړو او دغه پوهې زده كړو ؛ ځكه خوب هم د زيوس پيغام و.

كېداى شي هغه موږ ته ووايي او يا راڅخه وپوښتې، چې د اپولون دغه دومره غوسه له كومه شوه، څنګه يو دم دومره غوسه شو. آيا د نذر په كار كې تخلف شوى، چې دى په غوسه شوى ؟ او كه نه د سل غويانو[15]په قربانۍ كې كومه تېروتنه او يا ... شوې ده، له دغو خبرو وروسته به وګورو، چې نوموړى زموږ د وريو وريتو او بې عيبه ووزو د غوښو له خوړلو وروسته كوم ځواب وايي او كه نه؟ او د دغې خبرې شننه به راته وكړي او كه نه، چې زموږ بلا راڅخه ګرځوي او كنه؟ "  

نوموړي دا خبره وكړه او نور پر خپل ځاى كښېناست، تر هغه وروسته د تستورThestor زوى كالكاس Calchas، چې د ډېرو نجوميانو " وړاندويونكو " څخه تكړه و، د اوس، راتلونكې او تېرې شوې زمانې په اړه هم ښه پوهېده له ځايه را جګ شو، نوموړى توانېدلاى و، چې د خپل وړاندوينې هنر په وسيله، چې د اپولون څخه يې زده كړى و د آخايي د خلكو بېړۍ ګانې تر ايليون Ilion[16] پورې ورسوي، نوموړي په ډېر مهارت او چالاكۍ سره د خبرو لړۍ پيل كړه او ويې ويل: " اى اخيلوسه، چې زيوس ته ډېر نږدې او ګران يې ! غواړې، چې همدلته  همدا اوس درته د غشي ويشتونكي قوماندان د خدايانو خداى اپولون د غوسې لامل وښيم ؟ نو زه به يې درته په اړه خبرې وكړم ؛ خو ته زما خبرې په سمه توګه ونغوږه او قسم وكړه، چې په رښتيني توګه به له ما څخه هم په وينا او هم په عمل كې دفاع كوې. زه فكر كوم په دې خبرو به څوك په غوسه كړم، چې د آرګوس د خلكو په منځ كې يې وړتيا او ځواك تر ټولو زيات دى او د آخايي ټول خلك د هغه امر هم مني او هم يې تابع  دي [17] . كله، چې د يو هېواد شاه د خپل لاس لاندې كس " معدون " باندې په غوسه شي، هر وخت هغه ته زيان رسولاى شي ؛ ځكه هغه يې د لاس لاندې دى ؛ نو په دې توګه هغه كولاى شي په يوه ورځ كې خپله ټوله غوسه سړه كړي او د بلې ورځ لپاره په زړه كې غوټه پرې نږدې او څوك يې د پوښتنې او يا زور هم نشته او تر هر وخته، چې وغواړي هغه ځپلاى را ځپلاى شي ؛ نو اوس ته ځير شه او وګوره آيا چمتو يې، چې زما ځان له ستونزې او كړاو څخه خلاص كړې " . [18]

 

|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه بیست و یکم فروردین 1387  |

 رومان

دخرم ښار ريل ګاډي دتيارې سينه څيرله او د تهران پر لوريې واټن رالنډاوه ، د ريل د ګړاړيو ( ټايرونو) او مقطعي غږونو د نيمې شپې په چوپتيا كې عجيبې انګازې جوړې كړې وې ؛ په هغه يخ (سړې هوا ) اوچوپتيا كې مو دګاډي په هره خونه كې بل ډول نړۍ (دنيا) ځانته جوړه كړې وه ، زموږ په خونه كې څلورتنه وو، چې يوازې زه په كې ويښ وم او دخونې څراغ په رڼا كې مې ليدل چې زموږ دخونې درې تنه نور ملګري هريو په څه ډول خوب وړي او څنګه پراته دي .

ستړى وم ، خو خوب نه راتلو ؛ له يوازې توب نه په تنګ شوى وم ، ساعت نژدې د شپې يولس بجې وې چې ريل ګاډى د (مشك آباد ) تم ځاى ته ورسېد او څو دقيقې وروسته يې بېرته حركت وكړ ، زه له خپلې خونې څخه بهر را ووتم چې د ريل رستورانټ ته ولاړشم او يو ګيلاس قهوه وڅـښم چې هم پرې ستړيا رفع كړم او هم مې خوب وتـښتي .

د ډېرو خونو څراغونه روښانه ول ؛ د ريل ګاډي په لارو (راهرونو) كې څوك نه ترسترګو كېدل ، رستورانت بندېدو ته نژدې و او له كاركوونكو پرته په كې نورڅوك ( مسافرين ) نه ترسترګو كېدل .

دمېز ترشاه كېناستم ، د يو ګيلاس قهوې غوښتنه مې وكړه او سګريت مې ولګاوه ؛ خپلې سترګې مې بهر ځير كړې ، د شپې تيارې لكه تور ترپال د سپينو واورو مخ پوښلې و ، هغه شپه زه له يوه ماموريته راستنېدم ، له داسې ماموريته چې د يو غل د نيولو لپاره جوړ شوى و او ډېره شونتيا ( امكان ) يې درلوده چې هغه غل دې د يوې ډېرې خطرناكې ډلې ( بانډ ) غړى وي، هغه داسې څوك و چې موږ يې څو كاله پخوا په لټه كې وو آخر هم ګير نشو او نه يې كومه پته يا مدرك زموږ لاس ته راغى ، زه (اهواز ) ته تللى وم او داسې فكر مې كاوه ، هغه مخكې له دې چې له پولې ( سرحد ) څخه بهر شي د ملګرو سره يې د اړيكو د ټينګولو پرمهال سره دملګرو يې ګير كړم ، خوله بده مرغه دا مامويت نيمګړى پاتې شو او هغه شكمن تن دخپلو جعلي اسنادو په درلودلو سره له پولې څخه اوښتى و .

چوپړكوونكي ( خدمتګار ) دقهوې ګيلاس زما مخې ته كېښود ، چندان خوند يې نه درلود ، خو ما هغه وڅـښله څوشېبې وروسته مې دهغې پيسې وركړې او له رستورانته را ووتم .

كله چې دويمې شمېرې خونې ( واګون ) ته را ورسېدم ، نو يو ډول ځانګړى خور- خور مې تر غوږو شو، داسې مې وپتييله چې ګواكې كوم څوك زندۍ شوى دى ، اواز يې په ډېرې ستونزې را اوچتاوه ، يوه شېبه ودرېدم ، اواز د ريل وروستۍ برخې د لاس مينځوني ( دست شوى ) سره جوخت تر غوږو كېدو ، د خونې ور مې بېرته كړ ، څراغ مړ و ، څراغ مې ولګاوه ، يو ځوان سړى د خونې په منځ كې پروت و او له درده لكه چمچه مار پرخپل ځاى كې څرخېده ، لاسونه يې له ستوني كړۍ ( حلقه ) كړي وو ، رنګ يې ژېړ شوى و ، له هغه سره نژدې د پښو د پنچو په سركېناستم ، په لاس مې د هغه صورت وواهه او ترې مې وپوښتل: څه پېښه ده ، خبرې وكړه .

سړي په ډېرې سختۍ خبرې كولې او د دې توان يې نه درلود چې خبرې وكړي ، ډېره هڅه مې وكړه چې هغه په خبرو راولم ، خو ګټه يې ونه كړه ، كله چې پوه شوم زما خواري هسې بې ځايه ده، نودامې وپتييله، چې د ريل ګاډي مشر ( رئيس ) خبر كړم، څنګه چې له خپل ځاى نه جګ شوم ، ناڅاپه مې مضبوته ( كلكه) ضربه پر سر وخوړه او نور په هېڅ پوه نشوم چې . . .

كله چې په هوښ راغلم كه كسم د هغه ځوان پروجود چې څو شېبې وړاندې د درد په حالت كې پروت و ، پروت وم ، د خونې څراغ لاهماغسې روښانه و ، سر مې د هغې نا ببرې ضربې له كبله چې څو شېبې وړاندې مې خوړلې وه خورا پوره درد كاوه ، د ځوان لاس مې په خپل لاس كې ونيو ، وجود يې يخ شوى و او د وينې كوم څرك په كې نه ښكارېده .

فكر مې وكړ چې بايد مسموم كړى يې وي ، ساعت ته مې وكتل  دوې، درې دقيقې د شپې نيمايي ته پاتې وې ، له ځان سره چې مې حساب وكړ؛ نو نژدې شل دقيقې د بې هوښۍ په حالت كې وم .

د ځوان سړي جېبونه مې ولټول، چې د هغه د جېبونو د اسنادو له مخې يې هويت پيداكړم؛ خو هغه چاچې دى يې وژلى و، د ده له پيسو څخه يې نور هېڅ ورته په جېب كې نه و پرېښي، دې كار د دې څرګندويي كوله چې وژنه ( قتل ) د كوم بل څيز يا شي لپاره ترسره شوى دى ، دې موضوع زما اندېښنه او كنجكاوي نوره هم پسې زياته كړه .

كرار له خپل ځايه پاڅېدم؛ خو هغه څه چې زه يې په تلوسه كې كړم ، هغه دا و چې د وژل شوي      (مقتول) بوټان يې په پښو كې نه وو ،  سوچ مې وكړ چې ممكن تر خوب دمخه يې ويستلي وي او همدلته يې چېرې ايښي وي ، ټول ځايونه مې پسې ولټول حتىٰ د څوكۍ لاندې مې هم يو ځل سر وركښته كړ؛ خو هېڅ درك يې معلوم نشو ، له ځان سره مې وويل : ممكن د وژل شوي بوټونو به هم وژونكو (قاتلينو) ته خورا پوره ارزښت درلود، چې له ځان سره يې وړي دي .

خو څه ارزښت ؟  دامې بايد پلټلى واى .

زما حيرانتيادا وه، چې وژل شوى مسافر ولې يوازې په خونه كې و ، يو ځل بيا مې د هغه جامې او جېبونه وپلټل ، دا ځل مې د هغه شاته يانې ملا خواته يې لاس ور تېر كړ او هغې پورې مې لاس ها خوا دې خوا كاوه ترڅو چې له اوږې ( ولي ) شاته يې يوڅه مې لاس ته راغلل ، له ورايه كاغذبرېښېده ، د سړي د ولي سره جوخت مې د هغه لستوڼۍ وڅيره او هغه كاغذ ډوله شى مې ترې راوويست ، يوه كلكه خړ رنګې ټوټه وه او د يوه ويزيت كارت په كچې يې اندازه درلوده، چې يوه څنډه يې د ژېړ رنګې غيرې منظمې كرښې په وسيله توره شوې وه . د دې كارت نورې درې واړه خواوې خورا ښايسته روښانه او پاكې وې ، يوازې همدا يوه څنډه يې چې د نورو په پرتله څه كښته هم وه او نامنظمه ژېړه يا طلايي كرښه پرې را كاږل شوې وه ، په قصدي توګه په لاس څيرل شوې وه .

فكر مې وكړ چې دا ټوټه بايد يو مخفي رمز وي كه نه دا ټوټه د نامنظمې ژېړې كرښې په درلودلو سره او هغه هم د سړي په ولي كې مخفي شوې وه، څه مانا لري او ولې يې څوك په دومره

پټ ځاى كې پټه كړي !

هېڅ دشك ځاى نه وپاتې، چې وژل شوي كس دې كوم ګران بيه څيز له ځان سره تهران ته نه وي وړي ؟!؛ ځكه هغه څوك چې د دې موضوع نه خبر شوى و؛ نو دى يې وژلى و .

كارت مې په خپل جېب كې كېښود ، وروسته له هغې د هغه كاليو پر لور ورغلم، چې له بكس څخه يې ورته د څوكۍ پر سر شيندلي وو ، د وژل شوي كس له شخصي توكو پرته په كې نور داسې څه نه ترسترګو كېدل، چې د نوموړي دهويت ښكارندويي دې وكړي. داچې وژونكى او وژل شوى به دواړه د يوې خطرناكې ډلې (بانډ ) غړي وي كوم شك مې نه درلود؛ خو ماته چې اړينه خبره وه هغه د وژل شوي كس د نوم پېژندل و .

د دې وژنې موقعيت ، هغه ناببره ضربه چې پر سر مې خوړلې وه او ټول هغه څه چې څو شېبې وړاندې پېښ شول، ټول راته نوي برېښېدل .

شپه له نيمايي څخه اوښتې وه ، په ډېر احتياط له خونې راووتم ، هېڅ څوك په لاره كې نه وو ، د خونې ورمې بند كړ او د ريل په مشر پسې ورغلم ، هغه مې په خپلې ځانګړې خونې كې، چې د ريل ګاډي په وروستۍ برخه كې و پيدا كړ ، خپلو همكارانو سره په خبرو بوخت و ، له هغه مې وپوښتل دم ګړۍ چېرته يو ؟

موسكايې پرشونډو خوره شوه او ويې ويل : كوم تم ځاى كې غواړئ چې كښته شئ ؟

لكه چې خوب وړي وئ كه څنګه ؟

ومې ويل زما تم ځاى تهران دى؛ خو بله موخه مې درلوده .

ويې ويل : تېر شوى تم ځاى ( ملك آباد ) و او راتلونكى تم ځاى ( اراك ) دى .

كراره مې سر وښوراوه او ومې ويل : نو نوره خواري بې ځايه ده، وژونكى په ملك آباد كې كوز شوى دى .

د ريل ګاډي مشر يودم له ځايه جګ شو او په ورخطايۍ يې وويل : وژونكى . . . وژونكى !

خپل د پوليسۍ كارت مې ور وښود او ورته مې وويل : د ريل په شپاړسمه شمېره خونه كې يو تن وژل شوى دى ؛ د دې لپاره چې تاسې د ريل مشري په غاړه لرئ ، نو موضوع مې تاسې ته وويله ، ترڅو خبر اوسئ .

هغه او دوېتنه نور همكاران يې له تعجب څخه هماغسې هك پك شول او خولې يې هماغسې چينګې پاتې شوې .

ورته مې وويل : لطفاً له ما سره راشئ او د دې په ترڅ كې پام وكړئ چې د مسافرينو له ډلې څخه څوك په دې موضوع خبر نشي .

د ريل مشر وويل : آيا هغه په رښتيا مړ شوى او كه نه مرسته ورسره كولاى شو ؟

ورته مې وويل : خبره د مرستې څخه تېره ده .

د ريل مشر وويل : وژونكى څه شو ؟

ولي ( اوږې ) مې پورته وغورځولې او ورته مې وويل : وژونكى خو ما هم نه دى ليدلى؛ خو هرو مرو په ملك آباد كې كوز شوى دى او كه نه احمق وي؛ نو اوس به هم په ريل كې وي .

_ د وژل شوي د خونې مسافرين څنګه ، هغوى هم وژونكى نه دى ليدلى ؟

_  له وژل شوي پرته نور څوك ورسره په خونه كې نه وو .

_ هغه مې وپېژاند .

ورته مې وكتل او په حيرانتيا مې ترې وپوښتل ، تاسې هغه پېژنئ ؟

ويې ويل : زما په اند ( فكر ) دا بايد هماغه كس وي، چې يوه خونه يې يوازې دربست كړې وه ، له خونې يې را بهر شوو ، ومې پوښت : منظور ؟

د ريل مشر يو ښه خوندور پوكى خپل سګريت  ته وركړ او ويې ويل : هغه شپږ ټكټه اخيستي وو ، كله چې مو ټكټونه كنټرولول ، ترې مو وپوښتل چې نور ملګري يې چېرته دي ، ويې ويل :  مېرمن او بچي يې لاس مينځوني ته تللي دي او يو ټكټ يې اضافه اخيستى دى چې بله سورلۍ ( مسافر ) ورسره په تنګه  نشي .

_ چېرته راختلاى و ؟

_ اهواز كې .

_ هغه مېرمن او بچي مو ونه ليدل ؟

ويې ويل : نه هماغه شېبه پوه شوم چې هغه درواغ وايي؛ ځكه يوازې يو ووړ ( كوچنى ) بكس په خونه كې ليدل كېده او كله چې مې لږه سپين سترګي وكړه؛ نو نه يې مېرمن او نه يې بچي هلته ول؛ خو له بده مرغه زه نه پوهېدم، چې خبره به تر دې ځايه را رسېږي ، كه چېرې مې پوره احتياط كړى واى؛ نو شايد په لامل يې پوه شوى واى .

  موسكى شوم او ورته مې وويل : كه خپله هغه څخه دې هم پوښتنه كړى واى چې ولې مو شپږ ټكټه اخيستي دي؛ نو ځواب به يې دركړى واى، چې ملګري يې له مسافرته پښېمانه شوي او يا هم د دې لپاره چې څوك يې مزاحم نشي نو شپږ واړه ټكټونه يې اخيستي دي .

_ هو ! هرو مرو يې همدا ځواب را كاوه .

_ هماغه شېبه مو، چې د هغه ښځه او بچي ونه ليدل ، نو موضوع به مو ترې پوښتلې واى .

شپاړسمې شمېرې خونې ته ورسېدو ، د ريل مشر چې كله د مړي جسد وليد ، نو ويې ويل : په خپله دى دى، بايد شپږ دانې ټكټه يې په جېب كې وي ، اجازه راكوئ چې جېبونه يې وګورم ؟

ورته مې وويل : لطفاً مړي ته مه ورنژدې كېږئ . . . د هغه جېبونه يې خالي كړي دي ، يوازې دهغه پيسې يې نه دي وړي .

_ نو د وژونكي موخه د هغه وژل و !

_ شونتيا لري چې بل لامل هم ولري .

_  شايد سكته يې كړې وي ( زړه يې درېدلى وي ) .

ورته مې وويل : نه كله، چې زه د ده له خونې څخه تېرېدم؛ نو د هغه د خورهار غږ مې واورېده او كله چې يې سرته را ورسېدم؛ نو د زن كندن ( ځان كندن ) وروستۍ شېبې يې وې ، له تور اوښتي رنګ څخه يې جوتېږي، چې هغه يې مسموم كړى دى.

ويې پوښتل : ستاسې په ګروهه ( عقيده ) څه كار بايد وكړو ؟

ورته ځير شوم او ومې ويل : د تهران تر تم ځاى پورې بايد د خونې ور ( دروازه ) وتړئ ؟

د اراك تم ځاى ته چې ورسېدو ، د يو ټېلېفون په وسيله به د تهران تم ځاى ته خبر وركړئ .

د ريل ګاډي مشر په داسې حال كې، چې د مړي جسد ته كتل ويې ويل : دا لومړى ځل دى چې زموږ په ريل كې يوه داسې پېښه كېږي .

له يوې وړې شېبې ځنډ وروسته يې پوښتنه وكړه ، د وژل شوي نوم څه دى ؟

ورته مې وويل : وژونكي حتىٰ د وژل شوي د جېب پاڼې هم له ځان سره وړي دي ، زما په اند دا موضوع بايد پوليسو ته پرېږدئ ، هغوى په خپله د وژل شوي تن هويت پيداكوي .

د ريل مشر ورو خپل سر وښوراوه او ويې ويل : بلې هو، دا كار د پوليسو پورې اړوندېږي .

له خونې را بهر شوو د ريل مشرخونې ته كولپ ( قفل ) ور واچاوه ، غوښتل يې چې كونجي (كليد) ماته راكړي؛ خو ما ورته وويل : دا سمه ده، چې زه يو پوليس يم؛ خو غوره به داوي چې ماهم لكه د نورو مسافرينو په څېر يو عادي مسافر وګڼې او كونجي له ځان سره وساتئ؛ ځكه د تهران تر تم ځاى پورې د مسافرينو او ريل مسووليت ستاسې پر غاړه دى .

_ څنګه دې خوښه ده، چې يوځل خونې وګورو  ؟

_ زما په اند دا كار به . . . تاسې كوښښ وكړئ چې مسافرين د وژنې په هكله پوه نشي .

_ وبښئ ، تاسې په كومه شمېره خونه كې ياست ؟

- په اتمه شمېره خونه كې .

له هغو رابېل شوم او لومړى درېيمې شمېرې كوټې ته لاړم او خپل كار مې له همدې ځايه پيل كړ ، ډېرى مسافران ويده ول .

اړتيا نه وه چې هغوى راويښ كړم؛ ځكه زما موخه يوازې د هغوى د څېرو ليدل وو.

كه چېرې وژونكي حماقت نه وي كړاى او د ملك آباد په تم ځاى كه نه وي كوز شواى؛ نو تقريباً ډاډه وم، چې هغه پېژنم .

تر وروستۍ خونې پورې مې ټول مسافرين يو-يو له نظره تېر كړل؛ خو داسې څوك چې زه پرې شكي شم زما پام ځانته راوانه ړاوه ، حتىٰ لاس مينځوني ته هم ورغلم؛ خو ګټه يې ونه كړه ، واپس خپلې خونې ته راستون شوم ، كوښښ مې كاوه، چې د وژنې موضوع له ځان سره تحليل او تجزيه كړم ، په دې اړه مې سوچ كاوه، چې د وژونكي زما پرسر د ناببرې ضربې څخه موخه څه وه؟

هغه يا بل څوك، چې بې له شكه وژونكى دى يا د ناپېژندل شوي ځوان په وژنه كې لاس لري له دوو حالتونو خالي نه دى : يو داچې زه يې پېژندلى يم او داسې فكر يې كړى دى، چې زه يې هم پېژنم او د ريل د ودرېدلو پر مهال ممكن زه پرې شكمن شم او په دې توګه يې وپېژنم او ويې نيسم او يا داچې كه چېرې د پېژندلو مساله په منځ كې نه ده؛ نو د ګاندې ( راتلونكې ) په هكله يې ښه پوره سوچ كړى چې كه زه مړى ووينم نو سمدستي د ريل ګاډي مشر ته خبر وركوم او هغه هم د لارې او تهران پوليسو سره اړيكه نيسي او پوليس هم را رسېږي او ريل دروي او په دې توګه د وژونكي د پېژندلو لپاره پوليس د ټولو مسافرينو څخه پوښتنې او ګروېږنې كوي .

په هر حال هغه خطر انګېرلاى و او په يوه سوك يې زه د كوما حالت ته رسولى وم او د ملك آباد تم ځاى پورې يې له ماڅخه ځان بې غمه كړى و .

بې له شكه هغه د خونې شاته په كوم پټ ځاى كې ځان غلى كړى و او له ځان سره يې پتييلې وه، كه چېرې زه د ملك آباد له تم ځاى نه مخكې راپه سد شم، چې هغه يوه بله ناڅاپي ضربه بيا زما پر سر را نازله كړي؛ څو تر تمځاى پورې ښه په سهولت ډډه ولګوي .

د وژل شوي څېره راته آشنا نه وه ، داسې څېره مې تر اوسه پورې چې په خپل ماموريت كې د هر ډول جنايت كوونكو او غدارانو سره مخ شوى وم نه وه ليدلې؛ خو په قوي احتمال زموږ په اداره كې بايد د هغه سابقه شتون ولري . پوهېدم، چې كمپيوټري دستګاه به موږ سره مرسته وكړي؛ خو د ربړې يا غوټې پيل اړين و .

د وژل شوي د بوټانو وركېدل، چې وژنه د هغې لپاره ترسره شوې وه يوه معما وه .

د دې په څنګ كې په خونه كې بل داسې څيز هم نه ترسترګو كېده، چې د هغې په وسيله دې وژل شوي كس ته زهر وركړل شوي وي ، دې خبرې د دې ښكارندويي كوله، چې وژونكى يا وژونكي په خپل كار كې خورا پوره هوښيار او بلد دي او هر ډول نښې، چې د دوى راز افشا كړي له منځه وړي .

يوه بله مساله، چې هم ما ته مطرح وه هغه دا وه، چې وژل شوى د وژونكي يا وژونكو سره له پخوانه اشنا و او هغه يې بايد په يوه دوستانه چاپېريال كې مسموم كړى وي .

زما بله انګېرنه دا وه، چې بايد وژل شوى كس يې په خپله خونه كې ناڅاپي راښكېل كړى وي او په زوره يې زهر ورته د ستنې (پيچكارۍ ) له لارې تېر كړي وي .

په هر حال د وژنې موضوع خورا پوره پېچلې وه او د هېڅ ډول غوټې خولې وجود نه درلود .

كله، چې ريل ګاډى د اراك تم ځاى ته ورسېد؛ نو د ساعت  ستنه نږدې د شپې په يوې بجې څرخېده ، د ريل مشر زما خواته راغى ، زه له خپلې خونې را بهر شوم ، هغه وپوښتل ستاسې په نظربه څنګه وي چې د وژنې موضوع د اراك د تم ځاى پوليسو ته ووايم .

ولي مې پورته وغورځول او ورته مې وويل : د ريل ګاډي مشر خو تاسې ياست او بل داچې تاسې ته به يې ويلي وي، چې په داسې حالاتو كې څه بايد وكړئ .

ويې ويل : هو لومړى بايد د پټلۍ ( د ريل خط ) پوليس او بيا د تهران پوليس پرې خبركړم ، ورته مې وويل : نو ولې ځنډ ياست ريل د تهران پر لور رهي دى او وژنه هم په كې شوې ده . دا موضوع لومړى د پټلۍ مركزي پوليسو اوبيا د تهران په پوليسو پورې اړه لري ، تاسې بايد د تلګراف په وسيله د تهران د تمځاى پوليسو ته خبر وركړئ ، ويې ويل : هيله كوم تاسې هم زما سره راشئ .

كمپيوټري ماشينونه چې بريښنايي ماغزه هم ورته وايي په بېلابېلو محاسباتي چارو كې دقيق كار كوي ، په دې شرط، چې د يوې ځانګړې موضوع لپاره په دقيقه او سهي ( صحيح ) توګه تغذيه شوي وي.

په پوليسي چارو كې هم د همدې ماشينونو څخه ګټنه ( استفاده ) كېږي ، په دې ترتيب چې د ماشينونو ماغزه د پخوانيو غلو او قاچاق وړونكو له معلوماتو څخه ډك وي او هركله چې وغواړي نوي كومه پوښتنه ترې وكړي؛ نو كوم ځواب چې كمپيوټري ماشين وركوي ، كېداى شي د نويو څېړنو لپاره يې د غوټې پيل يا خوله شي .

په خندا مې وويل : كومه ستونزه نه لري؛ خو ماته د يو مسافر په سترګه وګورئ .

يوازې تاسې هغه څوك ياست، چې له ماسره مرسته كولاى شئ .

_ زما په اند ستاسې ستونزه او حيرانېدل سوچه بې ځايه دي .

په ناكرارۍ يې وويل : عجيبه ده ، په هغه ريل ګاډي كې، چې زه يې مشري پر غاړه لرم او وژنه هم په كې شوې ده حيران او ورخطا نشم ، څنګه وارخطا نشم .

ورته مې وويل : تاسې يوه ځانګړې دنده لرئ او بايد، چې سمه يې ترسره كړئ ، نور پوليس پوهېږي .

دواړه يوځاى له ريل څخه راكښته شو ، په لاره كې مې ورته وويل: تاسې تلګراف را حاضركړئ او تر حركت لږ دمخه يې د تمځاى رئيس ته وركړئ، چې ور فكس يې كړي .

_ تاسې څه كار كوئ ، له خپلې ادارې سره اړيكه نه نيسئ ؟

ولې نه همدا كار كوم ، ځكه دا وژنه يوه عادي وژنه نه ده .

_ كوم نوى شى مو كشف كړى دى .

_ بښنه غواړم ملګريه! زه نشم كولاى، چې ستاسې د دې پوښتنې ځواب دركړم .

 

 

|+| ليكوال سيدي در چهارشنبه هفتم فروردین 1387  |

 خپګان څه شى دى ؟

درېيمه برخه

ليكوال: ويليام استايرون .

ژباړن سيدنظيم " سيدي "

تر حامله ګۍ دمخه نښې نښانې : Premenstrual Syndrome

د كارپوهانو د څرګندولو له مخې له درېو څخه تر اوو ميليونو پورې امريكايي مېرمنې تر حامله ګۍ دمخه د خپګان له نښو نښانو څخه ډار لري او ترې رنځ وړي ؛ ځكه چې دغه ناروغي په هورموني سيستم كې ريښه لري، په داسې حال كې، چې يو شمېر ارواپوهان لا تر اوسه په دې ټينګار كوي، چې بويه Premenstrual Syndrome د خپګان په ناروغۍ كې ونه شمېري؛ خو ډېرى  يې په دې ټينګار كوي، چې بويه دغه ناروغي د يوې جدي او كرغېړنې ناروغۍ په توګه خلكو ته ور وپېژني، چې اوس مهال دغه ډول خپګان يا ناروغي د هورموني، خوړنيز رژيم، ورزش او نورو شيانو او تزريقاتو په وسيله درمل كوي .

موسمي عاطفي ګډوډۍ Seasonal Affective Disorder

كه څه هم دا سكالو جوته شوې ده، چې ډېرى خلك د كال په آخر يانې ژمي كې د خپګان په ناروغۍ اخته كېږي ؛ يوازې په دې پار، چې د كال په پيل كې د پسرلي څخه خوند اخلي او هر ځاى شين وي ؛ خو په دې وروستيو كې يانې اوس اوس رنځپوهانو دا منلې ده، چې Seasonal Affective Disorder  په رښتينې توګه يوه ګډوډي او ناروغي د انسان په وجود كې پيدا كوي ؛ ځكه چې دغه ډول خپګان د يو شخص په هورمون كې د حساسيت له مخې پيدا كېږي، چې د ( ملاتونين ) په نامه يادېږي او له صنوبري غدې څخه ترشح كېږي .

د لمر وړانګې د دغه هورمون ترشح نورې هم زياتوي، په داسې حال كې، چې د لمر كموالى لكه ژمى هغه تحريكوي، رنځپوهان دغه ډول ناروغي په لمر درمل كوي، په دې مانا، چې په دغه ناروغۍ اخته وګړي، په يو ډول ځانګړي نور كې، چې د طبيعي لمر په څېر دى  په يو ځانګړي ځاى كې كښېنوي  ؛ خو په زړه پورې لا دا ده، چې دغه ډول ناروغي بريالۍ شوې هم ده. په دې مانا، چې دغه ډول درملنه نسبتاً نوې ده او دا د هغو خلكو لپاره يو ښه زېرى دى، چې په ژمي كې په دغه ډول ناروغۍ اخته كېږي، هيره دې نه وي، چې بويه دغه ډول درملنه  د څانګوالو او تخصصي  خلكو له څارنې لاندې ونيول شي او دې ته دې نوره وده هم وركړل شي .

د ناروغۍ او درملو د لګښت په اړه خپګانونه :

سربېره پر دې،چې پورته ذكر شول هغه خپګانونه، چې شيدايي يانې دوره يي او شيميايي دي، درېيم ډول خپګانونه هم شتون لري، چې دغه ډول خپګان د ځانګړو ناروغيو او يا  درملو له خوړو څخه پيدا كېږي، لكه: تجويز شوي درمل او غير تجويز شوي درمل ( هرډول الكولونه ) او غير مجاز درمل .

مغزي سكته :

په اټكلي توګه دېرش تر پنځوسو پورې كسان، چې مغزي سكته يې كړې ده، ټول د خپګان له لاسه دي، يانې كله چې د خپګانپه ناروغۍ اخته شوي دي ؛ نو دوه كاله وروسته يې مغزي سكته كړې ده، يو شمېر مغزي سكتې كېداى شي، چې د طبعي ضايعاتو له امله رامنځته شوې وي.ناروغ د هغو ناكاميو له كبله، چې مخكې تر سكتې ورته پېښې شوې دي، د ناهيلۍ احساس كوي، ساده فعاليتونه، چې موږ ټول يې ترسره كوو، لكه : خبرې كول، پر لاره تلل، ډوډۍ خوړل، كالي اغوستل او حتا سم فكر كول، نو په دې اساس دلته وينو، چې د مغزي ناروغ خپګان دومره د تعجب وړ نه دى  ؛ خو يو شمېر نور خپګانونه هم وجود لري، چې په مغزي سكتې پسې وروسته تر سترګو كېږي او داسې برېښي، چې شيميايي بدلونونه په مغز كې دننه اغېز ښندي . ډېرى مغزي سكتې د مغزي زيانونو لامل كېږي ، چې دغه كار د دې شونتيا لري، چې په مغز كې دننه د وينې تويېدو يا وينې پرنډ كېدو لامل شي او يا شريانونو ته د اكسيجن د نه رسېدو له امله دغه پېښه رامنځته شي ؛ نو په همدې لاسوند ځانګړي مغزي سلولونه له منځه ځي، چې په مغز كې د شيميايي ځوابونو د بدلون لامل كېږي .هغه ځوابونه، چې په مغز كې دننه د هيجاني ځوابونو كنترولوونكي دي .

كه څه هم د مغز ي سكتې ناروغ د ګډوډۍ په جديديت او نوي والي كې خپل ځانګړى رول لري ؛ خو خپګان يوه تپل شوې جنبي اغېزه لري ؛ نو په دې اساس تاسې بويه تل د خپګان د نښو نښانو پر وړاندې كه هغه څرګندې وي يا ناڅرګندې، چې د مغزي سكتې لامل كېږي مخكې له مخكې په بشپړه توګه چمتوالى ولرئ .

د زړه حمله،  جراحي او شديده ناروغي :

مغزي سكته يوازې يوه ناروغي نه ده، چې خپګان د يوې جنبي اغېزې په توګه له ځان سره ونغاړي ؛ بلكې خپګان او په غالب ګومان تر دې هم شديده، د هغو  وګړو معمولي غبرګون دى، چې د  زړه د جراحي عملياتو لاندې وي او يا هم د زړه حمله پرې راشي .

يو شمېر رنځپوهان په دې اند دي، چې دغه ډول خپګان ناڅاپي غبرګونونه دي، چې د بدن يو غړي ته رسېږي، هغه هم يو داسې غړى چې د هيجاني بارونو څخه ډك وي، يانې لكه زړه، دغه مساله د دې  لامل كېږي، چې انسان ومري، يانې خپګانونه سر په سر كېږي او ټول يودم  په انسان بارېږي، چې همدا لامل دى انسان ورته د ټينګې نه وي او ناڅاپه يې زړه ودرېږي او مړ شي .

پاركينسون ناروغي

د تجريك Irritable Bowel Syndrome منلو كولمو او نورو شديدو ګډوډيو د نښو نښانو ځاى :

خپګان  د پاركينسون په ناروغۍ ډېر ى اخته خلك اغېزمن كوي، د دغه خپګان يوه برخه كېداى شي، شيميايي اساس ولري، په دې واقعيت سره، چې د پاركينسون ضد درمل په دغه ناروغۍ اخته شخص ته صحت او روغوالى ور په برخه كوي، د خبرې پخلى كوي او په عين حال كې، دغه مساله د ورځنۍ ناروغتيا د زياتوالي او طبيعت د كمزوروالي سره سم د هيجاني اساس درلودونكى هم دى . دغه ډول ناروغان پوهېږي، چې د دوى د ذهن ګډوډۍ لپاره كومه درملنه او يا ....شتون نه لري او دغه راز دغه ناروغي، چې تر كومه ځايه غځېږي تر هماغه ځايه خلك ټول له ځمكې وركوي، كه چېرې په دغه ناروغۍ اخته خلك هسې معمولي لږ كار هم وكړي، نو له پښو يې غورځوي، پر دغو شيانو سربېره د كب سختوالى او كلكوالى هم د پاركينسون ناروغۍ ته ډېر مضر دى او په ناروغ شخص دومره فشار راوړي، چې لكه د خپګان په ناروغۍ چې اخته وي، خلك له هغه څخه لرې والى غوره كوي او له لرې ورسره د هرې خبرې سوال او ځواب كوي او هېڅكله كوښښ نه كوي، چې له دوى سره نږدې كښېني او يا ورسره ... وكړي . كه څه هم د تجريك منلو كولمو ناروغي يوه فزيكي ناروغي ده ؛ خو د Xاشعه او نور ډېرى طبي وسايل او ...دغه ناروغي نشي تشخيصولاى . رنځپوهان او ډاكټران كوښښ كوي، چې په دغې ناروغۍ اخته كسانو ته ژر قناعت وركړي او په دې يې پوه كړي، چې دوى د سرطان ناروغي نه لري ؛ بلكې يوازې د خپګان په ناروغۍ اخته دي، كه څه هم دغه ناروغي له هغې نه هم سخته او ... ده ؛ خو ناروغانو ته ډاډ وركول د ډاكټرانو پازه ( مسووليت) ده .

 ډېر ځله ناروغان  له دوى سره قناعت كوي او خبره يې مني ؛ خو ډېر ځله په اندېښنه كې هم وي، هغوى داسې فكر كوي، چې د دوى ډاكټران ګومان كوي، چې دوى خيالي او موهومي ناروغي لري او اصلاً دوى هېڅ ناروغ نه دي، نو په داسې حالاتو كې غبرګوني ناروغي يوه عادي خبره ده، له هغه ځايه، چې هيجاني مولفه هم د اختلالاتو لكه IBS شتون لري ؛ نو د شخص اكر د خپګان په وسيله نور هم ترينګلى كېږي او د باطلي لړۍ په ګړۍ كې ناكامي او درد رامنځته كېږي .

ډېرى نورې ناروغۍ لكه، د معدې ناروغي، د كولمو ناروغي، د كرون ناروغي، د خېټې دردونه او د كوليتيس زخمونه هم كولاى شي، چې په ناروغۍ اخته شخص ته د خپګان ناروغي  پيدا كړي، هغه اشخاص، چې نه يوازې په ډېرى حالاتو كې د بې ارزښتوب انګېرنه كوي، بلكې د قطعيت او جديديت په نه شتون كې د نښو نښانو ځاى او ټولنيزو موقيعتونو څخه لرې والى كوي .دغه اكر هغوى د انزوا پر لور راكاږي داسې انزوا، چې د هغوى د خپګان د زياتوالي لامل كېږي .

دمفاصلو درد، ديابت، د وينې فشار، سرطان او ...ټول هغه رنځونه او ناروغۍ دي، چې دهغوى د خپګان مولفه ده .

د خوراكي توكو په خوړلو كې ستونزه :

كه څه هم لاس ته راغلي شمېرې د څېړنې پر اساس ډېر سره توپير لري ؛ خو له څلوېښتو تر شپېتو پورې ښځې، چې د خوراكي توكو په وسيله د درملنې لاندې نيول شوې دي. دا يې څرګنده كړې، چې پخواهم په دغه ناروغۍ اخته وګړي د درملنې لاندې نيول شوي و .

خپګان ډېرې نښې نښانې، لكه: كمزورتيا، د وزن زياتېدل، د ستړيا او لټۍ احساس، غوسه، د يو چا ښكنځل  بې اشتهايي،  ډېره اشتهايي او  عصبي بې اشتهايي او ډېره اشتهايي .

ډېرى هغه وګړي، چې ډېره اشتهالري اقرار كوي، چې خپګان تر تناول او تهوع وروسته پر هغوى واكمن شوى دى، چې دهغې خورا ډېرې سختې اغېزې د خوراكي توكو خوړل دي. دغه جنبي اغېزې د غاښونو د تل درد كولو، د وينې او ستوني نه  د تل وينې بهېدلو، د معدې اسېد دعادي اكر په پرتله تل زيات وي ، چې دغه كار د هيجان له پلوه  هغوى لپاره په كراتو_ كراتو خورا  ځورونكى دى، حتا ډېرى خلك د خوراكي توكو د نه خوړلو له خلاصون څخه تر ټولو ښه او غوره لار مرګ او ځان وژنه ګڼي، بې له دې، چې پخلپه يا كورنۍ يې دې ته ځير شي، چې خپګان د دغسې مولفې تر ټولومهم او آر لامل دى .

اجازه لرونكي درمل :

خپګان ډېرى وخت د تل درمل خوړلو څخه چې د وينې فشار، بېړنيو حالاتو، د زړه له ناكراريو او وزن زياتوالي (په ځانګړي توګه كله، چې انسان د ځانګړو درملنو څخه ګټنه كوي ) په نامه خوړل كېږي ، هم پيدا كېږي .

د مواليد او كورتيكو استروئيد د كنټرولولو تابليتونه هم كېداى شي د انسانانو نورمال اكر( حالت) كړكېچن او د خپګان په ناروغۍ واړوي .

زاړه اشخاص د درملو د كارولو  له  غبرګونونو  سره هم ډېر حساس دي ؛ ځكه چې د عمر د زياتوالي سره د ميتابوليزم د كړنو سرعت هم زياتوالى مومي.

ډېرى وخت درمل د وجود د وزن  زياتوالي له مخې وركول كېږي، نه د آرې ناروغۍ او عمر د زياتوالي له مخې، ددې په ترڅ كې دا هم كېدون لري، چې زاړه خلك دا هير كړي، چې درمل يې خوړلي دي او كه نه ؛ نو په دې صورت كې كېداى شي دوه يا درې ځلې خپل درمل وخوري . سربېره پر دې يو شمېر ښاري سپين ږيري او كليوال ځوانان ډېرى ځلې د كور په تاخچو كې د موجوده درملو څخه هم ګټنه كوي او بې له دې، چې ځان پرې پوه كړي، چې دغه درمل د كومې ناروغۍ لپاره دي، هغه خوري او چې كله بيا ډاكټر ته ځي ؛ نو دغه خبره ترې يا هيره شي او يايې ترې پټه كړي ؛ځكه چې پوهېږي دغه درمل سهي (صحيح ) درمل نه دي ( كوم اهميت نه لري او بې ارزښته دي ) په داسې حال كې، چې دغه درمل ډېر ارزښتناكه او خطرناك دي او كېداى شي ډېر كمزوري درمل او ناروغۍ هم پسې تيزې او ګواښونكې كړي .سربېره پر دې ډېرى درمل د الكولو فيصدي هم لري، چې پخپله همدغه شيان خپګان زېږوي او د خپګان آر لاملونه بلل كېږي ؛ نو په دې اساس د هغو درملو سره، چې ستاسې دكور كوم مشر يا ... په تاخچو كې ايښي دي، ډېر احتياط وكړئ د هغوى نومونه له ځان سره وليكئ او كه چېرې وخت يې نه و تېر شوى ؛ نو د هغو ناروغانو لپاره ترې ګټنه وكړئ، چې هم طب ويلي وي او هم ستاسې نورو ملګرو او ... ازمايلي  وي .

كه چېرې تاسې د خپل كوم ملګري يا ...كور ته ورشئ او د هغوى المارۍ يا تاخچې هسې د ټوكو په ډول له ځان سره يادښت كړئ ؛ نو د ډېرې حيرانتيا څخه به درته خندا درشي او تعجب به وكړئ، چې دا نو المارۍ ده او كه وړوكى درملتون .

ستاسې د خپګان په ناروغۍ اخته شويو ملګرو د مرستو لپا ره دولس عملي وړانديزونه

 ويليام استايرون William Styron   پخپل وروستي كتاب " د نه ليدلو وړ تياره يا د ليونتوب برخليك "كې د خپل خپګان ناروغۍ د ستونزو او ګړاوونو په اړه ليكي :  دغه ناروغي د نورو جسمي ناروغيو څخه ډېره خطرناكه او ګواښونكې ده او يوازې مرګ ددغې ناروغۍ نه خلك ژغورلاى شي، نوموړى زياتوي : " خپګان د ډوبېدو يا زندۍ كېدو په څېر دى او عذاب يې ډېر سخت دى، هغه كسان، چې په دې ناروغۍ نه دي اخته شوي او يا يې د دغې ناولې ناروغۍ خوند نه دى څكلى، درد او عذاب يې ورته هېڅ د تصور وړ هم نه دى او نه پرې باور كوي ؛ خو په ډېرى حالاتو كې دغه ناروغي انسان وژني، دا ځكه چې په دغې ناروغۍ كې زړه تنګوالى او ناكراري د زغملو وړ نه ده " .

په داسې حال كې، چې د استايرون د كتاب په شرحه كې د دغې ناروغۍ د درملنې لارې چارې هم ليكل شوې دي ؛ خو كوم دى هغه زغم، چې انسان يې په دې برخه كې وكړي .

دغه كتاب د خپګان د ناروغۍ اخته كس د كورنۍ لپاره هم، چې د نوموړي د ناروغۍ تر اغېزې لاندې راغلي دي، د حل لاره ښيې.هغه كتابونه، چې د خپګان لپاره ليكل شوي دي په كراتو_ كراتو په كې دغه خبره ذكر شوې . هغه كسان، چې د خپګان د ناروغ د كورنۍ غړي دي، ډېرى ځلى يې غوښتي، چې د خپل ناروغ سره مرسته وكړي ؛ خو په دې برخه كې يې ځان نا توانه احساس كړى دى او نور يې هېڅ هم نه دي ويلي، په واقعيت كې دغه سكالو د دغه كتاب د ليكلو اره_ محركه او ... سكالو ده . ستاسې رنځ او عذاب هم كېداى شي، چې د معذب شخص په څېر وي ؛ ځكه چې ستاسې د پاتيالۍ ( ناكامۍ) انګېرنه د نوموړي شخص د ژغورنې په موخه او د دغې انګېرنې سره يو ځاى، چې آيا هغه څه چې ستاسې په وس كې دي  د نوموړي شخص سره مو كړي دي او كه نه ؟ پر تاسې  فشار راوړي  او تاسې يې زبېښلي ياست .

تاسې د خپل ملګري د لاسه وركولو عذاب انګېرئ، البته د منځه تللو يا مړه كېدلو عذاب نه ؛ بلكې د خپګان له آمله د بېلتون او جدايۍ غم او عذاب . دغه اكر يوې داسې شېبې ته ورته دى، لكه تاسې، چې په يو غر ولاړ اوسئ او ستاسې د كورنۍ يو غړى په بل غره كې توپاني سيلاو په مخه كړى وي او تاسې هم په رډو_ رډو سترګو ورته گورئ ؛ خو هېڅ مو هم له لاسه ونشي او يوازې برند_ برند ور ګورئ او په بغارو پسې وژاړئ . په داسې يو اكر كې كه تاسې هرڅومره توره وكړئ، ټوله توره به مو همدا وي، چې يو څو يخونو باندې منګولې ښخې كړئ او ...

د دغې ناروغۍ له ژنيتيكي شونتياو څخه د والدينو لپاره خبرتيا، چې اولادونه يې د خپګان په ناروغۍ اخته شوي دي، يوازې د ګناه او شرمېدا احساس لري .

كله چې د خپګان له ناروغ سره مخ كېږئ، ستاسې زغم به هم متزلزل شي او داسې تجربه به پيدا كړئ لكه تاسې، چې هم د خپګان له ناروغ څخه ډېر په تنګ او ستړي شوي ياست او تل به ددغې ناولې ناروغۍ څخه د خلاصي په غم كې اوسئ، چې څنګه ترې ځان او خلك وژغورئ .تر ټولو ښه خبر يا زيرى دادى، چې په ډېرى حالاتو كې خپګان ښه كېږي او له منځه ځي ؛ خو كه لږه بې احتياطي وشي ؛ نو كېداى شي، چې دويم ځلي بيا درباندې را وګرځي؛ خو لږ بد خبر دادى، چې د دغې ناروغۍ درملنه وخت ته اړتيا لري . 

كه څه هم د خپګان ناروغي لكه د پانګې اچونې د خبرو يا بحث په څېر اوږد مهاله نه ده اوپه يوې غونډه كې هم شونتيا لري، چې ورغول شي او يايې درملنه وشي .

دغه راز يو ځل درمل خوړل او يا د ګرانې مور يو ځل ښكلول او ددې خبرې كول "چې هرڅه به ښه شي " هم هېڅكله ناروغ نشي ښه كولاى .

په ډېرى مواردو كې بويه اړوند ډاكټر يو ځل دوه د ناروغ لپاره درمل وربدل كړي ؛ ترڅو د هر ناروغ ځانګړي او اختصاصي درمل ومومي .هر ډول درمل تر نويو درملو بويه څو اونۍ دمخه او څو اونۍ وروسته په ناروغ وازمايل شي او د دې په ترڅ كې ځينې ځانګړي درمل هم بويه ناروغ ته وركړل شي .

په پاى كې د خپګان ناروغ د وخت په تېرېدو سره آرام او بې له ځنډه  دا توان پيدا كوي، چې د پخوا په څېر بيا روغ او كرار شي او خپل ژوند په عادي توګه پرمخ بوځي. صبر او زغم، چې ډېر مو اورېدلي دي، ډېر بويه ستاسې ملګرى او يار وي او په هر اكر كې ترې ګټنه وكړئ .

كله چې ستاسې د پاملرنې وړ شخص د خپګان په ناروغۍ كې راښكېل وي ؛ نو كېداى شي، چې يو څه وخت ستاسې كار ستونزمن وي او په ډېرې سختۍ پرمخ ولاړ شي او كوم كار، چې ډېر صبر او زغم ته اړتيا لري ؛ نو ډېرى وخت ښه پايله لري او په هغه كار كې سړى تر ډېره ځايه بريالى وي . په دغې سكالو پوهېدل د هر انسان لپاره اړين دي ؛ ځكه تاسې به له يوې داسې مسالې سره مخ شئ، چې ځان هم ورسره همغږى كړئ او په دې خبرې به پوه شئ، چې ولې تر دې بريده دغه كتاب ستاسې د وضعيت په ښه والي او غوره والي ټينګار كوي، كه چېرې تاسې پخپله د خپګان په ناروغۍ اخته نشئ ؛ نو شونتيا لري، چې داسې ځايونو ته ولاړ شئ، چې هلته خوشحال طبعه خلك وي او ستاسې ساعت ورسره تېروي؛ نو په همدې اساس دغه كومه خبره ، چې پورته ذكر شوه، تاسې ته به ستاسې د ملګري يا خپل خپلوانو له ډلې څخه هغه شخص، چې په دې ناروغۍ اخته شوى دى، د مرستې لپاره يوه د حل لاره پيدا كړي .

په دغه برخه كې مهم پيغام او"مرسته كول" دي . تاسې نشئ كولاى، چې د هغه درملنه وكړئ  او يا په ملنډو او ... هغه ته ننګونه واچوئ، چې ستاسې په دغه كار سره د هغه يا هغې صحت ښه شي ؛ بلكې تاسې يوازې د هغه يا هغې سره مرسته كولاى شئ .

 

د حل لارې چارې

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه بیستم آذر 1386  |

 سيد جمال الدين افغان

سيد جمال الدين افغان
(د ختيځ ستورى)
 

محمد جمال الدين دسيد صفدر زوى و په 1254 ق كال د كونړ په اصعد اّباد كي وزيږېدى.
د سيد جمال الدين افغان كورنۍ د كونړ په اسعد اّباد كي اوسېدله خو د امير دوست محمد خان په وخت كي د ځينو اړتيا وو له مخي د هغه په امر د سيد پلار له كورنۍ سره كابل ته راغى او هلته مشت شو.
د سيد زده كړه:
سيد جمال الدين افغان په اووه كلنۍ كي په خپل كور كي د دوديزو پوهنو په زده كړه پېل وكړ. دى ډېر ځيرك او هوښيار و، دفكر پراخي يې دونه وه چي په لږ وخت كي يې د وخت دود نړي پوهني ټولي زده كړې ان چي استادانو يې هم له نبوغ او فكر څخه ګټى اخيستلې.
افغان سيد پر اتلس كلنۍ صرف، نحوه، معانى، بيان، نوى او زوړ تاريخ، تفسير، حديث، فقه، اصول، عقايد، كلام، منظق، رياضى، هندسه او طب ختم كړل. ده له ډېر ځراكت او قوى ذهن سره پراخه مطالعه هم كوله او په هر برخه كي يې د خلګو د ويښتا په او هوسايني له پاره يو نوى نظر او پېغام ډګر ته راا ايستى چي دا دده د نبوغ ښه بئلګه او د ذهن د پياوړتيا څرګنده نښه ګڼل كيږي چي د خپلي بيساري پوهي په بركت يې كور، كلى، هيواد او دنوۍ ډېر هيوادونه ويښ او د ژوند په رستينې مانا پوه كړل او د هغوى بيده وجود ته يې د ويښتا په روح ننيستى.
كابل تر تګ مخكي يې په كونړ كي ه سيد فقير بادشاه څخه دينى او عربى پوهنى زده كولې او په كابل كي يې بيا د ګداى ګذري په ماجت كي له لويو پوهانو څخه لوست كاوه. د وخت په تيرېدو سره پردې زده كړو قناعت ونكړ او د پوهى مينى تر هنده ورساوه.
د پوهى او زده كړې په لار كي يې د هيڅ ستونزو او خنډونو پروا نه كوله. سيد افغان په هند كي يو كال او څو مياشتي تيري كړې. پر تېره زه كړه يې نوي پوهه د نوو اصولو سره زياته كړه يانى سيد مخكي په عربې، فارسي او تركى علوم لوستلي و واو په همديې ژبو ږغېدى په هند كي يې انګلېسي او اردو هم زده كړه. سيد چي پخوا يې فلسفه د عربې پوهنو سره يوځاى ويلېگ وه دا وخت يې په هند كي د نوي فلسفې په كارولو سره چي له اروپا څخه يې ځرك رارسېدلى وزده كړه. سيد دا مهال د پوهي او اخلاقو نوى لار پرانيستله دى په هند كي پر يوه ځاي ديره نه شو بلكى غوښته يې چي د هند هري سيمي ته ولاړ شي، د خلګو سره وګوري او د هغوى د ژوند په اړه خبري ورسره وكړي. په دې كوګه په ټول هند كي وګرځېدى او په هر ځاى كي يې له خلګو سره په ټولنو او غونډو كي وليدل اود خپل سفر پر مهال يېد هغو ځايو اصول او احوال ځانته ښه روښانه كړل. سيد ته پر يوه ځاى پاته كېدل د خفګان خبره وه ځكه يې نو د نړۍ ډېرو برخو او هېوادو ته په مناسب وخت كي سفرونه وكړل او د هري سيمى اوهيواد خلګ يې د ژوند د رښتينى مانا د پوهېدو له لپاره راپور ته كړل. سيد افغان له هنده مكې شريفي ته ولاړ، حج يې وكړ اود عربو خوى، كړه وړه اودودونه يې وليدل او ډېره ګټه يې ورته وكړه. ترحج وروسته بيرته افغانستان ته راغى چي دا مهال لوى پوه او نابغه ځني جوړ شوي و.
كله چي بيرته هيواد ته راستون شو نو د وخت حكومت دده د ځراكت او پوهي امله ورته د حكومت په حاكمه درجه كي اوچت او لوړ ځاى وركړ. څه وخت چي امير دوست محمد خان هرات ته د وراره او زوم سلطان د احمد خان تسليم كړه او وروسته د وربيښي ناروغۍ له امله مړ شو، وروسته محمد خان د زامنو تر منځ شخړي رواني وې امير شېر علي خان او محمد اعظم خان تر منځ دواكمنۍ پر سر شخړه روانه وه دې پيښو سيد افغان ډېرو زوراوه، كه څه هم د محمد اعظم خان ملګرى و، سيد افغان دا مهال اووه ويشت كلن و او د وزارت تر جوكۍ رسېدلى و،د محمد اعظم په زړه كي يې خورا ځاى نيولى و اوتل به يې مشوره ورسره كولْ، سيد افغان ده ته په هره برخه كي د نوى فلسفې له مخي پوهه وركړې وه، ده هم د واك پر مهال دده لار ښووني منلې.
كله چي امير شير علي خان، محمد اعظم خان ته ماته وركړه نو سيد افغان ته يې بلنه وركړه، خو هغه ونه منله، د محمد اعظم په ماته يې اراده له لاسه وزكړه او د امير شير علي خان سره يي هم مرسته ونكړه. دا مهال سيد د خپل ځان له پاره وضعه سمه ونه ګڼله ځكه يې بهر ته د تګ هوډ وكړ. ددې له پاره چي خپل هيواد او خلګو ته يې خدمت كړى وي نو امير شير علي خان ته ورغي او د رخصتېدو پر مهال يې هغه دهيواد د پرمختګ په نيت ځيني مواد وړانتدي كړل لكه په كابل كي د يوې چريدې خپرول، د افغانستان د سياسي خپلواكي اخيستلو اعلان، د كابينې جوړونه، د عسكرو منظمول، د ملي ژبي پښتو پالل او بدا يول، د ښوونځيو جوړول، سړكونه جوړول د پستې او مخابرې وسايل برابرول او نور...
دارنګه د سيد په باره كي وايي چي ده محمد افضل خان ته پوره درس وركړې و. كه چيري افضل خان باچا سوى واى نو به سيد افغان د خاوري د اّبادۍ، خپلواكۍ د ګټلو په لار كي او د خلګو د هوسا ژوند له پاره نه تسړي كېدونكي خدمتونه كړى واى، تر دې وروسته سيد افغان له خپلي خاوري په ژوند ولاړ او تر مړينى وروسته پسله ډېره وخته تش تابوت اوهډوكي ګران هيواد ته په خورا درنښت راوړل شول او د كابل پوهنتون په منځ كي ښخ شو.
چي په هيواد د كورنيو ورانوونكو جګړو په ترځ كي نه يوازي داچي ژوندي انسانان مو بې پټ هاو په خاورو ومنډل سول بلكي له مړو اومزارونو سره هم دښمنۍ وپالل سوې. چي په دې ترڅ كي د سيد افغان قبر هم دا ډول وران او په بې شمېره مرميو سورۍ، سورۍ سو، چي ته به وايي د ډېر منظم پلان له مخي دا كار سوي دي. زموږ د خاوريوانسانانو ادرين غليمانو يوازي په دې زړه نه سړېدى چي نن او سبا ته مو اور واچوي بلكې د پرون د وياړونو پر تندي يې هم داغونه راكښېښول...
كه څه هم د سيد افغان د ژوند اړخونه په څو پاڼو او كتابو كي نشي ځاييداى او د هغه د وياړلي ژوند په اړه كتابونه ليكل په كار دي، چي دده د ژوند او اثارو په برخه كي مالومات بشپړ سي. خو دلته ددغه ستر انسان په اړه يو څو ټكي روښانوو. سيد جمال الدين افغان د ختيځي نړۍ ستر عالم، لوى سياست بوه، مبارز او انقلابي و، دى نه يوازي پوه او مفكر و بلكي له پوهي او مفكورې سره عمل هم ملګرى كړي و، ځكه نو د عمل او مبارزې د لاري اتل او مخكښ ګڼل كيږي، دده دعمل له پاره بايد داووايو چي دده پيغامونه او نظريې دي، چي هر وخت او هره ورځ يې په بيلو، بيلو هيوادو او خپلو تاليفاتو كي ځاى كړي دي، دده دا پيغامونه يوازي د يوې ورځي او يوه تن له پاره نهوو بلكې هغه مهال د هغو قومو او هيوادو د ويښولو له پاره لوى درس و چي د استعمار تر تتۍ لاندي و واو خورا ښه بېلګه يې دعروۍ الوثًى مجل هده.
ده د نړۍ پر مخ مسلمانان چي د اروپا له خوا تر ښكېلاك او تيري لاندي وو د يوه لاس ګوتي ګڼلې او ددغه ښكېلاكي واكمنۍ د ختمولو له پاره يې دوى يو والي او ورورۍ ته رابلل چي ځانونه خپلواك او هيوادونه يې له ښكېلاكه وژغورل سي او پردى وان ونه توانيږي چي ددوى پر مادي او مانيزو شتمنيو خېټه واچوي ستر سيد د ښكېلاك د ناوړي پاليسۍ وركولو له پاره په هر هيواد كي هر قامته خپلي سوي، سوي نارې په ډېر حراكت اوزړورتيا سره وهلې او دايې لويه هيله وه چي د ښكېلاك (استعمار) تور ټغرله دغو هيوادو څخه ټول كړه سي. ده غوښتل چي دا هيوادونه د مفكورې او عمل له لاري راويښ كړي د پردي دښمن پر وړاندي كلك و د ډيري او استعماري نقښې يې وراني كړي او په پاى كي وكولاى سي چي د استعمار كور ځنځير د تل له پاره له خپلي غاړي وباسي.
همدارنګه سيد افغان تبعيض او تفرقه نه منله، هه ته انسان انسان ښكراېدى، تور، سپين او ژړ يې يو وجود ګڼل. دده دالوړه مفكوره هر ځاى په هر هيواد كي جوته سوې ده. ياني دى چي به هرځاى ته ولاړي ځان يې د هغه ځاي او د هغه د ځاى د خلګو ګاڼه، هند ته چي ولاړي، هندوانو، د هند مسلمانانو او نورو توكمونو ته يې د مبارزې مفكوره وركړه او ځان يېد دوى يو غړى ګاڼه حو چي هند ځان داروپا له ښكېلاكه خپواك كړي مصر او ايران ته چي ولاړ، هلته د هغوى په درد دردمن و او د ښكېلاك د وركېو لاري يې ورښولې، تركيې تهچي ولاړ، هلته د تركانو وروڼو په غم كي ځان كډ باله، دى چي به هرځاى تليى، هلته به يې د هغه له پوهانو اومخورو سره كتل او هغوى به يې خپلواك اوسرلوړي ژوند ته هڅول چي خپل ولس د ښكېلاك ختمولو له پاره پوه او ويښ كړي.
د سيد افغان مفكوره تدرې هم لوړه وه، ځكه هغه انسان د اسنان په نوم پېژندى چي بايد د نړۍ پر مخ خپواك ژوند وكړي، د نړۍ مخ سيد افغان ته د يوه كور حيثيت درلود او نړيوال يې د يوې كورنۍ غړي بلل.
موږ په پوره باور سره ويلاى سو چي دى له يوې بيوزلي كورنۍ څخه راپورته سو او په خپله پوهه يې كور، كلى، هيواد، ختيځ او لويديځ روښانه كړ، دده شخصيت ډېر اوچت و، دده په باب پوره او بشپړه ليكنه البته زموږ د توان خبره نه ده او نه هم موږ دده ديادوني حق ادا كولاى سو. دده د سرت تاريخي او نړيوال شخصيت يادونه لكه څنګه چي دده له شان سره لازمه ده موږ نه سو كولاى دده په اړه چي هرڅه ويل سوى او ليكل سوي دي بيا هم لږ دي، ښايي او لازمه دهچي د وخت چاوراكي زموږ دغه ستر افغان ته پام واړوي په اړه يې ملي او نړيوالو سيمنارو او سرتو سترو غونډو ته لار هواره كړي. چي له يوې خوا دده ستر انسان حق اداء سوى ويا و له بله پلوه زموږ ځوان نسل د هغه له بيساري ستر ارمان او اوچت شخصيت سره ښه ډېر اّشنا سوى وي. ګوندي وي چي افغان ځوان نسل وكولاى شي دستر سيد افغان د پوهي تفكر او لوړ ارمان په رڼا كي ځانته د ژغورني يوه روڼه لار پيدا كړي او د روانو بدبختيو له تورو تاريكو څخه ځان راوباسي.
د ستر سيد افغان شخصيت د نورو په نظر كي:
ډېرو بهرنيو پوهانو د سيد افغان د لوړ پوهنيز شخصيت په اړه ډيري ژوري او علمي نظريې څرګندي كړي دي، چي په دې لنډه مقاله كي يې بشپړ بيان نسو راوړلاى، خو بيا به هم د څو تنو د نظر په لنډ ډول راواخلو.
چارلزايدمز ليكي:
ددې نامتو عالم كارنامې او كار روايي د يوه ځانګړي هيواد د سمون له پاره نه وې بلكې د ټولو اسلامي هيوادو له پاره وې. زموږ ددې خبري ثبوت د هغه څرګند اوجوت نظردى چي د ګران هيواد افغانستان، مصر، تركيې، ايران او هندوستان په باره كي يو شان وې، ده په هر هيواد كي د وينا او تبلغ په پايله كي يو ږوږ پيدا كړى و او بيده خلګ يې د خپلو حقونو د ترلاسه كولو له پاره يې راويښول.
مرسيو ميستل ليك:
د لرغوني او تاريخي افغانستان نامتو پوه او سيد هري خوا ته چي تللى دي، د تلو سره سم يې هلته ذهني انقلاب راوستلى دي او دده ددغه خوڅښت او ښور پايله وه چي په ختيځو هيوادو خلګ د خپلو حقو د ترلاسه كولو له پاره راويښ سول...
د امريكا يو پوهوايي:
سيد جمال الدين افغان د لوړي فلسفې خاوند، د فصاحت او بلاغت پر ډګر تر هر چا پا تر ټولو دمڅه و، لوى سياست پوه او د كللكو دلايلو څښتن و، ډېر زړه و راو همت بئگلګه ګڼل كېده، په خبرو كي يې زياته اغېزه وه، په خپل وخت كي د نړۍ په خلګو كي د دونه عزت خاوند و چي لږ سيالان يې درلوده، ډېره پخه اوعلمي تجربه يې درلوده چي موږ يې پوره مننه كوو...
دا هم د ستر سيد يو قول:
وهم:
اې لويه خداي! زموږ له سترګو دوهم پردې پورته كړې چي حقايق هغسي ووينو لكه څنګه چي دي او په توګه له بد مرغۍ او ګمراهۍ وژغورل سو.
لويه خدايه! ته وهم ټپ كړې ځكه كله، كله وهم د بېرو هنداره سي اوډاروونكي څېرې پكښي ليدل كيږي او كله، كله بيا بې حقيقته خوشالي سړي ته ځلوي. وهم په هر حال د حقيقت حجاب دى او پر ليمو باندييوه پرده غوړوي، وهم د ارادې واكمن دى او پر عزم باندي غالب له ده شرزيږي او خير كښتي، نو ځكه وهم د شر بابيلونكي او د خبر شړونكي دى، وهم كمواكه غښتلى ښيي، نژدې ليري ايسوي، د امن ځاى له خظره ډك څرګندوي او د پنا ځاى د مرګ خوله ښكاره كوي.
وهم وهمېدلي له ځانه بې خبره كوي او له صحيح حسه يې ليري بياي ې موجود يې په خيال كي معدوم راځي او معدوم يې موجود وهمېدلى په يوه بې حقيقته دنياګي اوسي او په يوه داسي عالم كي ځان ګڼي چي ليدل يې ناشوني دي، وهمېدلي په دغه خيالي عالم كي د مېرګي نيولي په څيرلو څي يو څي كوي هډو نه وهيږي چي څه كوم؟ څوك ولاړه؟ څوك راغله؟ څه راكړه سوه څه راڅ يو وړل سوه؟ وهم يو ناولي روح دي چي د انساني نفس هغه مهال په پېڅه كيږي چي هغه د ناپوهۍ او ناخبرۍ په ترايو كي ګوډ، ړوند كيږي او له ويري هيسته هڅه كوي حقايق چي پټ سي نو وهم ټيګيږي او ارادې تر خپل واكل اندي كوي. وهمېدلي د ګمراهۍ چول ته غورځوي، پر ناليدلو او كږو وږو لارو يې سر كوي، څو بيخي د مقصد لوري حتي ورك كړي.

 

|+| ليكوال سيدي در پنجشنبه پانزدهم آذر 1386  |

 سقراط او حاكم

سقراط او حاكم

يوه ورځ سقراط لمر ته ناست او بيتاوي يې كاوه چه ناڅاپه د هغه ځاى حاكم پر هغه لاره تېرېدى خو سقراط ورته ولاړ نه سو.
د حاكم نه خاطرباشانو څخه يو نفر وروړاندي سو، سقراط يې په پښه پوري واهه چه ولي د حاكم د درنښت ته ولاړ نه شوې؟
سقراط ورته وويل حو: زه هيڅكله د خپل مريې دمريي درنښت نه كوم او نه ورته ولاړېږم.
حاكم چه دا خبره واورېده نو په خپله وګرزيېد او پوښتنه يې ځني وكړه چه ته له څه سببه وائې چي زه ستا د غلام غلام يم؟
سقراط ورته وويل اّيا ته د خپل نفس او غضب تابع نه يې؟
حاكم ورته وويل چه! هو يم.
نو سقراط ورته وويل چي: دغه دواړه زما غلامان دى نو ته هم په رښتيا سره زما د غلام غلام ي.
تر دغه سوال او ځواب وروسته حاكم ورته وويل چه: راځ هزما سره ولاړ سه چه ښه خوندور خواړه او ښه ښه جامې دركړم.
سقراط ورته وويل چي: انسان د عقل په مقتضي په ژوند كي دومره په كار لري چه ژوند په وساتل شي يعني د لوږي دفعه او دعورت پټوي پرته نه دى وكوم اضافه شى ته اړتيا نشته.
حاكم بيا ورته وويل چه ته ولى زما سره نه ځې او څه مانع لرې؟
سقراط ورته وويل چه زه په هغه شغل اخته يم معنوى ژوند تقريه كوى او له مادى نداتو څخه چه د مرګ سببه ګرځي معرف يم دنيوى نعمتو ته اړتيا نلرم اوكوم شى چه زما په كار دى هغه په هرځاى كي رارسيږي او تر اړتيا ډېر نه غواړم.
په دې وخت كي د حاكم يو ټوكى نفر ور وړاندى سو و سقراط ته يې وويل چه تا ولي د ژوند نعمتونه پر ځان حرام كړيدي؟
ده ورته وويله چه كوم نعمتونه؟
ټوكي وره وويل چه: خونده وري غوښي، ښه ښه شرابونه شګلي ماڼي او نور.
سقراط په ځواب كي ورته وويل چه دغه شيان لپاره نعمت ګڼل كيږي چه ځان له بيزوګانو او نور ژو سره ورته كړى او خپل ګيډه د ژوو مقبره (قبر) وګرزوى ا وفاني جهان په باقي جهان باندي غوره كړى.
(پاي)
رحمت الله "قريشي"
17/11/03
8:00PM

|+| ليكوال سيدي در دوشنبه دوازدهم آذر 1386  |

 جرم

جرم

د يوه ملګري ليدو ته ولاړم  ، په هټۍ کې يې څو نور کسان راټول وو  ، هغه مې تر سترګو نه شو .
 ومې پوښتل : خپله دوکاندار چېرې دى ؟
 يوه وويل :  هغه همدا څو شيبې وړاندې دولتي کسانو موټر ته واچو او له ځان سره يې يو وړ . 
ژر  مې وپوښتل : په کوم جرم ؟
 يوه ځواب راکړ :  په کلدارو يې سودا پلورلې وه  او خبره يې پسې نوره هم وغځوله :
 هغوى همدا ويل چې قانون بايد عملي شي ، افغانۍ د افغانستان هويت دى ، په خپل هويت شرم  جرم دى .
 موږ لا همدې خبرو کې وو ، چې ملګرى مې راننوت .
 په خندا مې ورته وويل :  څومره په غور او فش يې بوتلې ، ماوې  خدازده څو مياشتې به د تورو تنبو شاته يې ، ته خو  بېرته راغلې .
 هغه ځواب راکړ :  ماهم همداسې ګڼلې وه ، خو ښه و جيب کې مې درې زره کلدارې وې چې ور مې کړې زړونه يې رحم شول .

محمد نعمان دوست ، کابل  

 

|+| ليكوال سيدي در یکشنبه یازدهم آذر 1386  |

 دمينې سزا

ليكوال : سرڅېړونكى سيدامين " مجاهد "

دمينې سزا

يوه تاريخي كيسه

كعب مړشو :

ختيځ ښاردشفق تندى د وروستي ځل له پاره ښكل كړ .دشپيلۍ زړه راښكوونكي غږ، له لرې نه غوږ ونوته رارسېده .دبخدي شپونكيوخپلې رمې دڅرپه موخه مخ په وړاندې بېولې چې په همدې وخت كې دګونګي (بوم) شوم اواز دخونې حالات بدل كړل .

يوې ترخې موسكا دكعب شونډې ولړزولې، ژبه يې په خوځېدوشوه اوويې ويل:زما دزړګي ټوټو!دګونګي اوازشوم وي، زه ضرورمرم اوستاسودمورسره يوځاى كېږم، تاسوټول په لوى الله  سپارم، څښتن موساتندويه اوسه .

ګرانه زويكه حارث جانه!...دخورسره دې ښه سلوك كوه اودهغې دخوښې اوزړه كاركوه، هغه خپلې خوښې ته پرېږده، پاك لمنې جلۍ ده، څه چې غواړي ورته يې برابره وه اودهرچاسره چې ناسته پاسته كوي، په مخ كې يې مه خنډكېږه اودهرچاسره چې وغواړي واده وكړي، مخالفت يې مه كوه اودهغې په هكله اندېښمن هم مه اوسه دازماوروستى وصيت دى اوكه چېرې پرې عمل ونه كړې، نوزماهغه ارواچې زماترمړينې وروسته به ستاپرشا اوخواګرځي راګرځي، په تابه لعنت وايي اوپه كركه به درته ګوري .

دمرګي تيزوزري شاهين خپل اوږده وزرونه دكعب پربړستنې وروغوړول اوداروامرغه يې دسينې دپنجرې نه دسترګوپه رپ كې والوت حارث اورابعې ويښتان شكول اونارې سورې يې اچولې وې .

رابعه په لپو-لپواوښكې تويوې اوپه ژړه غونې اواز وايې: پلارجانه! ته لاړې اوزه دې يوازې پرېښـودم .ماخوبې له تاهېڅوك نه لرل چې ورسره مې دزړه خواله كړي واى .

كله چې مې مورپه حق ورسېده، نوځان ته مې په دې تسلي وركوله چې خيردي، پلارخولرم .اوس چې ته هم دهغې سره يوځاى شوې نو، سوال كوم چې اې لويه ربه اواې دكايناتو واكمنه!زماارواهم دهغودواړوسره يوځاى كړه چې په دغه ارته اومكاره نړۍ كې پرته له كوم غمخوراو رښتني خواخوږي اولاس نيونكي ددي نيمګړې دنياګۍ ژوندشونى نه دى .

حارث چې هم يې نارې سورې وهلې اوهم يې دخور زاريواوګيلومانوته غوږو، بې اخياره يې سراوچت كړ، سترګې يې په دسمال پاكې كړې اوپه ژړه غونې اوازيې وويل: خورجانې، په هغه زړكي چې دپلاربې وخته مرګي داغلى، زياتې مالګې مه دوړه وه او نورمې مه ځوروه، آياهېردې شول چې يوه ګړۍ مخكې مې پلارجان راته څه وويل اودڅه په هكله غږيده! سره له دې چې ماخوستاسره له پخوانه هم بې حده مينه اومحبت درلود، خودپلارجان وصيت هغه بې انډوله كړه . خورخانې ! له دې زيات دې ورور مه ځوروه اوتردې وروسته ماخپل ورورنه، بلكې  يومريي وګڼه اوستاسودډاډاوباورپه خاطرهمدا اوس دپلارجان دكالبوت په وړاندې سوګنديادوم چې دژوندتروروستۍ سلګۍ پورې به دمريې په څېرستاپه خدمت كې يم.

دمينې لمبه

دكعب دمړينې نه ښې شپې ورځې واوښتې، حارث او رابعې هم دغم غوسې جامې واېستلې اوعادي ژونديې له سره پيل كړ .رابعه دخپل مريې (بكتاش)سره دكليواوبانډوپه سيل لاړه، ترڅوخپل غم غلط كړي، خوهلته دغه صوفيانه مزاجه شاعره دطبيعت په مرموزه ښكلاكې هسې غرقه او دقدرت اوخلقت داسې مجذوبه شوه، چې نوريې نولكه دمنصورپه څير ځان دابديت په ناپاياوه سمندر، كې لاهواودقدرت په لايزاله فلسفه كې ډوب وليداوپه خودۍ كې بېخوده شوه .

سهار-سهاربه يې دبلبلودخوږونغموداورېدو اوپه ګل پاڼوباندې دپرښودليد وپه خاطر-دباغ لاره نيوله اومازديګربه يې دهغه سين په غاړه چې دلويديځوغرونوپه لمنه كې بهېده دمينې دكوم وژل شوي مين په وينولړلي زيړي مازديګرننداره كوله .دشپې له خوابه يې غوږونه دشومه دم انګازو ته نيولي اوسترګې به يې دګلبڼ دهغې ناوې په لورآسمان ته ځيركړې وې چې لكه دزرين لوښي په څېربه ترې هره خواشغلې اوچتېدلې .

داسې حالاتودغه صوفي مشربه پېغله چې دځوانۍ پرسپرلي اوښكلابرسېره-دتصوف سره مينه هغه نوره هم دښكلاخوښوونې په لورهڅوله، نوريې لاس اوپښې سره ورك كړي وو، دبكتاش مينې چې هم ښكلى اوهم دښوكړووړواوپاك ضميرخاوند و، دخپل باداردلورپه زړه كې لاره پيداكړه اوهغې ته خداى ﷻوركړې ښكلاچې بې له شكه دلوى څښتن لورونه به يې بولو، درابعې ذاتي احساسات داسې راپارول چې په ډېره لږه موده كې يې يوزړه سل زړونه كړل اوپه بكتاش يې بايلو .

 موده لانه وه وتلې چې رابعه واپس بلخ ته راستنه شوه، خوهلته ډېرژردبكتاش دمينې لمبې پورته شوې اوتاويې درابعې دزړه ستنې ولړزولې چې دخپل مين په ستاينه كې يې ښايسته ډېرې ښكلې اورنګينې اودسوزنه ډكې قطعې اوقصيدې وويلې .

بكتاش هم په رابعې باندې زړه بايللى و، دادواړه مينان به دهرې شپې په زړه كې يودبل ترڅنګ سره كيناستل اودزړه خواله به يې سره كوله دمينې خبرې به يې كولې اورازاونيازبه يې كاوه .ترڅوچې دې ليدنوكتنواودغه رازاونيازدبلخ په ښاريانوكې ګونګسې جوړې كړې اوښكته پورته اوازې اوډنډورې خورې شوې، چې همدغه هنګامو اوډنډورودبلخ دوالي يانې درابعې دورورحارث غوږونوته هم لاره پيداكړه .

خوڅرنګه چې هغه په خپلې خورباوري اودمينې داور اوجاذبې دقانون نه بې خبره و، كوم چې په هغې كې دپاچااومريې ترمنځ توپير نه شي كولى لارپيداكړي، نوهېڅكله يې داګومان هم نه شوكولى چې ګواكې خوربه يې پرخپل مريې زړه بايللى وي، له همدې كبله يې دچاپه خبروسرنه ګراوه .

دشپونه يوه شپه چې رابعه اوبكتاش يودبل ترڅنګ ناست اوپه رازاونيازبوخت وواودمينې دشرابونه يې يوبل ته جامونه سره ډكول، بكتاش ورو-وروځان درابعې خواته نږې كړ،ترڅورابعه دبكتاش دې كارته ځېره شوه اوويې ليدل بكتاش يې په غېږه كې ناست اوغواړي لاس وروغزوي، رابعې چې تردې دمه يې دې ډول خبروزړه ته هډولارهم نه وه موندلې، سمدلاسه دځايه اوچته شوه اوپه ډېرقهراوغضب يې بكتاش ته وويل:بدمرغه!ته خوپرته له يوخواراوله نظره پريوتى مريې، بل څه نه وې، اوس مين شوې اوسپين سترګي كوي اوزه په كلي اوبانډه كې ستاسره د مينې په تور-تورنه اوبې پته شوم، آياستادپاره همدومره بس نه ووچې اوس دې لاداسې سپين سترګۍ اوګستاخۍ ته ملاتړلې ده ؟

بكتاش سرځوړندونيواورابعه په ډېربدحال اوغوسې خپلې بسترې ته لاړه، خوسهارچې له خوبه راپاڅېده اودبكتاش پوښتنه يې وكړه، واى ورېدل چې دهغې درك خرك نه شته اوپته يې نه لګي .

دوه درې ورځې تېرې شوې ترڅويې دبكتاش پته ولګوله اوبيايې دكارباردپاره حاضركړ، خوپه دې منځ كې رابعې يوه ډېره دسوزاودردنه ډكه بېلتون نامه (فراقيه)ويلې وه چې هېڅ غوښن زړه دهغې داورېدلووس په ځان كې نه ليده اوشونې نه وه، چې څوك دې هغه واوري اوپه لپو-لپواوښكې دې ورته توې نه كړي .

يوه ورځ رابعې په ډېرسوزاودرداوپوره عاشقانه اندازهغه بېلتون نامه د ځان سره زمزمه كوله اوورته ژړل يې، دبېلتون نامې جادوګرانه زمزمې دژړادسرودسره يوځاى شوي اوداسې ماجون يې ترې جوړكړى ووچې...دتصادف له مخې هغه ګړۍ نوماندى شاعررودكي دهغوى دكوردڅېرمه په لاره تېرېده چې درابعې بېلتون نامه يې واورېده او ورته غوږشواوبيايې دخپلې خداى ﷻ وركړې حافظې په مرسته ټوله ټكى په ټكى په خپلومغزوكې ثبت كړه .

دپاچادربار    

دساماني احمدبن نصر دربارښه په جم اوجوش كې و، وايې كومه شانداره ميلمستياجوړه شوې وه، چې دښارلوړپوړي چارواكي، مخور، سپين ږيري، ملكان اوخانان اوحتادامپراتورۍ دټولوښارونوواليان اوپه دې ډله كې حارث دبلخ والي هم دې ميلمستياته رابلل شوى و .

مريانواوچوپړيانوچې زرين ملابندونه يې ترملاوو راتاوكړي وو، هرڅومره چې دخوراك څښاك اوخواروبارپه په هكله سوچ كېدلى شي هماغومره .هماغومره دميلمنومخې ته اېښودل شوي اوډېروښكلواوپي مخوپېعلوچې دخاپيروپه څېربه يې نرۍ ملاوې اودنګې غړۍ لرلې، وړې-وړې چمبې (دايره)په لاس په ميدان كې نڅل دنرم او آرام سازاوموزون موزيك اوازپه ټوله غونډه كې خوراوپه ازاده فضاكې يې انګازې جوړې كړې وې .

پاچاپه جواهرواونوروقيمتي ډبروباندې د پسولل شوي تخت دپاسه ناست و او دهر چاسره به يې دځانګړوحركاتوپه اشاره روغبړكاوه اوښه راغلاست به يې ورته وايه .

ترهركلي او روغبړ وروسته دپاچاپه اشاره دغونډې برخه وال ديوې شېبې دپاره غلي شول اوپه ميلمستون كې چوپه چوپتياحاكمه شوه ؛ خو لږه شېبه وروسته پاچاپخپله دغه چوپتياماته كړه اوهغه اپيجي (حافظ، په سترګوړوند)ته يې چې لاپخوايې ترخپل څنګ كېنولې و، امر وكړ چې پورته شي او په خپل خواږه اواز دمېلمنوزړونوته خوښي اونشاط وروبخي اوښاديې كړي .

حافظ جي چې په اصل كې هماغه نوماندي رودكى و، په خپلې سازينې ګوتې غبرګې كړې اوپه سازاو اوازيې لاس پورې كړ .رودكي داسې سازوغږ اوه اوپه خپل جادوګرغږيې داسې دسوزاودردنه ډكې غزلې وويلې، چې دغونډې برخه وال يودم بېخوده اولكه دمستوشرابيانوپه څېرپه خواږه خوب ويده شول.په دې پسې يې درابعې بېلتون نامې ته پام شواوهغه خوئي له درد اوسوزنه په يوداسې جادوګراواز واوروله چې اورېدونكي يې ټول هك حيران كړل، لاس ترزنې كيناستل اولارې –لارې اوښكې يې ترګرېوانوراسرشوې، اوبيادپاچاپه امر دخلكودپرله پسې چكچكوپه بدرګه بېرته په خپل ځاى كېناست اودحاضرينوڅخه په جلا= جلاتوګه دهريوه له خوادشاباسي اوستاينې وړوګرځيد .په دې ترڅ كې يوچاوپوښتل دغه وروستنۍ بېلتون نامه چې دې راواوروله، آياستاسوخپله هستونه اوشهكار و؟

خورودكي چې ړونداوپه غونډه كې دحارث دشتون نه بې خبره و، سمدلاسه يې جواب وركړچې: نه باداره! دابېلتون نامه دبلخ دوالي حارث دخور-يانې بلخي رابعې ده، چې دخپل مريي يانې بكتاش په بېلتون كې يې ويلې ده، چې پرې مينه ده .

په دې وخت كې دغونډې ټولوبرخه والوحارث ته په ځيرځير وكتل، خوحارث چې د ډېر شرم اوسختې غوسې له امله تر ستونې پورې سورګرځېدلى و، خپل سرځوړندونيواوهغه ګومان يې چې په دې هكله ورته پيداشوى و، په يقين بدل شو .

 دجګړې پيل :

حارث دبخارانه بلخ ته راستون شو، خودستنېدونه يې لاڅوورځې وتلې نه وې چې په بلخ كې يوشمېر ميشته ټباروپه مخالفت او اړو دوړلاس پورې كړ .حارث هڅه وكړه چې دغه تاوتريخوالى اوكشاله دسولې اوخبرواتروله لارې اواره كړې، خودې چارودكړكيچ په اوارېدوكې مرسته ونه شوه كړاى، لاچاره يې لښكرې سمبال كړې، چې بكتاش هم په همدې لښكروكې و .

دجګړې ورځ په نخه شوه اوسپيده داغ مهال دواړولښكروپه نږدې دښته كې خپلې جنګې ليكې يوبل ته مخامخ ودرولې اوډنډورچيانودجګړې دپيل نغاره وغږوله . لنډه شېبه وروسته دښمنې ډلې سره ښكر په ښكر شوې اوخونړۍ جګړه ونښته، تورې دتېكونه رابهرشوې اوسرونه دتنونه ورېبل شول . خنجرونه وپړقېدل اودهر برېښ سره يوه سينه څيرې اويوسرلاندې ورغړېد . غشي دليندكيونه خوشې شول اودجګړه ماروپه زړونوكې يې ترازې جوړې كړې .

لنډه داچې دمحشرورځ جوړه شوه اودهرلورنه دردوونكي ځګيروي اوساړه اسويلي اورېدل كېدل . دتوروخړپاردتوروزنوپه شنڼهاركې دوركېدولاروهله اودمړونه تړې ډكې شوې وې .

ورځ مازيګرشوه، خودجګړې پايله لاروښانه شوې نه وه دجګړې دميدان په يوه څنډه كې يوياغي دبكتاش سره لاس په ګرېوان دى اودبكتاش پښې ورو-ورودلړزېدواوبېواكه كېدوپه حال كې دي اولرې نه ده چې ځواك يې خلاص اوله پښووغورځېږي، له ژوندنه لاس په سراودخپلې مينې اوحارث دكركې اوكينې قربانې شي .

حارث چې له لومړي سره يې داپېښه څارله، په زړه كې يې ګوړې ماتولې چې كه خداى ﷻكول يوه ګړۍ وروسته به ترې بې غمه شم اوزموږدكورنۍ له سره به دادشرم جنډه راپريوځي .

خوپه همدې حساسه لحظه كې په اس باندې يوسور(سپور) شخص چې له سر نه تر پښوپورې په څادركې يې ځان پيچلى و، ددښتې له يوې لرې ګوښـې نه راڅرګندشوچې په ډېرتلواردبكتاش په خواراروان دى .حارث چې په هغې يې هم ددښمن ګومان راغى، دبكتاش كاريې بېخي يوطرفه وليد .خودې ګومان خطا وتل يوه ګړۍ وروسته مالوم شول ؛ ځكه چې نوي مخ پټي سورلۍ والادبكتاش په پلوي رادانګلي وو، توره يې له تيكې راواېسته اويوه شېبه وروسته يې ياغي پرځمكه رانسكوركړاوبكتاش يې دهغې له غمه بې غم كړاوپخپله يې دښارپه لورترپ وهل .

حارث چې دمخ پټي سواره كړو-وړودمخه لاڅه شكمن كړى غوندې و، دهغه په منډپسې شو .ناپېژندل شوې سورلۍ والا په سركې دې ته ځېرنه وچې څوك ورپسې دى اوڅاري يې، خوكله چې وپوهېده، نودخپل آس تانګي يې ورټينګ كړل، ترڅوچټك ګامونه واخلي اوپه دې توګه دواړه دبلخ ښارته ورننوتل . ددواړوترمنځ واټن ښايسته ډېركم شوى واودبلخ ښاريانوبه په ډېرې اريانتياسره دغه دوه سورو(سپرو) ته چې يوپكې دهغووالي يانې حارث و كتل . لومړى مخ پټى سورلۍ والا-دښاركوڅوته ورننوته ، چې ديوې نه به واته -په بلې به ورننوته، په دې نيت چې ګواكې د څارونكې له نظره به ځان پناكړي .په همدې ګومان له يوې كوڅې نه بلې ته ننوته،ترڅوډاډه شوه چې نورڅارونكى دهغې په پل پسې نشته، بېرته راستنه اوپه بله كوڅه ورننوته اودحارث دكورتر څېرمه يې دآس واګې (قيضه)ونېولې اوپلې شوه .خوله بل خواحارث چې نوردسورلۍ والاله تعقيب نه ناهيلى اودكورلاريې نيولې وه، دكوڅې په سركې له لرې راڅرګندشو .ناپېژندل شوي سورلې والادهغه دليدوسره جوخت ځان دكوردروازې ته راورساوه، خوكارله كاره تېرو، ځكه چې حارث هماغه شېبه هغه ليدلې وه، نويې په ډېره بيړه كورته ځان راورساوه .

په هرصورت، ناپېژندل شوې سورلۍ چې تر دې دمه لاښه نه پوهېده چې دهغې څارونكي به ګوندې حارث وي خپل آس يې غوجل ته دننه ايست اوله هغه ځاى نه دراستنېدوسره جوخت يې ولېدل چې حارث يې مخې ته ولاړ دى . وجوديې په لړزېدوشواوپه خپل ځاى هك پك ودرېده .

حارث راوړاندې شواوپرده يې دهغې له مخې پورته كړه اوڅرنګه يې چې سترګې دهغې په سترګوولګېدې، نوژبه يې دډېرې اريانتيانه ګونګۍ شوه، ځكه هغه ننګيالۍ چې ده تعقيبوله، هغه دده خپله خورهمدغه رابعه وه .

حارث يوه شېبه هغې ته په ځېرځېروكتل اوبيايې دغوسې نه رګونه په ټوپونوشول، شونډې يې په غاښوكړې اولاسونه يې ومروړل، دسترګونه يې دوينودارې پورته شوې اونوريې نوهيڅوك نه پېژندل .

هوكې!هغه وسوسه اواندېښنه يې چې دخورپه هكله لرله رښتياشوه اوګومان يې په يقين بدل شواو وپوهېدچې خوريې په بكتاش مينه ده، چيغه يې كړه اوخپل مرئيان اونوكران يې راوغوښتل اوهغوى هم سمدستي حاضرشول . حارث امروكړ، چې ژرلاړشئ اوبكتاش دجګړې له ډګرنه راولئ!حمام ښه تودكړئ اويوڅوك دې درګ وهونكي (نشترزن(پسې لاړشي اوهغه دې حاضركړي .

شېبه نيمه لانه وه تېره چې چارې سمبال شوې، بكتاش يې درارسېدوسره سم سياچال ته ورټېل واهه اورګ وهونكي هم سمدلاسه دحارث په امردرابعې دښكلي اونازك لاس، د هغه لاس چې ددري ادب د ړومبني شاعرې ښايسته شعرونه يې دكاغذپرمخ نقش كړي وو، د هغه لاس چې كلونه-كلونه يې دخپل مين دغاړې نه دراتاوولوهوس كاوه اوبلاخره دهغه لاس چې دعاجونه سپين اودكب ترسينې پوست اونازك و، رګ په نشتروواهه .وينه يې په داروشوه اودهغې په بلوري لاسويې يوه داسې منظره جوړه كړه، چې دقلم څوكه يې دستايلونه عاجزه وه .

لنډه داچې هغه يې په حمام وردننه كړه اوددې دپاره چې نارې سورې يې دحارث غوږونوته ونه رسي اودهغه وژونكي، وينې څښونكي اوبيرحمه سخت زړي په زړه كې څه رحم اوعاطفه راونه ګرځي، نودحمام وريې په خټواخيړ(كاګل )كړ .

رابعه حمام ته ننوته، ګوته يې په خپلووينوولړله اودحمام دمرمرينوډبرونه په جوړوشويو دېوالونويې په خپلووينودابيت وليكه:

زه دې پـه مينـه كې تورنه كـــړم دوكــه بانـدې

خـــداى ته به څه پلمه كـوې ورځ داسره بانـــدې

                                                                                                             ژباړه: مجاهد

مــرابــه عشــق هــمـى مـتـهــم كنـى بحـيل

چـــه عــذراورى نـــــزد خــداى عــزوجـل

 

رابعې خپله ګوته په وينولړله او پورتنى بيت يې ليكه اوليكه، ترڅويې دسترګوكسې دوينونه ډك شول اودزړه رګونويې په كالبوت كې په رپااودرزاپيل وكړ .يوې عجيبه شانته سستي، كسالت اوبېحالۍ پرې يلغار راوړ اوپښويې نور دكالبوت دموازنې او وزن ساتلود دندې نه غاړه وغړوله . له پښو وغورځېده، په ګونډوشوه اوپه ځمكه راپرېوته .

سهارمهال دروازه پرانستل شوه، حارث حمام ته ورننوت اودخپلې خورپه وينولړل شوى كالبوت يې دځمكې پرمخ غزېدلى وليد .د حمام غولي ته يې وكتل چې دوينولښتى پكې په اريانونكي توګه روان دي اوبهېږي . كله چې ښه ځير شواودوينوهغه څاڅكوته يې چې دحمام په غولي كې  يې لارې جوړې كړې وې، يودبل سره پيونداو ارتباط وركړ، وينه يې په رګونوكې وچه شوه، ځكه چې دهغې نه دبكتاش نوم جوړېده .

هوكې! دقدرت لاس دمعشوق وينه په داسې قالب كې واچوله، چې دعاشق نوم ترې جوړ شو . حارث پاس وكتل اوپه دېوال يې دځان په هكله هغه په وينوليكل شوى بيت ترسترګوشو، كوم چې ديوې سپيڅلې مينې دقربانۍ شهادت يې وركاوه . سمدلاسه يې دپلار وروستى وصيت په سترګوكې ښكته پورته شو، كوم چې دخورپه هكله يې ورته كړى او ورته ويلي يې وو:((دهرچاسره يې چې زړه غواړي واده وكړي، په مخ كې يې مه خنډكېږه)) . يوه پلايې  دزړه له تاوه ترخولې سوړاسويلى راپور ته شو اود دواړوسترګونه يې دسيلاوپه څېرداوښكولارې روانې شوې، ځان يې دخورپه بې روحه كالبوت ورواچاوه، په چغوچغويې وژړل اودهغې دپاكې اومعصومې اروانه يې دعفوې اوبخښنې غوښتنه وكړه .

ابدي يوځاى كېدل:

په همدغه ورځ يې رابعه خاوروته وسپارله اوپه زرګونونارينه، ښځې، زاړه او واړه دسپېڅلې مينې ددغې شهيدې دمړينې په ماتم كيناستل .دنيمايي نه زياتوبل خيانودغم اوماتم تورې جامې واغوستې اوحارث چې پخپله يې خپله خورپه دغسې بېخوندۍ اوبيرحمۍ وژلې وه، دپښيمانۍ څرګندولواوهغه سوګندماتونې له درده چې څه موده دمخه يې دپلار دبې روحه كالبوت په وړاندې يادكړى و، څوشپې – ورځې خوب – خوراك په ځان حرام كړل .

هغه به شپې –ورځې دګناه ددرون پيټي په سراخستلواودخورپه بېلتون كې تېرولې اوكله به چې سهار- سهارلمردختيځ لورى نه سر را اوچتاوه، نوهغه به هم خپله بستره خوشې كړه اودخوروژل ځاى ته به لاړاودكايناتودڅښتن په درباركې به په سوال او زاريوسرشو، په چغوچغوبه يې ژړل، دسرويښتان به يې ايستل اوپښېمانې به يې څرګندوله .

څوشپې ورځې په همدې توګه واوښتې، اخرحارث سوچ وكړچې دملت كاراوبارپرېښودل اودخلكونه ګوښه كېدل اوياپه چغوچغوژړل، دمېړنتوب لارنه ده، هماغه وچې دكورنه بهراودكارپه نيت دولايتي ماڼۍ په لور وروخوځېد، عامواوخاصوته ورسېداودرعيت عرضونواوشكايتونوته يې غوږ ونيو .

پرېكړه يې كړې وه چې تردې وروسته به دملت دخيرښېګڼۍ خلاف هېڅ حكم نه صادروي اوكله به هم دچاپه حق سترګې نه پټوي اودخپلې واكمنۍ لاندې سيموكې به داسې عدالت جارې كوي، ترڅوچې دعدل له پلوه دنوشيروان ترواكمنۍ لاندې خلك دده دواكمنۍ افسوز وكړي .

حارث ته يوه ورځ په يادشول چې بكتاش لاتراوسه هم په سياچال كې دى، څرنګه يې چې دغه كارهم دعدل اوانصاف نه يوخلاف عمل وليد، سمدستي يې امروكړچې هغه دسياچال (سياچاه) نه راوباسي، خوداخواركى دكارله پايلې نه بې خبره و .

زېړى مازيګرو او ورځ په تېرېدو وه چې بكتاش يې دسياچال نه راوايست اودخپلې معشوقې له مرګه يې خبركړ .هغه سمدستي دخپلې خونې په لوروځغستل، دصندوق نه يې يوه توره راوايسته اوپه ډېره بېړه دښاردمركزيانې ولايتي ماڼۍ په لورپه منډوشو .دواكمنۍ ماڼۍ ته ورننوت اوپرته له دې چې څوك يې دننوتومخه ونيسي دماڼۍ سترتالار ته داخل شواودسترګوپه رپ كې يې ځان حارث ته چې په چوكۍ ناست و، ورورساوه اودتورې په څو كاري ګوزارونويې دهغه چاره وروكړه اوبيادماڼۍ له دروازې نه بهرشو .دپېښې ليدونكي اوپېره داران چې ټول دبكتاش دې كارته هك پك پاتې شوي ووځانونه يې بېرته سم سمكى كړل اوڅوكسه سواره يې دبكتاش په نيولوپسې و اچوال، خوكارله كاره تېرو، ځكه هغه ترى تم شوى و اوپه كلي كوڅه كې يې درك- خرك نه لګېده .

بكتاش دخپلې مينې (معشوقې) قاتل وواژه اوپه سړه سينه اوپوره مېړانه يې په داسې حال كې چې موټى –موټى وېښته يې له سره ايستل، دخپلې مينې دقبرپه لور وروځغستل، په دغه بدمرغه ورځ طبيعت هم په غوسه و، آسمان په يوې پنډې وريځې پوښل شوى اوبرېښناهم په غړمبكووه، بكتاش له ورايه دخپلې مينې قبرپېژندلى او ديوه مست هاتي په څېريې دهغې په لوردبېخودۍ په حال ورودانګل، غېږيې ترې چاپېره اودقبرپه خاونديې ناره كړه اوويې ويل: په ماګرانې!ته يې له دې امله چې مادرسره مينه كوله ووژلې اودمينې دشهيدانوپه لست كې ېي يوبل ستورى  ور زيات كړ . نواې زماګرانې محبوبې، يوه شېبه انتظاروباسه چې زه هم ستاسره يوځاى كېږم . هماغه شېبه يې خپله توره دڅنګ  نه راخلاصه اوپه خپل زړه يې ورسيخه كړه چې يوه ګړۍ وروسته پرته له يوبې سا كالبوت نورڅه نه ووپاتې!

توره بوګڼونكې شپه پاى ته ورسېده اودسپيده دم رڼادبلخ په فضاخوره شوه، كوم لاروي دتصادف له مخې درابعې دقبرنه تېرېده، چې دبكتاش جسديې دهغې پرقبرغزېدلى وليد . هماغه ګړۍ يې قبرايستونكي راوغوښتل اودرابعې دقبرترڅنګ يې يوبل قبروايسته اودبكتاش په وينولېت پيت جسديې پكې ترخاورولاندې كړ .

مياشتې، كلونه اوپيړۍ واوښتې اوپه نړۍ كې زيات بدلونونه اوانكشافات رامنځته شول . بلخ ياهغه دپخوانيوښارونومورد خاوروپه ډېرى بدل شو .بې شمېره پاچهان راغلل اولاړل، سترې امپراتورۍ جوړې اوزوال شوې، هېڅ يوې يې هم دومره مهمه خاطره اواثرات له ځانه پرې نښودل، خو:

ددغه دوورښتينې اوسپڅلې مينانودمينې افسانه،دزمانې تودوسړودخلكوله ذهنونونه له منځه ونشوه وړاى، پخپل ځاى پاتې شوه، دمينې يادګارشوه، شهكارشوه اودادى تر موږ پورې راورسېده اوترڅوچې داجهان ودان وي، د رابعې اوبكتاش دمينې څراغ به روښانه وي .

 

پاى

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه ششم آذر 1386  |

 پښتانه په قرآن کې

  پښتانه په قرآن کې

                                         استاد قيام الدين خادم

                مولانا ابوالکلام  آزاد په خپل يو مشهور تحقيق کې دا  خبره په ښه شان ثابته کړې ده، چې ذوالقرنين هغه چې په قرآن کې ياد شوى دى ( کوروش ) دى ، چې په (٥٥٩ _٥١٩ ق م) کې تېرشوى دى؛ وايي : چې ديا جوج او ماجوج (سد)چې په قفقاز کې دى او ياجوج او ماجوج همغه قوم دى، چې دقفقاز دتنگې نه هغه پلو ته پراته وو او هر کله يې، چې هېڅ مدنيت نه درلود؛قرآن په ( لايکادون يفقهون حديثا)سره ياد کړي دى . دى وايي : ماجوج،ماگوگ، منگول او مغول سره نژدې لغات دي، چې په دوه نيم زره کالو کې لاندې _ باندې شوي دي . (کوروش) هخامنشي شاهنشا دى، چې په تورات کې د ( دوه ښکري قوچ ) په نامه ياد شوى دى .

                يشعيا پيغمبر ؛ دى د مشرق دعقاب په صورت ښودلى دى . مولانا وايي : په همدغه دوو لحاظونو سره د کورش کومه موجسمه، چې په پاسار گاد؛يعنې ( مشهد مرغاب ) کې پيدا شوې ده؛ دوه ښکرونه او دعقاب وزرونه لري .

         مولانا په دغه تحقيق کې ليکي : ذوالقرنين دويم قدم په مشرق الشمس؛ يعنې په هغه
ځاى کې و ، چې لمر راخېژي .

                هيرو دوت اکتزياس  وايي : کوروش د( ليدى ) او ( بابل ) له فتحې نه مخکې ، دغه مځکې ته مخه وکړه ؛ځکه دغه ځاى کې اغتشاش موجود و . وايي : چې دا خبره دقرآن سره مطابقت لري :(حتى اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم لم نجعل لهم من دونها سترا ) يعنې کوم وخت ،چې دمشرق انتها ته ورسېد؛ ويې ليدل چې لمر په يو داسې قوم خېژي، چې دخپلو ځانونو دساتنې لپاره دلمر دگرمۍ څخه وسايل نه لري . وايي چې دا قوم کوچني قبايل وو، چې په ښارونو کې نه اوسېدل او طبعاً کورونه او څيبونه يې نه در لودل .

        مولانا ليکي : چې ښه ! داقبايل ځوک  او دا ځمکه کومه ده ؟ دى وايي : ديونان دمورخينو له ليکنو څخه معلومېږي، چې ښايي داهماغه د ( باکتريا )يا دبلخ قبايل وي . کوم وخت چې موږ نقشې ته گورو؛ وينو چې بلخ نسبت ايران ته لرې شرق  دى؛ ځکه چې له دغه ځايه غرونه يو وار ارتفاع مومي  او لاره بندوي؛ وايي : چې کوروش  شرق ته مخه وکړه  او تر بلخه ورسېد .

                ښاغلى کهزاد په خپل تاريخ کې ليکي، چې پخوا_ پخواپه بلخ کې  دآرين  دنورو اقوامو څخه يو قوي او لوى  قوم دپښت او پکتين  په نامه هم په بلخ کې اوسېدل .(١)

       او دا هماغه پښتانه دي ، چې دوطن دحمايت او حفاظت لپاره يې دوه نيم زره کاله مخکې  دذوالقرنين سره مقابلې کړي دي، چې دقرآن کريم د نص پر اساس هغه وخت هم کوچيان او مالدار وو. او دهغو اولاده اوس هم هماغسې وطن دوسته او حيرت پسنده پوونده دي .

   تاريخ دا هم ثابتوي، چې عقاب دلوى کوروش  نښه او دهغه دسترې واکمنۍ  دبرم علامه ده.

 

                (١) دباکتريا او باختر لفظي ارتباط د پکت، پکتين، بخت، بخد،بخل،بلخ،پښت ، پښتيا، پښتين او پښتون سره دفلالوژي له مخې بېخي څرگند دى . (خادم)

 

 

|+| ليكوال سيدي در سه شنبه ششم آذر 1386  |

 خپګان څه شى دى ؟

ليكوال : ويليام استايرون

ژباړن : سيدنظيم سيدي

دويمه برخه

د خپګان په ناروغۍ د اخته شخص كورنۍ په خطر كې ده :

خپګان  د هغه شخص لپاره ،چې پرې اخته دى اوهغه څوك، چې له هغه نه څارنه كوي، ډېر ورته مضر دى . خپګان پخوانۍ اړيكې هم له منځه وړي او د نويو اړيكو حتا د شونتيا ريښې له بېخه باسي . ژوند تباه كوي، د خوبونو او خيالونو نړۍ له منځه وړي  او بالاخره كورنى ژوند په داسې غم ككړوي، چې په ژوند كې هم نوره خوشحالي او ... ونه ويني ، چې همدغه ګډوډۍ او ... لامل كېږي، چې ككړ شخص ځان وژنه وكړي ؛ خو دا خبره بويه هيره نه كړو، چې په دغه ځان وژنه كې يوازې ككړ شخص له منځه نه ځي،  بلكې دا هغه ناولې او ګنده ناروغي ده، چې ټوله كورنۍ لكه ځنګل چې اور واخلي له ځان سره تباه كوي .

د تامپاښار د يو ارواپوه ډاكټر آنس لاكي په وينا: " معمولاً د خپه ماشومانو ميندې پخپله هم خپه وي، دغه راز د همدې خبرې عكس هم همداسې درواخله ؛ يانې كه چېرې مور او پلار په دغې ناروغۍ اخته وي ؛ نو معمولاً بچي يې د مور او پلار له ناروغۍ څخه رنځېږي  .

هغه ماشومان، چې مور او پلار يې دواړه د خپګان په ناروغۍ اخته وي، د نورو عادي ماشومانو په پرتله يې پر دغې ناروغۍ د اخته كېدو  شونتيا ډېره ده  ؛ نو په كار ده، چې د دغه ډول ماشومانو مخكې له مخكې درملنه وشي او تر څارنې لاندې ونيول شي .

ډېر به ښه واى، چې د خپګان ناروغي له كوم ډول مكروب نه رامنځته شوې واى او تاسې هغه  په يوه دانه ګولۍ له منځه وړې واى ؛ خو په تاسف سره بويه ووايم، چې داسې اسانه او ساده نه ده .

كه څه هم ډېرى  خپګانونه د وخت په تېرېدو سره له منځه ځي ؛ خو يو شمېر نور يې بيا پوره پوره درملنې ته اړتيا لري ، چې بايد وخت په وخت يې درملنه وشي . د ساري په ډول: بويه د خپل ژوند په كړو وړو كې بدلون راوړي، يا د يو داسې چا سره دې كار وكړي، چې هغه لږ ترلږه د ارواپوهنې، رنځپوهنې، عقلي، عصبي او ... كې يې تخصصي زده كړې، كړې وي  او داسې هم كېدون لري، چې دينې او روحاني عالمان، چې  په ارواپوهنه كې معلومات ولري او يا په ديني احاديثو كې داسې آياتونه ورته ياد وي، چې د انسان د رواني اكرونو لپاره ليكل شوي وي، چې وكولاى شي د ناروغ شخص سره مرسته وكړي،  د ده سره مرسته وكړي .

دغه راز يوناني دارو ګان هم بويه له پامه ونه غورځول شي، ځكه دا هم د تجربو له پټيو څخه تېرې شوې دي او كېداى شي، چې نوموړي ناروغ سره د هغه د روغتيا په برخه  كې تر ډېره ځايه مرسته وكړي .

د پورته پاراګراف په  يادولو سره كېداى شي تاسې دا پوښتنه وكړئ، چې "  په داسې حالاتو كې، چې  د درملنې دا دومره شونتياوې هم شته ؛ نو دغه ناروغي به آيا زما كورنۍ ته څه زيان ورسولاى شي ؟  اويا به دا ناروغي زما د ملګرو په برخه كې څه وكړاى شي ؟ او ولې دغه ناروغي له ريښې څخه را ونه باسو ؟ " .

دغه كار يا دا ډول خبرې اترې او لاپې شاپې به هېڅ كله موږ كومې ټاكلې يا ځانګړې موخې ته ونه رسوي، ځكه په هر شي كې قاطع تصميم نيول او پرې عمل كول د كاميابۍ لار ده .

كه موږ هرڅومره  د خپل يو ملګري يا ملګرې او يا يو بل  چا سره ښه چلند وكړو او ډېر يې ونازو ؛ نو بيا به هم  د خپګان په ناروغۍ ككړ شخص له دغې ناروغۍ څخه خلاصون ونه مومي ؛ تر څو چې  د هغه په اساسي توګه درملنه ونه كړو. كه چېر ې خداى ﷻ  مه كړه  تاسې په همداسې يوې ناروغۍ اخته شئ ؛ نو حتا ستاسې نږدي ملګري به هم له تاسې سره مرسته ونه كړي ؛ ځكه دا ډېره ناولې او ... ناروغي ده ؛ خو كه چېرې موږ وغواړو ؛ نو زړه سوى هم د دغو خلكو سره پيدا كولاى شو، بې له دې چې تر كومې كچې زموږ دوستي او انډيوالي سره پخه ده  او يا د هغه په برخه كې ښه انګېرنه لرو ؛ خو بويه هيره نه كړو چې په دغو خبرو موږ ناهيلى يا خپه شخص هېڅكله له خپلې ناروغۍ څخه نشو ژغورلاى .

راتلونكى څپركى د دغې ناروغۍ نه د ژغورنې د بېلابېلو او ځانګړو لارو چارو په اړه ليكل شوى دى، چې كواى شئ د خپل ناروغ سره مرسته وكړئ او هغه ترې وژغورئ .

اوس نو ځان د هغه دروند پېټي له باره خلاص كړئ  او دغه  مكرر احساس ( كه ما كولاى شول، چې هغه وژغورم ؛ نو غوره به واى او څنګه مې كولاى شول، چې د هغه لپاره يوه د حل لاره پيدا كړم ) ته نور د پاى ټكى كېږدئ  او كه چېرې دغه سكالو تاسې تل همداسې په خپل ذهن او خيال كې ژوندۍ وساتله ؛ نو پوه شئ، چې دغه خبره به تاسې كې د تل لپاره د بدۍ احساس  وزېږوي .

د خپګان لاملونه د بحث وړ دي :

څانګوال د دغې پوښتنې پر وړاندې ، چې د" خپګان لاملونه څه  دي ؟ " له ستونزې سره مخ دي ، دا ځكه چې په دې اړه هېڅ كوم سم ځواب شتون نه لري .

د خپګان د لاملونو په اړه ځواب ويل ډېر ستونزمن دي . ځكه :

۱- بېلابېل دلايل د ژر تېرېدونكي او ډېرې  كلكې  بڼې په اړه وجود لري .

۲- موقعيتونه او تجربې د بېلابېلو درجو او راز _ راز خلكو په منځ كې شتون لري . دغه موقعيتونه او تجربې د يو ځانګړي شخص پورې تړلې دي ، په دې چې  په هغه وخت كې ده ته څه ډول ستونزې او ... پېښې شوې دي، چې اوس د خداى ﷻ په  قهر ككړ پكړ دى ، چې همدغه ستونزه په مختلف ډول د هر ككړ شخص په وجود كې شتون لري .

په دې وروستيو كې څېړونكي په دې خبرې سره موافق شوي ، چې " موسمي عاطفي اختلال"  ( Seasonal Affective Disorder) په نامه ناورغي هم وجود لري، چې  آر لامل يې  د كال د موسومونو بدلون دى .

سربېره پر دې كېداى شي يو شمېر كسان د خپګان په نسبت د ژنيتيكي زيانونو زغم هم ولري .

دغه راز په ډېرى مواردو كې يو شمېر نور لاملونه هم شته، چې د خپګان په رامنځته كولو كې اغېزمن  دي .

كېداى شي ، چې په يوه ځانګړي موقعيت كې يو كلك څوك  مقاومت وكړي او د خپګان له پيل سره تر يوې كچې پنجې نرمې كړي، په داسې حال كې، چې كېداى شي همدغه شخص، چې كله په دې ناروغۍ اخته شي ؛ نو تر نورو اخته  وګړو، ډېر زيانمن شي  .

زموږ د كورنۍ غړو لپاره، كېداى شي  دغه مساله ډېره پېچلې او ځينې وخت د موقعيت په اساس حتا  ځورونكې  هم وي .

يو پوخ عمري وكيل وويل: ( زه فكر كوم، زما مور زما د پلار له مرګ څخه وروسته د ښو مسايلو سره مخ كېږي او د پخوا په پرتله خوشحاله ده، هغه پخوا ډېره خپه وه او زما د پلار سره به يې هر وخت زړه تنګ و ؛ ځكه هغوى دواړو پنځوس كاله سره يوځاى تېر كړي ول، نو په همدې اساس اكر يې ښه و ؛ خو له كله نه، چې يې لعنتي سپى مړ شوى دى،  له هماغې ورځې راهيسې يې طبيعت ډېر خراب شوى دى، كله چې د هغې سپى مړ شو ؛ نو خپل سپى يې له ځان سره خپلې كوټې ته ويې وړ او كرار يې په پالنګ  ځانته واچاوه او ټوله ورځ يې ورته  وژړل، ډوډۍ يې هم نه خوړله او په څو ورځو كې خورا پوره خواره او وچه شوه، دغه خبره زما لپاره ډېره ستونزمنه او د نه زغملو وړ وه ؛